بررسی احادیث مستلزم تسلط به علوم مقدماتی بررسی سند و محتوای آنهاست
گروه اجتماعی: مدیر حوزه علمیه امام صادق(ع) آبادان گفت: باید میان سخن معصوم(ع) و نقل قول از ایشان تفاوت قائل شویم، دو علم به نامهای علم «رجال»(سند روایت) و علم «درایه»(متن روایت) داریم که علما با تسلط بر آنها توان تشخیص روایات صحیح را دارند.
حجتالاسلام والمسلمین عبدالله باوی، مدیر حوزه علمیه امام جعفرصادق(ع) آبادان در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در خصوص بررسی ضرورت بررسی احادیث گفت: روایات بهطور کلی چه آنها که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده و چه روایاتی که از معصومین(ع) بهطور عام روایت شدهاند پس از کلام وحی الهی، جایگاه برتر را بین همه سخنان و کلمات دارند.
این مدرس حوزه علمیه گفت: در علوم اسلامی دو علم به نامهای علم «رجال» و علم «درایه» داریم. در علم رجال افرادی را که از معصوم(ع) نقل قول میکنند مورد بحث قرار میدهند و در این علم از وثاقت افراد، دین و مکتب آنها در صورتی که شناخته شده باشند بحث میشود و در علم درایه به تشخیص چگونگی محتوا و متن روایات پرداخته میشود. در این علم روایتها به روایت صحیح، حسن، مشهور، ضعیف دستهبندی میشوند. این دو علم مکمل هم هستند و علما با رجوع به این علوم و دیگر معلومات مورد نیاز توان آن را دارند که تشخیص دهند چه روایاتی صحیح و چه روایاتی ناصحیح است.
وی تصریح کرد: اما نکتهای که در این جا مطرح میشود آن است که ما باید بین سخن معصوم(ع) و روایت و نقل قول از معصوم(ع) تفاوت قائل شویم. در واقع وقتی گفته میشود روایت، یعنی نقل قول از معصوم(ع) که درباره آن دو احتمال میرود؛ اول آنکه مطابق با واقع(صدق) باشد و یا با واقعیت مطابقت نداشته(کذب) باشد.
مدیر حوزه علمیه امام جعفرصادق(ع) آبادان افزود: به این معنا که بررسی میشود چنین حکمی از معصوم(ع) صادر شده یا صادر نشده، بلکه نسبت داده شده یا آنکه نقل دقیق و یا نقل درستی نبوده است. در اینجاست که تفاوت بین قرآن و روایات را میفهمیم به این معنا که سخن خدای تعالی اگرچه از لحاظ دلالت وجوه و تفاسیر متعددی دارد اما از لحاظ وثوق و سند، قطعیالصدور است. روایات گاه از لحاظ دلالت هیچ مشکلی ندارند و دلالت آنها روشن است اما سند آنها ظنی و محتمل و غیرقطعی است. بر همین اساس باید دقت کنیم و همه روایات را به دیده قاطعیت نگاه نکنیم. اگر به لحاظ سند اطمینان داشته باشیم به آن عمل میکنیم اما اگر به لحاظ سند معتبر نباشد قابل عمل نیستند.
شیوه تعامل پیروان مکتب اهل بیت(ع) با روایات
باوی در خصوص شیوه تعامل مسلمانان و پیروان مکتب اهل بیت(ع) با روایات گفت: از لحاظ عملکرد و شیوه تعامل نسبت به روایاتی که به دست افراد میرسد، چنانچه این روایات در رابطه با احکام فقهی و بیانگر حلال و حرام هستند باید مورد استفاده فقها قرار گیرند و بر اساس آنها دستورات شرعی را صادر کنند. آیات و روایاتی چنین مبنای دلایل احکام شرعی قرار میگیرند از این رو باید چنین روایاتی را به کارشناسان ارجاع دهیم و برای ما ممکن نیست که با رجوع به آنها حکم صادر کنیم. گرچه میتوانیم از چنین روایاتی استفاده علمی و اخلاقی داشته باشیم ولی استنباط حکم شرعی از آنها کار عموم نیست.
این مدرس حوزه علمیه ادامه داد: دسته دیگری از روایات بیانگر مسائل اخلاقی هستند. لازم است چنین روایاتی توسط افراد صاحبنظر که توان تشخیص روایات صحیح از غیرصحیح را دارند بازبینی و بررسی شوند. همچنین روایاتی هستند که علمای اخلاق آنها را نوشته و یا نقل کردهاند که میتوانیم به آنها رجوع و عمل کنیم.
مدیر حوزه علمیه امام جعفرصادق(ع) آبادان افزود: درباره روایات مربوط به مسائل اعتقادی نیز باید آنها را به کارشناسان مربوطه و علمای متخصص در این زمینه عرضه کنیم. همچنین نسبت به روایاتی که تاریخ را مطرح میکنند باید از طریق کارشناسان عمل کنیم مگر در مواردی که انسان توان تشخیص درست و نادرست آن را داشته باشد.
باوی با اشاره به موضوعات مختلف مطرح شده در روایات گفت: برخی روایات در خصوص موضوعات مختلفی از جمله مسائل طبی و پزشکی و ... مطرح شده است که همه اینها نیاز به کار کارشناسی از لحاظ سندی و محتوایی دارند. اما نکته مهم در این رابطه آن است که به ما دستور داده شده نسبت به روایات دقت کنیم؛ چرا که افرادی در طول تاریخ به انگیزههای مختلف سخنانی را به دروغ به معصومین(ع) نسبت دادهاند. آنها ملاکهایی را در اختیار ما گذاشتهاند از جمله شاخصترین آنها عرضه روایات بر قرآن است. اما این عرضه نیز نیاز به تخصص و کارشناسی دارد که تشخیص دهیم روایات با کلام الهی همسو است و مخالفتی ندارد.
محتوای اغلب روایات فقهی توسط علما بررسی شدهاند
وی خاطرنشان کرد: نکته مهم آن است که همه بدانند در رابطه با سند روایات مربوط به مسائل فقهی که بیانگر حلال و حرام، واجب و مستحب و ... است کار کارشناسانه از سوی علما انجام شده و میتوان ادعا کرد همه یا اغلب این روایات توسط علما بررسی شدهاند. اما در باب روایات دیگر در موضوعات تاریخی، اعتقادی و ... نمیتوان چنین ادعایی کرد که همه یا اغلب آنها بررسی شدهاند. از این رو چنین روایاتی باید از روشهای مخصوص خود برداشت شوند و صرفاً به اینکه از قول معصوم(ع) صادر شده است، اکتفا نشود.
