منابع طبیعی؛ از مصادیق نعمت‌های الهی/ اهمیت درختکاری از منظر آیات و روایات

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، درختان در اجتماع زیستی خود به‌صورت جنگل‌ها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سیستم‌های حیات‌بخش انسان به‌شمار می‌روند، جدا از اهمیت آن‌ها، جنگل‌ها ضامن بقا و پایداری آب و خاک و هوای سالم هر سرزمینی بوده و پشتوانه مطمئنی برای نگه‌داری و توسعه سیستم‌های کشاورزی و سایر منابع تغذیه انسان محسوب می‌شوند.

جنگل‌ها از دیرباز تاکنون پابه‌پای تکامل جوامع انسانی تکیه‌گاه استواری برای تداوم و ارتقای سطح کیفی زیست آن‌ها بوده و هنوز هم وفادارانه خدمات بی‌دریغ خود را به بشریت عرضه می‌کنند، ولی باید اعتراف کرد که در هیچ برهه‌ای از تاریخ جوامع انسانی، حضور آن‌ها تا این حد برای انسان سودمند و حیاتی نبوده و نیز هیچ‌گاه موجودیت آن‌ها در سطحی این‌چنین گسترده به‌وسیله انسان تهدید نشده است، اهمیت حیاتی جنگل‌ها در دنیای امروز دیگر نه به دلیل ارزش‌های اقتصادی آن‌ها بلکه به دلیل ارزش‌های غیرقابل جانشین زیست‌ محیطی آن‌هاست.

قطع درختان و تخریب جنگل

درخت در اسلام اهمیتی ویژه و جایگاهی ارجمند دارد، اسلام قطع بی‌رویه درختان را مجاز نمی‌داند و معصومان(ع) حتی در جنگ، مردم را از نابودی درختان نهی کرده‌اند. در نهی و نکوهش قطع درختان از منظر قرآن و روایات و سیره پیامبر(ص) می‌توان مبانی و الگوهای رفتاری ارزشمندی را مثال زد.

خداوند متعال در آیه 205 سوره مبارکه بقره می‌فرماید: «وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِی الأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیِهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ الفَسَادَ؛ و چون برگردد [یا ریاستى یابد] کوشش مى‏‌کند که در زمین فساد نماید و کشت و نسل را نابود سازد و خداوند تباهکارى را دوست ندارد».

پیامبر اسلام(ص) هرگاه اراده نبرد می‌کرد رزمندگان را فراخوانده، پیش‌روی خود می‌نشاند و آنان را نصیحت و موعظه می‌کرد که از حد نگذرید، مثله نکنید، نیرنگ و حیله به‌کار نبرید، پیرمردان، کودکان و زنان را نکشید، درختی را قطع نکنید، جز این‌که ناچار شوید و در توصیه دیگری پیامبر اکرم(ص) نابودی درختان به‌ویژه درخت خرما را به هر صورتی که باشد نهی فرموده است و می‌فرماید: درختان را آتش نزنید، آن‌ها را غرق در آب نکنید، درختان میوه را قطع نکنید و مزارع را نسوزانید.

همچنین پیامبر گرامی اسلام(ص) مسلمانان را از قطع درختان مدینه نهی می‌کرد و قطع درختان در سیره ائمه اطهار(ع) نیز کاری ناپسند و ناصواب شمرده شده است، به طوریکه امام علی(ع) می‌فرماید: از جمله عوامل افزایش طول‌ عمر پرهیز از قطع درختان سرسبز است، همچنین امام صادق(ع) می‌فرماید: قطع بی‌رویه درختان میوه‌دار عذاب سخت‌ الهی را در پی دارد، پس از رهنمودها و هشدارهای فوق می‌توان اهمیت درختکاری، سبزه و سبز نگهداری محیط‌ زیست در نگرش اسلام را درک کرد و لزوم نکوهش از عمل کسانی که به تخریب باغ‌ها، مزارع و جنگل‌ها می‌پردازند را متوجه شد.

اهمیت درختکاری در اسلام

انواع مختلف گیاهان، علاوه بر نقشی که در محیط زیست انسان در تولید اکسیژن و جذب آلودگی‌ها ایفا می‌کنند تلطیف‌کننده محیط نیز بوده و معانی نمادین خاص خویش را دارند. در دین اسلام و بسیاری از آیین‌های دیگر به درختکاری توصیه شده است و حتی روزهایی از سال زا به درختکاری اختصاص می‌دهند و آن روز را جشن می‌گیرند.

ائمه معصوم(ع) در پاره‌ای از روایات به‌طور مستقیم به درختکاری امر کرده‌اند و یا به صراحت از فضیلت و ارزش آن سخن گفته‌اند. احادیث در این رابطه فراوان است و ما به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم، برخی از این روایات شامل درختان بی‌میوه و جنگل می‌شود و اصولاً هرگونه بهره‌وری از درختان در این روایات می‌گنجد.

