«میزان انطباق روش متکلمین امامیه در مسئله ضرورت نبوت» بررسی شد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) به نقل از روابط عمومی پردیس تهران دانشگاه قرآن و حدیث، اعظم جانپور که در مقطع کارشناسی ارشد رشته علوم حدیث گرایش کلام و عقاید این مجموعه دانشگاهی تحصیل می کند، توانست با کسب رتبه خوب از پایان نامه خود دفاع کند.
این گزارش حاکیست؛ این پایان نامه به راهنمایی دکتر موسی ملایری و داوری دکتر محمدهادی ملازاده و دکتر محمدمهدی کرباسچی برگزار شد.
بر پایه این گزارش؛ در بخش نخست این پایان نامه به بررسی مسائل مربوط به ضرورت بعثت پیامبران از دیدگاه متکلمان امامیه و اثبات و انطباق آن با آیات و روایات پرداخته شده است.
اعظم جانپور در بخش اول رساله خود به طرح کلیات بحث همچون مفاهیم و واژه های نبوت و "همچنین مساله وجوب، قاعده لطف و واژه تکلیف، دیدگاه‌های منکران بعثت و... و در بخش دوم نیز به بررسی رهیافت‌های متکلمان امامیه در لزوم بعثت انبیاء پرداخته و به صورت اجمالی نیز، به دیدگاه حکما و عرفا نیز اشاره کرده است.
نگارنده این پایان نامه در بخش دیگر از این رساله به تبیین آیات و روایات در زمینه لزوم بعثت نبی، به شکل مبسوط، و انطباق دیدگاه متکلمان، با آیات و روایات پرداخته است.
گفتنی است این پایان نامه با هدف بررسی مسائل مربوط به ضرورت بعثت پیامبران از دیدگاه متکلمان امامیه و اثبات و انطباق آن با آیات و روایات تحقیق و ارائه شده است.
اعظم جانپور دانشجوی رشته علوم حدیث گرایش کلام و عقاید، مقطع کارشناسی ارشد موفق به کسب رتبه خوب در این پایان نامه شد.
در چکیده این پایان‌نامه آمده است: مسئله ضرورت بعثت پیامبران این پرسش است که آیا بشر برای سعادت دنیا و آخرتش به برانگیختن پیامبران نیاز دارد؟ و آیا بر حق تعالی لازم و ضروری است که انسان‌های برگزیده‏ای را برای هدایت انسان‌ها انتخاب کند؟ و آیا عقل بشر نمی‌تواند مصالح و مفاسد زندگی خود را تشخیص دهد؟
ما در این رساله برآنیم که دیدگاه‌های متکلمان امامیه را در خصوص ضرورت بعثت، بررسی کرده و انطباق آن را با آیات و روایات به اثبات برسانیم.
در فصل اول،که شامل کلیات است، مفاهیم و واژه‌های به کار رفته در عنوان رساله و سوالات مطروحه، مورد بررسی قرار گرفته شده است. و به صورت اجمالی در مورد واژه‌هایی چون نبوت، و هم چنین مسأله وجوب، و قاعده لطف و واژه تکلیف، و هم چنین، دیدگاه‌های منکران بعثت، مطالبی مطرح گردیده است.
فصل دوم، که در اصل مهمترین قسمت در این رساله می‌باشد، به بررسی رهیافت‌های متکلمان امامیه در لزوم بعثت انبیاء پرداخته شده و به صورت اجمالی نیز، به دیدگاه حکما و عرفا نیز اشاره گردیده است.
در فصل سوم، با مطرح کردن آیات و روایات در زمینه لزوم بعثت نبی، به شکل مبسوط، به تبیین انطباق دیدگاه متکلمان، با آیات و روایات پرداخته شده است.
متکلمان اسلامی، اعم از امامیه و غیرآن، در حوزه ضرورت بعثت پیامبران، از دیدگاه یکسانی برخوردار نیستند. عده‌ای از متکلّمان با تکیه بر حسن و قبح عقلی، به قاعده لطف تمسّک کرده و با این قاعده، ضرورت بعثت انبیاء را، در دوری از معصیت و نزدیکی به طاعت تبیین کردند. عده‌ای دیگر از متکلّمان، هم ‏مشرب حکیمان شده، رویکرد عدالت‏گرایانه را طی کرده‌اند. که از ضرورت حیات اجتماعی و وضع قانون، برای حفظ عدالت سخن به میان آورده‌اند.
رویکرد دیگر متکلّمان اسلامی درباره ضرورت نبوت، از طریق استدلال بر وجوب قاعده اصلح بر خداوند است. بنا بر این‌که خداوند جز اصلح اشیاء را در دین و دنیا برای بندگان مکلفش انجام نمی‌دهد. برخی از متکلّمان اسلامی از محدودیت عقل برای رسیدن به مصالح و مفاسد دین و دنیا، سخن گفته و تصریح کرده‏اند که عقل در بسیاری از مراحل زندگی به شرع نیاز دارد؛ و وجوب بعثت را از این طریق اثبات می‌کنند.
متکلّمان امامیه با دفع شبهات، از جمله شبهه براهمه و اهل حدیث و اشاعره، به ضرورت پیامبری و نیاز بشر به دین پرداخته و ثمرات دینداری را بیان کرده‏اند. به طورکلی بعثت انبیاء از نگاه آیات و روایات، در راستای چهار نکته مهم، ضرورت پیدا می‌کند:
1ـ عبث نبودن آفرینش انسان. 2ـ اکمال معرفت فطری انسان. 3ـ اتمام حجت الهی. 4ـ عدالت اجتماعی. بنابراین می‌توان دریافت که در بسیاری موارد، روش متکلمان با روش آیات و روایات قابل انطباق می‌باشد. برای نمونه می‌توان به آیه {لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط} تمسّک کرد که نشان می‌دهد نیاز به عدالت، از نظر متکلمان، از مهم‏ترین نیازهای بشری است که به وسیله پیامبران تحقّق می‏پذیرد. و امام علی (ع) فرمودند: «العدُل یَضعِ الامورَ مواضَعها». عدل، هر چیزی را در جایگاه مناسب خود قرار می‌دهد.
روش متکلمان در استناد به قاعده اصلح، می‌تواند با آیه {وَ مَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُواْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلىَ‏ بَشرَ مِّن شىَ‏ءٍ }، انعام/91، از طریق قدر و منزلت الهی، می‌توان به اثبات ضرورت نبوّت پرداخت زیرا در این آیه نزول وحی با شناخت منزلت الهی ملازم یکدیگر دانسته شده است.
بنا بر کلام امام علی(ع) که می‌فرماید: پیامبران از پى یکدیگر آمدند تا مردم پیمان فطری خود با خدا و نعمت او را که از یاد برده‏اند، یاد آورند و از آنان حجّت بگیرند که رسالت حق به آنان رسیده است و خردهاشان را که در پرده غفلت، مستور گشته، برانگیزاند. که در کلام اکثر متکلمان این موارد مشهود است.
مساله «اتمام حجت الهی»، که در کلام متکلمینی مانند شیخ مفید و محقق طوسی که می‌گویند: «این‌که در هر زمانی حجت خدا بر بندگان وجود دارد تا آن‌ها را به مصالحشان در دین آشنا سازد.»، که در روایات متعددی به آن اشاره شده است.