مسجد؛ تفسیر ذکر «اللهاکبر»/ افزایش دینباوری با احیای کارکردهای مساجد
گروه اندیشه: همه جهان هستی بر پایه چهار رکن سبحانالله، الحمدلله، لاالهالاالله و اللهاکبر ساخته شده است، خانه خدا در مرکزیت مسجدالحرام و این مسجد در مرکزیت این چهار رکن قرار دارد، حال آنکه اللهاکبر بزرگترین ذکر از اذکار خداوند است و این خود نشاندهنده جایگاه رفیع مسجد است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، مسجد پایگاه انسجام و یکپارچگی مسلمانان است و نماز جماعت و تشکیل صفوف به هم فشرده نمازگزاران بهخوبی بیانگر هماهنگی و انسجامی است که حضور در مسجد فراهم میآورد.
در مسجد افراد نمازگزار همچون قطرههای آب به یکدیگر میپیوندند تا دریایی از اتحاد را به نمایش درآورند، همه در کنار یکدیگر در برابر پروردگار یکتا رو بهسوی یک قبله میکنند و لب به حمد و ثنای پروردگار یگانه میگشایند و هماهنگ با یکدیگر سرود توحید را زمزمه میکنند.
پیامبر گرامی اسلام(ص) پایهگذار اولین مسجد است، ایشان محلی را پایهگذاری کرد که علاوه بر عهدهدار بودن نقش روحانی و معنوی، کانون فعالیتهای اجتماعی مسلمانان نیز بهشمار میرفت، به همین دلیل مسجد در طول تاریخ اسلام از ویژگیهای برجستهای برخوردار بود، در گذشته همه امور مسلمانان در ابعاد مختلف، از جمله عقاید و فعالیتهای فرهنگی، عبادی، سیاسی و اقتصادی در مساجد انجام میشد.
مساجد؛ خاستگاه بیداری اسلامی
30 مرداد مصادف است با به آتش کشیده شدن مسجدالاقصی توسط صهیونیستهای افراطی در ٢١ آگوست سال ١٩٦٩. با صدور قطعنامه توسط سازمان کنفرانس اسلامی و نامیدن این روز به نام روز جهانی مساجد، از کشورهای عضو خواسته شد در راستای تحکیم مساجد، در توسعه فرهنگ و ارزشهای اسلامی و جهت تکریم و بزرگداشت روز مذکور تلاش کرده و جهت گرامیداشت آن برنامهریزی کنند. امروزه توجه جدی به امر مسجد در جوامع اسلامی میشود و نیز خاستگاه تحولات و حرکتهایی که در سرزمینهای اسلامی در حال شکلگیری است مساجد است؛ همین امر نشان از اهمیت و توجه جدیتر به مقوله مسجد با نگاه فراکشوری و جهان اسلامی است.
با نگاهی گذرا به تاریخ صدر اسلام و پس از آن، درمییابیم که مسجد از آغاز پیدایش تاکنون بهعنوان مرکز مهمی برای انجام رسالت رسول خدا(ص)، منشأ تحولات و خدمات و پایگاهی برای ابلاغ پیامهای الهی بهشمار میرفته است.
در قرون گذشته، برخی از این کارکردها با توجه به شرایط و موقعیتهای گوناگون، تقویت و یا تضعیف و یا بهطور کلی، حذف شده است. با شروع مبارزات امت اسلامی، بسیاری از مساجد احیا و فعال شد و بسیاری از کارکردها همچون صدر اسلام به مساجد بازگشت، بهگونهای که مساجد نقش اساسی و عمدهای در پیروزی انقلاب اسلامی ایران ایفا کردند.
در حال حاضر مساجد در زمینههای مختلف دارای فعالیتهای گسترده هستند و هر قدر این فعالیتها و کارکردها از تنوع بیشتری برخوردار باشد مسلماً از جذابیت و اقبال بیشتری برخوردار شده و مورد استقبال گستردهتری از سوی تمامی اقشار جامعه، بهویژه قشر جوان قرار خواهد گرفت که نتیجه آن افزایش اعتقادات مذهبی و دینباوری در سطح جامعه است.
کارکردهای مسجد از صدر اسلام تاکنون
یکی از مهمترین کارکردهای مسجد کارکرد آموزشی آن است، روزگاری مسجد، یگانه پایگاه مهم آموزشی در کشورهای اسلامی بوده است، متأسفانه مسئله آموزش در مساجد کمرنگ شده و مناسب است با برنامهریزی و متناسب با امکانات موجود و استفاده از کارشناسان، برنامههایی از قبیل آموزش احکام و قرآن بهویژه برای بانوان و نوجوانان، پاسخ به سؤالات و ... برگزار شود.
