راهكارهای تفكر اسلامی برای مقابله با عرفانهای كاذب/31
ضرورت توجه به جنبههای عملی و نسخهوار در تدوين عرفان مبتنی بر قرآن و سنت
گروه انديشه: اگر قرار بر تبيين و تنظيم و تدوين عرفان اسلامی مبتنی بر قرآن و سنت باشد، بايد به اين نكته توجه شود كه انسانها، به خصوص در عصری كه ما در آن زندگی میكنيم، مطالبه نسخه دارند؛ يعنی در حقيقت میخواهند كه يك روش عملی مشخص پيش پای آنها گذاشته شود و نه اين كه صرفاً به كليات نظری بسنده شود.
علی موحديان عطار، عضو هيئت علمی دانشگاه اديان و مذاهب و پژوهشگر عرفان در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، درباره جنبههای عملی عرفان مبتنی بر قرآن و سنت، با اشاره به قابل تقسيم بودن مكاتب عرفانی به دو نوع نظرگرا و عملگرا، بيان كرد: برخی از مكاتب عرفانی بيشتر متمايل به طرح موارد و مسائل نظری هستند و برخی ديگر از مكاتب عرفانی كه ذيل دسته مكاتب عملگرا قرار میگيرند، عرفانهايی هستند كه نسخههای عملی و عملياتی در پيش پای سالك قرار میدهند و به طور مشخص او را از مرحلهای به مرحله ديگر هدايت میكنند.
موحديان عطار عنوان كرد: از آن جايی كه هنوز كسی عرفان مبتنی بر قرآن و سنت را به شكل مدون تبيين و تنظيم و ارائه نكرده است، بيشتر مباحثی كه در خصوص اين عرفان مطرح میشود، نظری و تقريباً فارغ از جنبههای عملی از كار در میآيد و مسير عملی دقيق آن كمتر مورد توجه قرار میگيرد و به تعبير دقيقتر جنبه نسخهوار آن كمرنگ است.
اين محقق و پژوهشگر عرفان با بيان اين كه اين ويژگی، ويژگی ماهوی عرفان مبتنی بر قرآن و سنت نيست، اظهار كرد: اتفاقاً عرفان مبتنی بر قرآن و سنت بسيار عملگراست و بسيار به فايده عملی هر چيزی، در جهت مد نظر در اين عرفان، توجه دارد و اتفاقاً سعی میكند كه كمتر به نظرگرايی دامن بزند. بنابراين اگر میبينيم كه گرايش به سمت گونهای خاص از نظرگرايی در عرفان اسلامی وجود دارد به خاطر اين است كه جنبه عملی آن كمتر تبيين شده است.
وی اين امر را يكی از علل كمتوجهی به عرفان اسلامی از سوی عموم دانست و تأكيد كرد: اگر قرار بر تبيين و تنظيم و تدوين عرفان اسلامی مبتنی بر قرآن و سنت باشد، افرادی كه قصد انجام اين كار را دارند، بايد به اين نكته توجه داشته باشند كه انسانها، به خصوص در عصری كه ما در آن زندگی میكنيم، مطالبه نسخه دارند؛ يعنی در حقيقت میخواهند كه يك روش عملی مشخص پيش پای آنها گذاشته شود و نه اين كه صرفاً به كليات نظری بسنده شود.
عضو هيئت علمی دانشگاه اديان و مذاهب ادامه داد: انسانها میخواهند كه مشخصاً به آنها گفته شود كه برای فائق آمدن بر جهالت، فائق آمدن بر دردها و رنجها و فائق آمدن بر مشكلات زندگی و رسيدن به آن چيزی كه مطلوب عرفان هم هست، يعنی آرامش، كمال و رشد، بايد از كجا شروع كنند، كدام گامها را بردارند و اين مسير به كجا منتهی میشود و در حقيقت اين كيفيت نسخهوار، عملياتی، پويا و مرحله به مرحله است كه میتواند با تأمين نياز طبيعی سالك، احساس تضمين را در او ايجاد كند و كسانی كه قصد تبيين عرفان اسلامی را دارند بايد به اين نكات توجه داشته باشند.
