نجوم در قرآن/ لزوم دستیابی به جامعیتی از روایات در رابطه با علم نجوم

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، یکی از مباحث مهم در دانش‌های اسلامی، دانش نجوم است، این موضوع به‌‌دلیل مسائل عبادی مهمی است که در این علم وجود دارد. نخستین علومی که ساکنان بلاد اسلامی به آن اهتمام ورزیدند علومی مانند طب، کیمیا و نجوم بود، که احکام این علوم را بر دیگر علوم ترجیح می‌دادند.

انسان با پا بر روی زمین گذاشتن و با اولین نگاه‌هایی که به اطراف خود انداخت، جست‌وجو برای شناخت آن‌چه در اطراف خویش می‌دید را آغاز کرد. چیستی زمین، آسمان و پدیده‌های موجود در آن دو، زمان آفرینش و ماده تشکیل‌دهنده آنها از جمله سؤالات موجود در ذهن بشر اولیه بود که هنوز هم دانشمندان به‌دنبال جواب‌هایی برای آن هستند، آشوریان، کلدانیان، ایرانیان، مصریان، و چینیان از نام‌وران علم نجوم بودند.

در خلال سال 180 میلادی تا قرن شانزدهم، اعراب در زمینه ستاره‌شناسی برتری یافتند، مرکز فرهنگی‌شان بغداد بود، جایی‌‌که در قرن هشتم کتاب المجسطی بطلمیوس به زبان عربی ترجمه شد.

البته راهنمای بسیاری از این گروه‌ها، پیامبران الهی بودند؛ چنان‌که سیدبن طاووس، حضرت آدم را اولین کسی معرفی می‌کند که خداوند علم نجوم را به او آموخت، از حضرت دانیال و حضرت ادریس و پیامبر اعظم اسلام(ع) نیز مطالبی نقل شده است که اطلاع کامل آنان از علم نجوم را نشان می‌دهد.

تاریخ نجوم در اسلام

اولین محاسبات دقیق قطر زمین توسط برادران بنو شاکر انجام گرفت، یکی از دلایل توجه ویژه به نجوم در دوران اسلامی تعیین تقویم و اوقات شرعی است که مستلزم مشاهدات و محاسبات دقیق نجومی است. هندسه کروی که توسط ابوالوفای بوزجانی معرفی شد این محاسبات را به‌طور عمده تکمیل کرد.

پس از اسلام نیز دانشمندانی چون نوبختیان و برمکیان از شاگردان امام جعفر صادق(ع)، خواجه نصیرالدین طوسی، ابوریحان بیرونی، ابن‌سینا، ابوالوفاء بوزجانی، ابراهیم‌بن حبیب فزاری و بسیاری دیگر از دانشمندان مسلمان با الهام گرفتن از فرمایشات قرآن، پیامبراکرم(ص) و امامان معصوم(ع) به درجات بالای این فن دست یافتند و به پیشرفت این علم کمک فراوانی کردند.

در مغرب زمین نیز پس از رنسانس و ظهور دانشمندانی چون گالیله، کپرنیک، کپلر، نیوتن و انیشتین، این علم حرکت تازه‌ای را شروع کرد و به‌دنبال آن، اختراع نورسنج‌ها و تلسکوپ‌های نوری و رادیویی و دیگر ابزار نجومی‌ کمک فراوانی به پیشرفت این دانش کرد، در این دوره، مباحث از سمت هیئت و طالع‌بینی به طرف اختر فیزیک، کیهان‌شناسی و کیهان‌زایی تغییر مسیر داد.

در قرآن کریم 310 بار از آسمان، 461 بار از زمین، 300 بار از روز و 100 بار از شب، 30 بار از خورشید و نزدیک همین تعداد از ماه، ستارگان و شهاب‌ها و دیگر موضوعات نجومی‌ نام برده شده است و اگر مواردی‌که غیر‌مستقیم از این پدیده‌ها سخن می‌گوید را به این مجموعه اضافه کنیم، تعداد از این هم فراتر می‌رود و در بسیاری از این آیات، جنبه مادی این مخلوقات مراد بوده و به آن توجه شده است.