پس از نقش عبادی و آموزشی، نقش فرهنگی میان دیگر نقشها و کارکردهای مسجد، دارای بیشترین اهمیت است. پیامبر اکرم(ص) محیط مسجد را کاملاً فرهنگی میدانستند، تا جاییکه در حضور آن حضرت و با اجازه ایشان برخی مسابقات برگزار میشد و حضرت ضمن ابراز خرسندی از این کار، با حوصله و بردباری کامل از چنین مسائلی استقبال میکردند.
هدف از تبلیغ، رشد و افزایش معرفت دینی مردم و آشنا کردن آنان برای ادای وظایف دینی و اسلامی است. با رجوع به سیره تبلیغی رسول خدا(ص) مشخص میشود که ایشان سه نوع مرکز تبلیغی شامل مراکز تبلیغاتی موقت، مراکز تبلیغاتی سیار و مراکز تبلیغی اصلی و ثابت داشتند.
شاید هیچ پایگاهی به اندازه «مساجد» در تبلیغ اسلامی ایفای نقش نکرده باشد؛ از زمان رسول خدا(ص) تاکنون اذان، نماز، وعظ و خطابه از مهمترین برنامههای مساجد بوده و است، اما باید توجه داشت که در زمان کنونی وعظ و سخنرانیهای طولانی علاوه بر اینکه موجب خروج بسیاری افراد از مسجد میشود، نتیجهای در پی نخواهد داشت، از اینرو به نظر میرسد باید سخنرانیها بهویژه سخنرانیهای هفتگی و مستمر بسیار کوتاه و تا حد ممکن بهصورت پرسش و پاسخ صورت پذیرد.
در سیره پیامبر اکرم(ص) میبینیم که آن حضرت برای جلوگیری از خستگی شنوندگان فقط برخی از روزها موعظه میفرمود؛ عبدالله بن مسعود میگوید: «کَانَ النَّبِیُّ(ص) یَتَخَوَّلُنَا بِالْمَوْعِظَه فِی الْاَیَّامِ کِرَاهَه السَّامَه عَلَیْنَا؛ رسول خدا(ص) از آن رو که مبادا ما (شنوندگان) خسته و ملول شویم، برخی از روزها ما را موعظه میفرمودند».
تردیدی نیست که کار تبلیغی در مسجد سرشار از سرمایههای معنوی و روحانی است، آموزههای الهی کسانی را که اندک زمینهای برای هدایت دارند، شیفته و شیدای اسلام میسازد.
کارکرد تربیتی مسجد
یکی از مهمترین کارکردهای مسجد، کارکرد تربیتی است، گرچه در کارکرد تربیتی مسجد موضوعات مختلفی نهفته است اما تنها به این نکته اشاره میکنیم که مسجد بهترین محل برای معرفی و بیان هنجارها و ناهنجاریها در جامعه اسلامی است، اگر تنها همین کارکرد مدنظر قرار داده شود، راه صحیح و درست به مخاطب شناسانده میشود، بیراهه نیز مشخص و این مسائل از طریق عمل و بیان میان اقوام و دوستان ترویج داده میشود.
اساس دین اسلام بر اجتماعی بودن قرار گرفته است تا انسان را از زندگی فردی و عزلت برهاند، به همین جهت میبینیم اسلام عزلت و تنهایی همراه با راز و نیاز (اعتکاف) را نیز در میان جمع، آن هم در مسجد جامع مورد سفارش قرار میدهد.
امام رضا (ع) میفرماید: «إِنَّمَا جُعِلَتِ الْجَمَاعَه لِئَلَّا یَکُونَ الْإِخْلَاصُ وَ التَّوْحِیدُ وَ الْإِسْلَامُ وَ الْعِبَادَه لِلَّهِ إِلَّا ظَاهِراً مَکْشُوفاً مَشْهُوداً لِأَنَّ فِی إِظْهَارِهِ حُجَّه عَلَى أَهْلِ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَ لِیَکُونَ الْمُنَافِقُ وَ الْمُسْتَخِفُّ مُؤَدِّیاً لِمَا أَقَرَّ بِهِ یُظْهِرُ الْإِسْلَامَ وَ الْمُرَاقَبَه وَ لِیَکُونَ شَهَادَاتُ النَّاسِ بِالْإِسْلَامِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ جَائِزَه مُمْکِنَه مَعَ مَا فِیهِ مِنَ الْمُسَاعَدَه عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى وَ الزَّجْرِ عَنْ کَثِیرٍ مِنْ مَعَاصِی اللَّهِ عَزَّ وَ جَل؛ نماز جماعت بدان جهت مقرر شده است تا اخلاص، توحید، اسلام و پرستش خدا همگی ظاهر، آشکار و مشهود باشند؛ زیرا در آشکار کردن این امور، حجت خدای یگانه بر اهل خاور و باختر موجود است. همچنین [بهخاطر آن باید احکام اسلام آشکارا عملی گردد و بر انجام آن مراقبت کنند] تا منافق و سست دین نیز آنچه را [به زبان] بدان اقرار کرده است، به جای آورد، تا اسلام و مراقبت بر آن را اظهار کند و برای آنکه گواهی دادن مردمان به مسلمانی یکدیگر، روا و ممکن باشد. همچنین مساعدت در نیکوکاری و تقوا، جلوگیری از بسیاری از نافرمانیهای خداوند عزیز و جلیل [با حضور در نماز جماعت محقق میشود]».