موحديان عطار عدم تبيين و تدوين اين جنبهها را نقصی برای اين مكتب عرفانی ندانست و بيان كرد: در هر سنت و هر مذهبی، بعد از آن كه متون اصلی و مقدس آن ارائه میشود، تازه بر عهده پيروان عالم و عارف و متفكر آن سنت و مذهب است كه مضامين آن را نظاممند و به جامعه پيروان و علاقهمندان ارائه كنند و معمولاً خود اديان و مكاتب عرفانی مدون و نظاممند شده ارائه نمیشوند. بنابراين در مورد عرفان مبتنی بر قرآن و سنت نيز، مدون نبودن آن نقصی برای آن نيست و اين تنظيم و تدوين كاری است كه بايد توسط عارفان و سالكان اين سنت كه آن را درك كردهاند و قصد ارائه و بيان آن برای ديگران را دارند، انجام شود.
وی با تأكيد بر وجود زمينههای بسيار جدی ارائه دستگاهمند، عملياتی و نسخهوار قوانين و دستورات و توصيههای معنوی قرآن و سنت، گفت: اگر كسی متوجه پتانسيلهای اين منابع باشد، متوجه میشود كه عوامل و مؤلفههايی كه يك نسخه را به وجود میآورد، كاملاً در آنها وجود دارد.
اين محقق و پژوهشگر با اشاره به وجود چند گونه دستور در احكام و قوانين شريعت، عنوان كرد: بعضی از دستورها مربوط به ظاهر وضعيت بدن و لباس هستند، بعضی دستورها مربوط به بهداشت است، بعضی دستورها مربوط به نحوه نشستن، خوابيدن و زندگی كردن است، بعضی از دستورهايی كه وجود دارد مربوط به اخلاقيات است و دستورهايی در مورد ارتباط با خدا است. اگر يك چنين نگاه دستگاهمندی به قرآن و سنت شود آن وقت متوجه میشويم كه اتفاقاً در آنها نسخههای گوناگون و خاصی وجود دارد كه انسان را از آن چه كه نامطلوب است به آن چه كه مطلوب است هدايت كند.
موحديان عطار خاطرنشان كرد: اين چنين نگاه دستگاهمند و استخراج نسخهها براساس نظام حاصل از آن، چيزی است كه با وجود پتانسيل و ظرفيت بالای موجود در قرآن و سنت، با نگاه عرفانی، صورت نگرفته است و برای ارائه مكتب عرفانی مبتنی بر قرآن و سنت، به خصوص در دوره حاضر ضروری است.
موحديان عطار عنوان كرد: از آن جايی كه هنوز كسی عرفان مبتنی بر قرآن و سنت را به شكل مدون تبيين و تنظيم و ارائه نكرده است، بيشتر مباحثی كه در خصوص اين عرفان مطرح میشود، نظری و تقريباً فارغ از جنبههای عملی از كار در میآيد و مسير عملی دقيق آن كمتر مورد توجه قرار میگيرد و به تعبير دقيقتر جنبه نسخهوار آن كمرنگ است.
اين محقق و پژوهشگر عرفان با بيان اين كه اين ويژگی، ويژگی ماهوی عرفان مبتنی بر قرآن و سنت نيست، اظهار كرد: اتفاقاً عرفان مبتنی بر قرآن و سنت بسيار عملگراست و بسيار به فايده عملی هر چيزی، در جهت مد نظر در اين عرفان، توجه دارد و اتفاقاً سعی میكند كه كمتر به نظرگرايی دامن بزند. بنابراين اگر میبينيم كه گرايش به سمت گونهای خاص از نظرگرايی در عرفان اسلامی وجود دارد به خاطر اين است كه جنبه عملی آن كمتر تبيين شده است.