قرآن در بسیاری از موارد وقتی از آفرینش آسمان‌ها و زمین، برافراشتن آسمان‌ها با ستون‌های نامرئی[جاذبه]، کوتاه و بلند شدن شب و روز و برخی دیگر از موضوعات نجومی‌ سخن می‌گوید، آن‌ها را نشانه‌هایی برای شناخت خدا می‌داند انسان‌ها را به تفکر و تعقل در آنها دعوت می‌کند و از این‌که برخی انسان‌ها از کنار این آثار الهی، بدون توجه و تأمل می‌گذرند شکایت می‌کند.

خداوند متعال در آیه 61 سوره فرقان می‌‎فرماید: «تبارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّمَاء بُرُوجًا وَجَعَلَ فِیهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُّنِیرًا؛ بزرگوار است آن کسى‌که در آسمان برجهایى نهاد و در آن چراغ و ماهى نوربخش قرار داد» و نیز در آیه 4 سوره جاثیه می‎فرماید: «وَفِی خَلْقِکُمْ وَمَا یَبُثُّ مِن دَابَّةٍ آیَاتٌ لِّقَوْمٍ یُوقِنُونَ؛ و در آفرینش خودتان و آن‌چه از [انواع] جنبنده[ها] پراکنده می‌گرداند براى مردمى که یقین دارند نشانه‏‌هایى است».

خداوند متعال همچنین در آیه 164 سوره مبارکه بقره می‎فرماید: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِمَا یَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن مَّاء فَأَحْیَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِیهَا مِن کُلِّ دَآبَّةٍ وَتَصْرِیفِ الرِّیَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخِّرِ بَیْنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ لآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ؛ به‌راستى که در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پى یکدیگر آمدن شب و روز و کشتی‌هایى که در دریا روانند با آن‌چه به مردم سود می‌رساند و [همچنین] آبى که خدا از آسمان فرو فرستاده و با آن زمین را پس از مردنش زنده گردانیده و در آن هرگونه جنبنده‏اى پراکنده کرده و [نیز در] گردانیدن بادها و ابرى که میان آسمان و زمین آرمیده است براى گروهى که می‌اندیشند واقعً نشانه‎هایى [گویا] وجود دارد».

همچنین، در آیه 20 سوره ذاریات آمده است: «وَفِی الْأَرْضِ آیَاتٌ لِّلْمُوقِنِینَ؛ و روى زمین براى اهل یقین نشانه‏‌هایى [متقاعد کننده] است» همچنین در آیه 6 سوره صافات می‌‏فرماید: «إِنَّا زَیَّنَّا السَّمَاء الدُّنْیَا بِزِینَةٍ الْکَوَاکِبِ؛ ما آسمان این دنیا را به زیور اختران آراستیم» و در آیات یک و دو سوره شمس نیز فرموده است: «وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا، وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا؛ سوگند به خورشید و تابندگى‌اش، سوگند به ماه چون پى [خورشید] رود».

نیاز به متخصص علم حدیث برای دستیابی به جامعیتی از روایات در رابطه با علم نجوم

حجت‌الاسلام محمدرضا جزایری، کارشناس مذهبی در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا با اشاره به جایگاه ویژه‌ای که نجوم در اسلام دارد، گفت: روایاتی که در این زمینه هستند، دو دسته‌اند، یک دسته در تأیید علم نجوم و دسته دیگر در رد آن هستند.

وی ادامه داد: در زمینه احادیثی که وجود دارد نیاز به متخصص علم حدیث داریم که با استفاده از فن احادیث، بتواند جامعیتی از آن‌ها را به‌دست آورد که منجمان ما بتوانند از آن استفاده کنند.

