ارائه نظريهای در باب روش و مبنای تعامل ائمه(ع) با قرآن و ضوابط استنباط احكام
گروه انديشه: علی كريمیخوشحال در كتاب «ضوابط استنباط احكام از آيات قرآن كريم در آموزههای معصومين(ع)» كه توسط انشارات دانشگاه امام صادق(ع) منتشر شده است، نظريهای در باب روش و مبنای ائمه معصومين(ع) در تعامل با قرآن و نحوه بهرهمندی و استنباط احكام از آن ارائه كرده است.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، كتاب «ضوابط استنباط احكام از آيات قرآن كريم در آموزههای معصومين(ع)» با نظر به اهميت موضوع كتاب برای دانشمندان علوم قرآنی و فقهی و اصولی و تفسيری توسط علی كريمیخوشحال به رشته تحرير درآمده و توسط انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) چاپ و منتشر شده است.
بنا بر اين گزارش، نويسنده كتاب سعی كرده است كه با توجه به كمبود و پراكندگی مباحث اين حوزه، تا حد امكان پاسخگوی پرسشها در اين زمينه باشد و با كشف روش و مبنای ائمه معصومين(ع) در تعامل با قرآن و نحوه بهرهمندی و استنباط احكام از آن، در مورد بسياری از ابهامات و ناشناختهها راهگشايی كند.
بر همين اساس، سؤالهای اصلی پژوهش حاضر عبارتند از اين كه «ائمه(ع) با توجه به چه ضوابط و پيشنيازهايی به سراغ استنباط از قرآن به ويژه آيات احكامی میرفتند؟»، «ائمه(ع) در استنباط از آيات الاحكام بر ظواهر قرآن تكيه داشتهاند يا به بطون نيز نظر دارند؟»، «در صورت تكيه بر ظواهر، میتوان برای اثبات حجيت ظواهر قرآن به اين سيره تمسك كرد؟»، «محدوده حجيت ظواهر با توجه به سيره معصومين(ع) تا چه اندازه است؟» و «روايات وارده در زمينه آيات الاحكام از نظر بيان معنای ثابت يا ارائه طريق استنباط بيانگر چه چيزی هستند؟».
روش گردآوری اطلاعات در اين كتاب، اسنادی كتابخانهای است. در اين روش با فيشبرداری دستی و الكترونيكی و با استفاده از منابع مكتوب و الكترونيكی متقن و مستدل، به روش تحقيق كيفی (توصيفی، تحليلی) به تحليل دادهها پرداخته شده است.
كتاب از دو بخش و در قالب پنج فصل به شرح زير انتشار يافته است. بخش اول با عنوان «كليات»، سه فصل «آيات الاحكام، تعريف و كتابهای تأليف شده در آن»، «ائمه اطهار(ع) و نقش شارح بودن قرآن» و «تفسير ضوابط استنباط» را شامل میشود كه درباره موضوعاتی همچون تعريف آيات الاحكام، آيه در لغت، آيه در قرآن و اصطلاح، زمينههای كاربردی شناخت آيه در فقه، تعريف حكم در لغت، حكم در اصطلاح، اقسام حكم و مراتب حكم، شأن مفسری ائمه معصومين(ع) در قرآن و سنت و تفسير ضوابط استنباط بحث و بررسی صورت گرفته است.
در بخش دوم با عنوان «ضوابط استنباط از ديدگاه اهل بيت(ع)» نيز كه فصول چهارم و پنجم كتاب با عناوين «ضوابط ناظر به حيثيت صدور قرآن» و «ضوابط ناظر به حيثيت دلالت قرآن» را در برگرفته است، در مواردی از قبيل، مصونيت وحی از خطا و تحريف، عصمت رسول گرامی اسلام(ص)، جاودانگی قرآن و ابدی بودن پيام آن، معنای نهايی قرآن، اصل حجيت ظواهر كتاب و اصل عدم جدايی قرآن از پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) بحث شده است.
نويسنده معتقد است كه بررسی نكات روشی ائمه(ع) در استنباط از قرآن نشان میدهد كه ظواهر قرآن برای همه افراد اهل فن، حجت است. نگرش فقهی به قرآن، بايستی از محدوده آيات معروف به آيات الاحكام گذر كند و قلمروی گستردهتری را دربرگيرد. امامان شيعه، از آيات مختلف با مضامين اعتقادی، اخلاقی، تاريخی و ... بهرهبرداریهای فقهی كردهاند و از آنها در بايدها و نبايدهای عملی مدد جستهاند.
