گونهشناسی آثار مرتبط با واقعه کربلا/ «عاشوراشناخت» تألیف شود
گروه اندیشه: ما «قرآنشناخت» داریم که تأثیری را که قرآن در زوایای متفاوت و لایههای متفاوت زندگی مسلمانان داشته، بررسی کرده است؛ ما چنین چیزی را در مورد عاشورا هم نیاز داریم و شیعه باید چنین کاری را درباره امام حسین(ع) و واقعه کربلا به انجام برساند و در مجموعهای از زوایای مختلف به جنبههای متفاوت این واقعه بپردازد.
سیدرضی موسویگیلانی، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی، در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا) به بیان نکاتی در مورد واقعه عاشورا پرداخت و در پاسخ به پرسشی درباره میزان بهرهمندی از ظرفیتهای موجود در عاشورا در تمدن اسلامی، بیان کرد: به نظر میرسد که باید پس از گذشت نزدیک به 14 قرن از واقعه عاشورا، ظرفیتهایی که در این واقعه موجود بوده و مسلمانان و به ویژه شیعیان توانایی استفاده از آن را داشتهاند، تا به حال به فعلیت رسیده باشد و در واقع این گونه هم بوده است.
موسوی گیلانی افزود: به تعبیر دیگر آن پتانسیلی که در واقعه عاشورا بوده، به یک معنا، در طول تاریخ بروز پیدا کرده است و اینگونه نیست که بگوییم ظرفیتی در عاشورا موجود بوده و تا امروز پنهان مانده است.
وی با بیان اینکه عاشورا را نباید لزوماً به عنوان تنها یک واقعه لحاظ کرد، اظهار کرد: به تعبیری میشود گفت که عاشورا مجموعه رخدادهایی را در بر میگیرد که فراتر از یک رخداد روزمره و در تعبیر عربی آن «واقعه»ای است که در نقش یک فرهنگ ظهور کرده و با برجستگی یک فرهنگ خود را نمایان ساخته و معرفی کرده است.
گونهشناسی آثار به نگارش درآمده درباره عاشورا
این عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی با اشاره به گونهشناسی آثاری که درباره عاشورا به نگارش درآمده است، عنوان کرد: مسئله عاشورا همواره از زوایای متفاوت مورد توجه اندیشمندان بوده و گاه از حیث نقلی و تاریخی که از قضا از مهمترین گونههاست و اولین مستندات عاشورا را شامل میشوند و گاه از حیث کلامی و گاه از جنبههای احساسی و عاطفی آثاری درباره آن به نگارش درآمده است. باید به این نکته مهم توجه داشت که اگر یک پدیده از زوایای متفاوت نگریسته شود، خود این تنوع رویکردها، گویای اهمیت و موقعیت آن است.
موسوی گیلانی ادامه داد: اولین مستنداتی که درباره عاشورا سخن گفتهاند، متونی هستند که به حیث نقلی و تاریخی آن پرداختهاند. برای مثال ما کتابی را با عنوان «تاریخ ابومخنف» داریم که هر چند خود این کتاب بعدها از بین رفته است، اما بر اساس استناداتی که دیگران به آن داشتهاند، برای مثال از طریق «تاریخ طبری» به عنوان یکی از منابع پنجگانه تاریخ اسلام، بازسازی شده است. این کتاب معروف است که شاید قدیمیترین کاری باشد که در مورد عاشورا نوشته شده است.
وی ادامه داد: بعد از ابومخنف نیز شاید یکی از قدیمیترین مستنداتی که در مورد عاشورا سخن گفته است، خود کتاب تاریخ طبری است. طبری هم مورخی است که لزوماً شیعه نبوده، بلکه شافعی بوده، اما جریان عاشورا را نقل کرده است و از استناداتش هم بر میآید که بر کتاب ابومخنف تکیه داشته است. حتی فردی مانند شیخ مفید که یک متکلم شیعی است، در کتاب «ارشاد» استناداتی را که درباره عاشورا دارد، مستند به کتاب تاریخ طبری است و در تطبیقهایی که خود من دادهام، این دریافت را داشتم که شیخ مفید مطالبش را از طبری نقل کرده است.
موسوی گیلانی با اشاره به رویکردی که با روششناسی کلامی به ماجرای کربلا پرداخته است، بیان کرد: دلیل پرداختن به این واقعه با نگاهی کلامی این است که اعتقاد به امام حسین(ع) یکی از شاخههای اعتقاد به امامت در تفکر شیعی است و به همین جهت آنهایی که متکلم بودهاند و در علم عقاید کار میکردهاند، سعی کردهاند که واقعه عاشورا و امام حسین(ع) را از این منظر نگاه کنند. یکی از برجستهترین آثار در این زمینه همان کتاب «ارشاد» شیخ مفید است. تعداد زیادی از علما نیز در همین زمینه کتاب نوشتهاند و یکی از کتابهایی که با چنین منظری اخیراً نوشته شده و مورد اقبال هم بوده است، کتاب «حماسه حسینی» مرحوم مطهری است که تلاش کرده نقلیات درباره جریان عاشورا را از زاویه دیدی متفاوت پالایش کند و اضافهگوئیهایی را که به شخصیت و هویت امام حسین(ع) لطمه میزند، رد کند.