حجت‌الاسلام جزایری با اشاره به این‌که کلیت علم نجوم مورد تأیید اسلام و ائمه(ع) است، ادامه داد: آن‌چه از علم نجوم که مورد تأیید اسلام نیست مربوط به سحر است که علمای قدیم در درگاه ستمگران پیشگویی می‌کردند که به آن تنجیم‌(اخترشناسی) می‌گفتند که شاخه‌ای از علم نجوم است.

این کارشناس مذهبی با بیان این‌که علم نجوم در تشخیص تأثیرات آب و هوایی تأثیرات زیادی دارد، افزود: ما در مذهب تشیع قبله‌یابی را داریم که بدون علم نجوم نمی‌توان جهت دقیق قبله را به‌دست آورد؛ لذا نتیجه می‌شود که اسلام ممزوج با نجوم شده است و دو اصل جدایی‌ناپذیر هستند؛ چرا که در روایتی از امیرالمؤمنین(ع) آمده است که می‌فرماید: هر کسی علم نجوم نداند خداشناسی او علیل است، و در روایتی دیگر چنین آمده است که علم چهار تاست، علم نحو برای لسان، علم طب برای بدن، علم فقه برای شناخت احکام و علم نجوم برای شناخت وقت است.

وی با بیان این‌که کتاب‌های زیادی درباره علم نجوم نوشته شده است، ادامه داد: کتاب ریاضیات علامه حسن‌زاده آملی، فرج‌المحموم فی آثار علماء نجوم سید ابن‌طاووس و از این دست کتاب‌ها هستند که به علم نجوم و ستاره‌شناسی پرداخته‌اند.

حجت‌الاسلام جزایری با اشاره به این‌که در صدر اسلام ابزارهای دقیق و قوی برای رصد ستارگان وجود داشته که امروزه به دست فراموشی سپرده شده‌ است، افزود: از آن دوران از اسطرلاب و جدول استخراج که این جدول توسط خواجه نصیرالدین طوسی اختراع شده است استفاده می‌شد، که از یک صفحه فلزی با دو عقربه مندرج و درجه‌بندی شده تشکیل می‌شود که زمان رصد ستارگان محاسبات ریاضی که به‌دست می‌آید را در این جدول می‌نوشتند و نتیجه را به‌دست می‌آوردند.

این کارشناس مذهبی با اشاره به این‌که امروزه اسطرلاب را داریم ولی متخصصی که از آن استفاده کند در دنیای اسلام کم است، ادامه داد: امروزه از ابزاری که از غرب آورده می‌شود استفاده می‌شود، ابزاری مانند تلکسوپ با موتور و ابزارهایی از این دست، که در رصدخانه‌های جهان از آن استفاده می‌شود.

وی با اشاره به این‌که در قرآن‌ کریم سوره‌هایی به نام اجرام آسمانی داریم، افزود: در قرآن سوره «نجم» به معنی ستاره، «قمر» به معنی ماه و «شمس» به معنی خورشید را داریم که نشان‌دهنده عظمت و بزرگی آسمان و تمام متعلقات آن است، به‌طوری‌که حضرت ابراهیم(ع) می‌فرماید: من ستارگان را نمی‌پرستم برخلاف کسانی‌که آن‌را به جای خدا می‌پرستند و این نشان‌‌دهنده این است که مردم دوران جهالت به عظمت ستارگان که در آسمان پدیدار می‌شدند پی برده بودند.

حجت‌الاسلام جزایری در پایان افزود: در آیه هفت سوره مبارکه ذاریات خداوند می‌فرماید: «وَالسَّمَاء ذَاتِ الْحُبُکِ؛ سوگند به آسمان مشبک» که این آیه نشان‌‌دهنده عظمت آسمان در نزد پروردگار بوده و هم‌چنین در آیات 37 تا 40 سوره یاسین نیز به این اجرام اشاره شده است.