بر اين اساس فرضيه نويسنده كتاب اين است كه حجيت ظواهر قرآن از جهت ظهور و خفا دارای درجات متعددی است كه با توجه به اشخاص و ميزان آشنايی آنها با زبان قرآن متفاوت میشود. همچنين روايات در مقام تطبيق و هماهنگ ساختن هستند و نه در مقام تشريع احكام ثابت و جاودان؛ و راه اين هماهنگ ساختن در هر زمان باز است و عرف و فقيهان هر عصری اين وظيفه را برعهده دارند.
بهطور كلی يافتههای پژوهش حاضر بيان میدارد كه ضوابط استنباط احكام را در دو مقام میتوان دستهبندی كرد؛ اول، اصول و ضوابط صدوری كه به اثبات منبع بودن قرآن و حجيت صدوری آن مربوط میشود. ضوابطی كه در اين دسته قرار میگيرند بهطور غيرمستقيم در استنباط احكام از قرآن دخيل هستند؛ زيرا تا منبع اصلی استنباط احكام در اسلام از حيث حجيت برای عموم اثبات نشود، سخن از ضوابط ناظر به دلالت الفاظ آن بیمعنی خواهد بود. از جمله اين ضوابط میتوان به اثبات كلام الله بودن قرآن، مصونيت وحی از خطا و تحريف، عصمت پيامبر(ص) و جاودانگی قرآن و ابدی بودن پيام آن اشاره كرد.
دومين دسته ضوابط استنباط احكام، اصول و ضوابط دلالی هستند كه به ضوابطی مربوط میشوند كه در مسير استنباط بهطور مستقيم دخيلند. اين ضوابط بعد از ضوابط دسته اول، نقش اصلی خود را ايفا میكنند. از جمله اين ضوابط نيز میتوان از وجود معنايی در ورای الفاظ قرآن كه مراد خداوند بوده است و اصل حجيت ظواهر كتاب نام برد. همچنين ائمه معصومين(ع) با بهرهگيری از ظواهر كتاب، علاوه بر اثبات حجيت ظواهر كتاب به معنای معارف و معانی ابتدايی كه از آيه بهدست میآيد، به كشف و استفاده از بواطن قرآن در مسير استنباط احكام روی آوردهاند. لذا باطن قرآن در صورت كشف يقينی آن كه ديگر به مقام ظهور رسيده است، میتواند كمككار فقيه در استنباط احكام از قرآن باشد.
يادآور میشود، كتاب «ضوابط استنباط احكام از آيات قرآن كريم در آموزههای معصومين(ع)» نوشته علی كريمیخوشحال، در قطع وزيری، در 400 صفحه با قيمت 120 هزار ريال، توسط انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) منتشر شده است.
بنا بر اين گزارش، نويسنده كتاب سعی كرده است كه با توجه به كمبود و پراكندگی مباحث اين حوزه، تا حد امكان پاسخگوی پرسشها در اين زمينه باشد و با كشف روش و مبنای ائمه معصومين(ع) در تعامل با قرآن و نحوه بهرهمندی و استنباط احكام از آن، در مورد بسياری از ابهامات و ناشناختهها راهگشايی كند.
بر همين اساس، سؤالهای اصلی پژوهش حاضر عبارتند از اين كه «ائمه(ع) با توجه به چه ضوابط و پيشنيازهايی به سراغ استنباط از قرآن به ويژه آيات احكامی میرفتند؟»، «ائمه(ع) در استنباط از آيات الاحكام بر ظواهر قرآن تكيه داشتهاند يا به بطون نيز نظر دارند؟»، «در صورت تكيه بر ظواهر، میتوان برای اثبات حجيت ظواهر قرآن به اين سيره تمسك كرد؟»، «محدوده حجيت ظواهر با توجه به سيره معصومين(ع) تا چه اندازه است؟» و «روايات وارده در زمينه آيات الاحكام از نظر بيان معنای ثابت يا ارائه طريق استنباط بيانگر چه چيزی هستند؟».
روش گردآوری اطلاعات در اين كتاب، اسنادی كتابخانهای است. در اين روش با فيشبرداری دستی و الكترونيكی و با استفاده از منابع مكتوب و الكترونيكی متقن و مستدل، به روش تحقيق كيفی (توصيفی، تحليلی) به تحليل دادهها پرداخته شده است.