وی اين امر را يكی از علل كمتوجهی به عرفان اسلامی از سوی عموم دانست و تأكيد كرد: اگر قرار بر تبيين و تنظيم و تدوين عرفان اسلامی مبتنی بر قرآن و سنت باشد، افرادی كه قصد انجام اين كار را دارند، بايد به اين نكته توجه داشته باشند كه انسانها، به خصوص در عصری كه ما در آن زندگی میكنيم، مطالبه نسخه دارند؛ يعنی در حقيقت میخواهند كه يك روش عملی مشخص پيش پای آنها گذاشته شود و نه اين كه صرفاً به كليات نظری بسنده شود.
عضو هيئت علمی دانشگاه اديان و مذاهب ادامه داد: انسانها میخواهند كه مشخصاً به آنها گفته شود كه برای فائق آمدن بر جهالت، فائق آمدن بر دردها و رنجها و فائق آمدن بر مشكلات زندگی و رسيدن به آن چيزی كه مطلوب عرفان هم هست، يعنی آرامش، كمال و رشد، بايد از كجا شروع كنند، كدام گامها را بردارند و اين مسير به كجا منتهی میشود و در حقيقت اين كيفيت نسخهوار، عملياتی، پويا و مرحله به مرحله است كه میتواند با تأمين نياز طبيعی سالك، احساس تضمين را در او ايجاد كند و كسانی كه قصد تبيين عرفان اسلامی را دارند بايد به اين نكات توجه داشته باشند.
موحديان عطار عدم تبيين و تدوين اين جنبهها را نقصی برای اين مكتب عرفانی ندانست و بيان كرد: در هر سنت و هر مذهبی، بعد از آن كه متون اصلی و مقدس آن ارائه میشود، تازه بر عهده پيروان عالم و عارف و متفكر آن سنت و مذهب است كه مضامين آن را نظاممند و به جامعه پيروان و علاقهمندان ارائه كنند و معمولاً خود اديان و مكاتب عرفانی مدون و نظاممند شده ارائه نمیشوند. بنابراين در مورد عرفان مبتنی بر قرآن و سنت نيز، مدون نبودن آن نقصی برای آن نيست و اين تنظيم و تدوين كاری است كه بايد توسط عارفان و سالكان اين سنت كه آن را درك كردهاند و قصد ارائه و بيان آن برای ديگران را دارند، انجام شود.
وی با تأكيد بر وجود زمينههای بسيار جدی ارائه دستگاهمند، عملياتی و نسخهوار قوانين و دستورات و توصيههای معنوی قرآن و سنت، گفت: اگر كسی متوجه پتانسيلهای اين منابع باشد، متوجه میشود كه عوامل و مؤلفههايی كه يك نسخه را به وجود میآورد، كاملاً در آنها وجود دارد.
اين محقق و پژوهشگر با اشاره به وجود چند گونه دستور در احكام و قوانين شريعت، عنوان كرد: بعضی از دستورها مربوط به ظاهر وضعيت بدن و لباس هستند، بعضی دستورها مربوط به بهداشت است، بعضی دستورها مربوط به نحوه نشستن، خوابيدن و زندگی كردن است، بعضی از دستورهايی كه وجود دارد مربوط به اخلاقيات است و دستورهايی در مورد ارتباط با خدا است. اگر يك چنين نگاه دستگاهمندی به قرآن و سنت شود آن وقت متوجه میشويم كه اتفاقاً در آنها نسخههای گوناگون و خاصی وجود دارد كه انسان را از آن چه كه نامطلوب است به آن چه كه مطلوب است هدايت كند.
موحديان عطار خاطرنشان كرد: اين چنين نگاه دستگاهمند و استخراج نسخهها براساس نظام حاصل از آن، چيزی است كه با وجود پتانسيل و ظرفيت بالای موجود در قرآن و سنت، با نگاه عرفانی، صورت نگرفته است و برای ارائه مكتب عرفانی مبتنی بر قرآن و سنت، به خصوص در دوره حاضر ضروری است.