کارکرد سیاسی مسجد
یکی از کارکردهای مهم مسجد، کارکرد سیاسی است که از زمان رسول خدا(ص) بر آن تأکید شده و هماکنون نیز اهمیت آن بهخوبی مشاهده میشود. بر همین اساس، آن حضرت پس از بنیانگذاری نظام اسلامی، بهمنظور دخالت مسلمانان در شیوه حکومت و آگاه ساختن آنان با اهداف سیاسی اسلام، مسجد را که مرکزی عمومی و محل تجمع مسلمانان برای ادای فرایض دینی بود، بهعنوان پایگاه حکومت و نهاد سیاسی اسلام برگزید.
در دوران انقلاب اسلامی ایران نیز پس از محور اعتقادی و عبادی، پررنگترین، فعالترین و بارزترین بخش کارکرد مساجد در محور سیاست بوده است؛ چرا که مساجد در آگاهی و بیداری عموم در دوران قبل و بعد از انقلاب نقش مؤثری داشتهاند و هماکنون نیز استعمارگران جهان از مسجد بیش از هر نهاد انقلابی دیگری میترسند.
بررسی کتب تاریخی بهخوبی روشنگر آن است که از ابتدای اسلام تمامی فعالیتها از جمله گردآوری، تجهیز، ساماندهی و تجمع نیرو به هنگام احساس خطر و بیم از تعرض دشمن در مسجد صورت میپذیرفته است، مسجد نه تنها محل اعزام نیروها و طرح نقشههای جنگی بوده، بلکه رسول خدا(ص) دستور میدادند در صورت وجود مسجد، چادر فرماندهی ایشان را در کنار آن نصب کنند؛ بهطوری که در جنگ با «بنی نضیر» به بلال دستور داد تا خیمه ایشان را در کنار مسجد کوچکی نزدیک آن محل نصب کنند؛ اما زمانی که آن خیمه مورد شناسایی و هدف تیر دشمن قرار گرفت، حضرت فرمودند تا خیمه را به کنار «مسجد فضیحْ» منتقل کنند تا از تیررس دشمن دور باشد.
کارکرد رسانهای مسجد
یکی از نیازهای مهم بشر، وسایل ارتباطی است تا انسانها را از اخبار مهم مطلع ساخته و آنان را در حوادث به یاری یکدیگر طلبیده و از حمله دشمنان آگاهی داده، آنان را آماده دفاع کند. دین مبین اسلام از 1400 سال پیش این نیاز را در نظر گرفته و محلی به نام «مسجد» را بهعنوان پایگاه ارتباطی بسیار مهم در افزایش پیوندهای انسانی و توسعه فرهنگی اسلام معرفی کرده است، به تعبیر دیگر مسجد اصلیترین مکان شکلدهی افکار عمومی، فرهنگسازی و اطلاعرسانی در تمدن اسلامی بوده است.
اضطراب و نگرانی یکی از بزرگترین ابعاد زندگی انسان و آرامش یکی از گمشدههای مهم بشر است که همواره در جستجوی آن بوده و هست و از آغاز زندگی برای یافتن آن تلاش کرده است.
قرآن کریم با جملهای کوتاه و پرمغز، مطمئنترین و نزدیکترین راه را برای رسیدن به آرامش نشان داده و میفرماید: «اَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ بدانید که یاد خدا آرامشبخش دلهاست»، (رعد/28) همچنین میفرماید: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَه فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیزْدَادُوا إِیمَانًا مَعَ إِیمَانِهِمْ؛ او کسی است که آرامش را در دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند»، (فتح/4).
در بررسی آیات و روایات این نکته مهم بهدست میآید که مسجد بهترین محل برای آرامش قلبها و پناهگاهی برای زندگی پرتلاطم شهر بهشمار میآید، آمار نشان دهنده آن است که آرامترین انسانها از نظر روانی انسانهای مسجدی و افرادی هستند که با دعا و نیایش مأنوس هستند و این بخاطر آن است که مسجد محل ذکر و یاد خداست و خود این محل به انسان آرامش میدهد.