كتاب از دو بخش و در قالب پنج فصل به شرح زير انتشار يافته است. بخش اول با عنوان «كليات»، سه فصل «آيات الاحكام، تعريف و كتابهای تأليف شده در آن»، «ائمه اطهار(ع) و نقش شارح بودن قرآن» و «تفسير ضوابط استنباط» را شامل میشود كه درباره موضوعاتی همچون تعريف آيات الاحكام، آيه در لغت، آيه در قرآن و اصطلاح، زمينههای كاربردی شناخت آيه در فقه، تعريف حكم در لغت، حكم در اصطلاح، اقسام حكم و مراتب حكم، شأن مفسری ائمه معصومين(ع) در قرآن و سنت و تفسير ضوابط استنباط بحث و بررسی صورت گرفته است.
در بخش دوم با عنوان «ضوابط استنباط از ديدگاه اهل بيت(ع)» نيز كه فصول چهارم و پنجم كتاب با عناوين «ضوابط ناظر به حيثيت صدور قرآن» و «ضوابط ناظر به حيثيت دلالت قرآن» را در برگرفته است، در مواردی از قبيل، مصونيت وحی از خطا و تحريف، عصمت رسول گرامی اسلام(ص)، جاودانگی قرآن و ابدی بودن پيام آن، معنای نهايی قرآن، اصل حجيت ظواهر كتاب و اصل عدم جدايی قرآن از پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) بحث شده است.
نويسنده معتقد است كه بررسی نكات روشی ائمه(ع) در استنباط از قرآن نشان میدهد كه ظواهر قرآن برای همه افراد اهل فن، حجت است. نگرش فقهی به قرآن، بايستی از محدوده آيات معروف به آيات الاحكام گذر كند و قلمروی گستردهتری را دربرگيرد. امامان شيعه، از آيات مختلف با مضامين اعتقادی، اخلاقی، تاريخی و ... بهرهبرداریهای فقهی كردهاند و از آنها در بايدها و نبايدهای عملی مدد جستهاند.
بر اين اساس فرضيه نويسنده كتاب اين است كه حجيت ظواهر قرآن از جهت ظهور و خفا دارای درجات متعددی است كه با توجه به اشخاص و ميزان آشنايی آنها با زبان قرآن متفاوت میشود. همچنين روايات در مقام تطبيق و هماهنگ ساختن هستند و نه در مقام تشريع احكام ثابت و جاودان؛ و راه اين هماهنگ ساختن در هر زمان باز است و عرف و فقيهان هر عصری اين وظيفه را برعهده دارند.
بهطور كلی يافتههای پژوهش حاضر بيان میدارد كه ضوابط استنباط احكام را در دو مقام میتوان دستهبندی كرد؛ اول، اصول و ضوابط صدوری كه به اثبات منبع بودن قرآن و حجيت صدوری آن مربوط میشود. ضوابطی كه در اين دسته قرار میگيرند بهطور غيرمستقيم در استنباط احكام از قرآن دخيل هستند؛ زيرا تا منبع اصلی استنباط احكام در اسلام از حيث حجيت برای عموم اثبات نشود، سخن از ضوابط ناظر به دلالت الفاظ آن بیمعنی خواهد بود. از جمله اين ضوابط میتوان به اثبات كلام الله بودن قرآن، مصونيت وحی از خطا و تحريف، عصمت پيامبر(ص) و جاودانگی قرآن و ابدی بودن پيام آن اشاره كرد.
دومين دسته ضوابط استنباط احكام، اصول و ضوابط دلالی هستند كه به ضوابطی مربوط میشوند كه در مسير استنباط بهطور مستقيم دخيلند. اين ضوابط بعد از ضوابط دسته اول، نقش اصلی خود را ايفا میكنند. از جمله اين ضوابط نيز میتوان از وجود معنايی در ورای الفاظ قرآن كه مراد خداوند بوده است و اصل حجيت ظواهر كتاب نام برد. همچنين ائمه معصومين(ع) با بهرهگيری از ظواهر كتاب، علاوه بر اثبات حجيت ظواهر كتاب به معنای معارف و معانی ابتدايی كه از آيه بهدست میآيد، به كشف و استفاده از بواطن قرآن در مسير استنباط احكام روی آوردهاند. لذا باطن قرآن در صورت كشف يقينی آن كه ديگر به مقام ظهور رسيده است، میتواند كمككار فقيه در استنباط احكام از قرآن باشد.
يادآور میشود، كتاب «ضوابط استنباط احكام از آيات قرآن كريم در آموزههای معصومين(ع)» نوشته علی كريمیخوشحال، در قطع وزيری، در 400 صفحه با قيمت 120 هزار ريال، توسط انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) منتشر شده است.