وی با اشاره به دسته دیگر آثاری که درباره سیدالشهداء نوشته شده و بیانگر جنبههای محبتی است، عنوان کرد: ما چند سنت در میان عالمان شیعی داریم که یکی از آن سنتها برای مثال نوشتن کتابهای 40 حدیث بوده و بر روایتی تکیه دارد که بیان میکند هر کس به 40 حدیث عمل کند، بهشتی خواهد بود. همچنین ما کمتر میبینیم از علمای تراز اول که کتابی درباره امام حسین(ع) نداشته باشند.
موسوی گیلانی از مقاتل به عنوان دستهای دیگر از آثار به نگارش درآمده درباره امام حسین(ع) و واقعه کربلا یاد کرد و گفت: مقتل در واقع آن گونه کتابی است که واقعه عاشورا را به عنوان یک واقعه تراژیک و غمناک و با زوایا و جزئیات اندوهناک آن نقل و بیان میکند که تا به امروز هم در کنار این گونه آثار، سنت خوب مقتلخوانی وجود داشته است. در واقع کتابهای مقتل جزء پرخوانترین و پرمشتریترین آثار در طول تاریخ تشیع بوده است؛ مانند «لهوف» سیدبن طاووس یا «روضه الشهدا» ملا واعظ کاشانی یا «مقتل مغرم» و امثال اینها؛ حتی سنت روضهخوانی بر اساس همین کتاب روضه الشهدای ملا واعظ کاشفی که قلم بسیار روانی دارد و کتابش، جدا از صدق و کذب آن، بسیار خوشخوان است، رواج یافته است.
نقشآفرینی جنبهای محوری از دین در مقاتل
وی در مورد دلیل مورد توجه بودن این گونه آثار در میان شیعیان، بیان کرد: این به یک امر کاملاً روانشناختی و در واقع به نگاه ما به دین بازمیگردد. نگاه ما به دین ممکن است یک بار نگاهی عقلانی و کلامی و اعتقادی باشد و یک بار ممکن است نگاهی احساسی و عاطفهگرایانه. جنبه احساسی و عاطفی عاشورا بخشی از این رخداد و واقعه است و توده مردم همواره به این جنبه عاطفی عاشورا توجه داشته و دارند و شما میتوانید نقش عاشورا را در کل زوایای زندگی مردم شیعه به واسطه همین توجه ببینید؛ از نامگذاری تا نذر کردن و خیرات و مبرات و تا امور دیگر.
موسوی گیلانی با بیان اینکه این جنبه عاطفهگرایانه یک بخش از هویت انسان است، اظهار کرد: ما فقط عقل و عقلانیت نیستیم و احساس و عاطفه هم بخشی از ماست و شاید دین بیش از هر چیز دیگری این جنبه احساسی و عاطفی را اشباع میکند؛ و به تعبیر بعضی از دینپژوهان، تمام ادیان از حیث عاطفی با هم ارتباط دارند هر چند از جنبه کلامی و اعتقادی این ارتباط گاه در میان آنها وجود نداشته باشد و دیده نشود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی با اشاره به دستهای دیگر از آثار در مورد امام حسین(ع) بیان کرد: برخی از اندیشمندان تکنگاریهایی درباره امام حسین(ع) یا شخصیتهای واقعه عاشورا و کسانی که در آن واقعه حاضر بودند، از زنان و فرزندان امام(ع) تا اصحاب ایشان دارند و این هم گونهای از آثاری است که در این زمینه وجود دارد.
ضرورت تألیف «عاشوراشناخت»
وی ضمن طرح پیشنهادی در خصوص انسجامبخشی به آثار مرتبط با عاشورا، گفت: یکی از چیزهایی که من همیشه در ذهن داشتهام و دوست داشتم خود من این کار را انجام دهم و گاهی هم به دیگران توصیه کردهام، نوشتن یک مجموعه «عاشوراشناخت» است. برای مثال ما «قرآنشناخت» داریم که تأثیری را که قرآن در زوایای متفاوت و لایههای متفاوت زندگی مسلمانان داشته است، بررسی کرده است؛ ما چنین چیزی را در مورد عاشورا هم نیاز داریم و شیعه باید چنین کاری را درباره امام حسین(ع) و واقعه کربلا به انجام برساند و از زوایای مختلف به جنبههای متفاوت این واقعه انجام دهد.