به‌عنوان نمونه، پاداشی که خداوند برپایه روایات اخیر به درختکار می‌دهد در برابر هرگونه استفاده‌ای است که مخلوق خدا از آن ببرد چه در میوه آن باشد چه از سایه آن و چه از منظر چشم‌انداز و یا از هوای لطیف و سالمی که از آن به‌وجود می‌آید و یا از شاخ و برگ آن.

در روایتی دیگر از پیامبر گرامی اسلام(ص) تأکید بر درختکاری را شدت می‌بخشد و با لحن خاص بدان اهتمام می‌ورزد و طبق حدیثی حضرت می‌فرماید: اگر عمر جهان پایان یابد و قیامت برسد و یکی از شما نهالی در دست داشته باشد چنانچه به قدر کاشتن آن فرصت باشد باید فرصت را از دست ندهد و آن را بکارد و در روایت دیگری امام صادق(ع) می‌فرماید: خداوند درخت را برای انسان آفریده از این‌رو درخت بکارید، آن را آبیاری کنید و در حفظ آن بکوشید، علاوه بر روایات فراوانی که در تشویق به درختکاری نقل شده است، کاشت درخت را می‌توان از اعمال صالح قرار داد و آن را از مصداق‌های روایات و آیاتی که به آن تأکید کردند دانست.

برپایه روایتی امام صادق(ع) فرمود: مؤمن پس از مرگ از شش خصلت سود می‌برد؛ فرزند صالح که برایش آمرزش بطلبد، قرآنی که خوانده، چاه آبی که حفر کرده و درختی که کاشته است و ...، به همین منظور در اسلام میان امور مربوط به زندگی انسان و پیوند انسان با خداوند رابطه تنگاتنگی وجود دارد و عملی که به‌طور کامل نیازهای زندکی آدمی را برمی‌آورد اگر به قصد قربت انجام گیرد عبادت محسوب می‌شود و آدمی را به خداوند نزدیک می‌کند پس می‌توان گفت درختکاری و کشاورزی نیز در زمره چنین اعمالی هستند.

تأثیر گیاهان بر جسم و جان در منظر قرآن و روایات

گیاهان و درختان سهمی بسزا و نقشی بسیار مهم در زندگی بشر دارند، همچون؛ تلطیف هوا، تعادل دمای محیط، حفاظت از خاک و تأمین بخشی از مواد غذایی مورد نیاز انسان، اندکی از سودمندی‌های فراوان آن‌هاست و تماشای گیاهان خرم و سرسبز و نگاه به مناظر جذاب آن‌ها از مواردی است که اسلام به آن دعوت کرده است و تعبیر معصومان(ع) در بیان فایده‌های پرشمار گیاهان حیرت‌انگیز است، به‌طوریکه قرآن کریم در آیه‌های 63 سوره مبارکه حج، 7 سوره مبارکه ق و 60 سوره مبارکه نمل، گیاهان را شادی‌آفرین دانسته و آن‌ها را به بهجت‌انگیزی توصیف می‌کند.

همچنین در سخنان معصومان(ع) نیز از تأثیر مثبت گیاهان بر جسم و جان آدمی صحبت‌های بسیاری به ما رسیده است که در برخی از این قبیل روایات، از تأثیر مناظر سرسبز به تقویت دیده و بصیرت انسان و زدودن افسردگی‌ها و از بین رفتن بیماری‌های روحی و روانی، بحث شده است و در برخی از مقایسه لذت تماشای گیاهان با لذت‌های دیگر سخن به میان آمده است، کمااینکه از امام صادق(ع) نقل شده است: چهار چیز چهره را نورانی و روشن می‌کند که یکی از آن‌ها تماشای گیاهان خرم و سرسبز است. و در روایتی دیگر از امام موسی‌بن‌جعفر(ع) چنین نقل شده است: نگاه به گیاهان خرم و سرسبز، چشم را جلا می‌دهد و به روشنایی آن می‌افزاید.

از این روایات چنین نتیجه می‌گیریم که هرگاه آدمی خرمی گیاهان و درختان سرسبز را تماشا کند، غرق در سرور و لذت می‌شود و روان وی آرام و جانش به تازگی و طراوت می‌گراید، به‌طوریکه امام صادق(ع) به مفضل می‌فرماید: نگاه به گل‌های رنگارنگ و درختان سرسبز خرم چنان لذتی به آدمی می‌بخشد که هیچ لذتی را با آن برابر نمی‌توان کرد.

منابع طبیعی همانند جنگل و درخت از مصادیق بارز و آشکار نعمت‌های الهی و مواهب خدادادی برای انسان است؛ لذا انسان وظیفه دارد در حفظ، حمایت، احیا و آبادانی منابع طبیعی نهایت دقت و کوشش را به خرج داده و شکر نعمت را به‌جا آورد.