آشنایی با کارکردهای مسجد به ما کمک میکند تا از کمترین امکانات در جذب مؤمنان، بهویژه جوانان استفاده کرده و سپس از خداوند منان بخواهیم در کلام، عمل و فعالیت ما برکتی قرار دهد تا در نمازگزاران تأثیرگذار باشد، چنانچه بسیاری از مبلغان با برگزاری نشستهای هفتگی برای جوانان باعث شدهاند عده زیادی از جوانان جذب حوزه شوند یا جزو جوانان بسیار خوب و مورد تأیید در آن منطقه شوند.
عبادت پروردگار؛ نهایت هدف خلقت انسان
حجتالاسلام مهدی مستأجران، مسئول دفتر استانی نهاد رهبری در استان لرستان در گفتوگو با خبرنگار ایکنا ضمن بیان اینکه مهمترین رسالت مساجد، ایجاد زمینه مناسب برای اتصال بندگان خوب خدا، با پروردگار است، ادامه داد: مسجد یک عبادتگاه و معبد است، نهایت هدف خلقت انسان برای عبادت پروردگار است و این کارکرد مسجد را بهعنوان یک عبادتگاه و معبد نشان میدهد.
مسجد نزدیکترین پل ارتباطی بین مخلوق با خالق
وی با بیان اینکه معنی لغوی مسجد، سجدهگاه و محل سجده است، افزود: نزدیکترین پل ارتباطی میان خداوند و انسان هنگام سجده کردن است و مسجد نیز بهعنوان سجدهگاه در اسلام مطرح است و در این محل است که انسان میتواند بهخوبی به خداوند نزدیک شود.
حجتالاسلام مستأجران مسجد را بهعنوان یک جایگاه برای اتصال همهجانبه انسان به خداوند دانست و گفت: انسان دارای دو بعد جسمانی و روحانی است که مسجد با ایجاد رابطه بین بندگان خدا و پروردگار بعد روحانی و با تشویق به رعایت رسم بندگی و آموزش سبک زندگی الهی هر دو بُعد را تغذیه میکند.
مسئول دفتر استانی نهاد رهبری در دانشگاههای لرستان ادامه داد: کارکردهایی مانند حضور جمعی مردم در مسجد و تبیین درست آموزههای دینی باعث میشود، مؤمنان وظایف ملکوتی و دنیوی خود را در قبال خداوند بهخوبی انجام دهند.
ائمه جماعات مساجد از متقیترین روحانیان باشند
وی با اشاره به اینکه امام جماعت مسجد، جلودار رسیدن بندگان به خداست، افزود: باید بهترین روحانیان بهعنوان امام جماعت مساجد انتخاب شوند؛ چرا که بناست بهعنوان جلودار دست دیگر بندگان خداوند را بگیرند و بهسوی خدا رهنمون شوند.
حجتالاسلام مستأجران با بیان اینکه اسلام ویژگیهای زیادی را برای روحانیان مساجد در نظر گرفته است، ادامه داد: مهمترین ویژگی روحانیان مساجد این است که از نظر تقوا و معنویت مورد توجه مردم بوده و از بندگان مخلص و با تقواترین مردم باشد.
لزوم توجه روحانیان به ملکوت انسان
مسئول دفتر استانی نهاد رهبری در دانشگاههای لرستان با بیان اینکه روحانی یعنی کسی که به ملکوت انسان توجه دارد، ادامه داد: یک روحانی نباید اهل گناه باشد و باید در عمل به دستورات الهی، محبت کردن به دیگران و دستگیری از بندگان خدا پیشتاز باشد.
وی با بیان اینکه مسجدالحرام اولین مسجدی است که به دستور خدا و به دست حضرت ابراهیم خلیلالله(ع) و برای انسانهای موحد پایهریزی شده است، ادامه داد: مساجد دیگر نیز به محوریت مسجدالحرام بنا شدهاند، و دارای حرمت، آداب، مناسک و جایگاه ویژهای هستند.
حجتالاسلام مستأجران با اشاره به اینکه همه جهان هستی بر پایه چهار رکن، سبحانالله، الحمدلله، لاالهالاالله و اللهاکبر ساخته شده است، افزود: با توجه به اینکه خانه خدا در مرکزیت مسجدالحرام قرار دارد، این مسجد عظیمالشأن در مرکزیت این چهار رکن قرار دارد که سبحانالله، پاک و منزه دانستن پروردگار از هر نقص، الحمدلله ذکر و تسبیح همه موجودات هستی برای خداوند، لاالهالاالله یگانگی خداوند را بیان میکند و اللهاکبر بزرگترین ذکر از اذکار خداوند است که این خود نشاندهنده اهمیت و جایگاه رفیع این مسجد عظیمالشأن است.
