دينشناسی علمی؛ فرصتها و تهديدها/ 1
مطالعه رفتار متدينان به جای مطالعه دين واقعی؛ از نقصهای دينپژوهی معاصر
گروه انديشه: دينپژوهی معاصر به جای مطالعه دين واقعی، رفتار متدينان را مورد بررسی قرار میدهد؛ اين يك نقص اساسی است و دينپژوهان ممكن است كه با مطالعه رفتار متدينان، به ماهيت دين، كما هو حقه، نرسند.
محمد محمدرضايی، عضو هيئت علمی و استاد پرديس قم دانشگاه تهران، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به پرسشهايی درباره دينشناسی و دينپژوهی علمی و نسبت نتايج به دست آمده از پژوهشهای دينشناسانه با آموزههای دينی و ماهيت دين و همچنين فرصتها و تهديدهايی كه در پژوهشهايی وجود دارد كه از طريق علوم موجود در باب دين صورت میگيرد، پاسخ گفت.
محمدرضايی تعريف واژه دين را برای تعيين حدود دينپژوهی ضروری دانست و گفت: خود تعريف دين و اين كه چه مصاديقی را دين بدانيم و اين كه چه مفاهيم و عناصری را جزء مقومات دين بشماريم از جمله مباحثی است كه دينپژوهان نيز درباره آن بحث كردهاند و پيچيدگیهای خاصی پيدا كرده است؛ اما آن چه كه مسلم است، ما در دينپژوهی بايد تعريفی قراردادی از دين را بپذيريم و بگوئيم كه برای مثال منظور ما از دين، اديان ابراهيمی يا اديان آسمانی است و يا به گونه ديگر قرارداد كنيم تا بتوانيم بررسی خود را آغاز كنيم.
اين استاد دانشگاه تهران با اشاره به معنای عام دين در قرآن، اظهار كرد: شما مشاهده میكنيد كه قرآن میفرمايد «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ؛ در حقيقت دين نزد خدا همان اسلام است»(آلعمران/ 19). البته ما بنا به آيات قرآن، هم دين حق داريم و هم دين باطل، اما مجموعاً آن چه كه از اشارات قرآن برمیآيد، اين است كه دين همان اسلام و تسليم بودن در برابر خداست كه در قالب آئينی جلوه میكند كه به عقيده ما در مراحل و مراتب مختلف ظهور و جلوه كرده و آخرين مرتبه آن با حضرت خاتم(ص) تحقق يافته است. اما امروزه در جهان غرب و برای مطالعه و بررسی دين، تعاريف گوناگونی از آن ارائه شده و از جنبههای مختلف به آن نظر شده است.
محمدرضايی اين امر را ناشی از همان دشواری تعريف دين دانست و عنوان كرد: در مطالعات جديد در باب دين، بعضیها به جنبه مفهومی و نظری آن توجه میكنند و بعضیها به جنبه شهودی و عاطفی دين؛ عدهای جنبه اخلاقی دين را در نظر میگيرند و گروهی ديگر جنبههای عدالتمحورانه و اقتصادی دين و يا جنبههای اجتماعی آن را مورد توجه قرار میدهند. بنابراين در دينپژوهی هر كسی دين را از يك جنبه مورد بحث و بررسی قرار داده است و بايد گفت كه بر اساس تعريفی كه شما از دين ارائه میدهيد، مطالعاتتان جهت میيابد.
اين استاد و پژوهشگر فلسفه دين با توجه به همين نكته، به يكی از آسيبها و نقصهای دينپژوهی اشاره كرد و گفت: آن چه كه امروزه به عنوان نقصی در دينپژوهی مطرح است، اين است كه دينپژوهی معاصر به جای مطالعه دين واقعی، رفتار متدينان را مورد بررسی قرار میدهد.
وی افزود: اين يك نقص اساسی است و ممكن است كه با مطالعه رفتار متدينان كه همواره با نقص و كاستی و گناه همراه است و حق و باطل در آن به هم آميخته شده است، به ماهيت دين، كما هو حقه، و به شناخت دين حق نرسند.
محمدرضايی با اشاره به پشت سر گذاشته شدن مراحل و تحولاتی در دينپژوهی و گاه مواجه شدن منظرها و رويكردهای دينپژوهان با نارضايتی دينداران، عنوان كرد: در حال حاضر در دينپژوهی اركان مختلفی برای دين مطرح شده است و اركان اسطورهای و عقيدتی و اخلاقی را به همراه ابعاد اجتماعی و تجربی و عاطفی دين، جزء مبانی دينساز شمردهاند و البته اينجا نيز همچنان بحثهای مفصلی در باب اركان اصلی و فرعی دين وجود دارد.
وی درباره رويكردهای مطرح در بررسی دين كه هر كدام نگاهی متفاوت به اركان دين دارند، بيان كرد: به اجمال میتوان به رويكرد مردمشناختی، رويكرد پوزيتويستی و طبيعتگرايانه، رويكرد اخلاقی، رويكرد جامعهشناختی، رويكرد پراگماتيستی، رويكرد پديدارشناختی، رويكرد تحليلی به دين و رويكرد اگزيستانسياليستی به دين اشاره كرد كه هر كدام از اين رويكردها میتواند مباحث مفصلی را رقم بزند.
ادامه دارد ...
محمدرضايی تعريف واژه دين را برای تعيين حدود دينپژوهی ضروری دانست و گفت: خود تعريف دين و اين كه چه مصاديقی را دين بدانيم و اين كه چه مفاهيم و عناصری را جزء مقومات دين بشماريم از جمله مباحثی است كه دينپژوهان نيز درباره آن بحث كردهاند و پيچيدگیهای خاصی پيدا كرده است؛ اما آن چه كه مسلم است، ما در دينپژوهی بايد تعريفی قراردادی از دين را بپذيريم و بگوئيم كه برای مثال منظور ما از دين، اديان ابراهيمی يا اديان آسمانی است و يا به گونه ديگر قرارداد كنيم تا بتوانيم بررسی خود را آغاز كنيم.
اين استاد دانشگاه تهران با اشاره به معنای عام دين در قرآن، اظهار كرد: شما مشاهده میكنيد كه قرآن میفرمايد «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ؛ در حقيقت دين نزد خدا همان اسلام است»(آلعمران/ 19). البته ما بنا به آيات قرآن، هم دين حق داريم و هم دين باطل، اما مجموعاً آن چه كه از اشارات قرآن برمیآيد، اين است كه دين همان اسلام و تسليم بودن در برابر خداست كه در قالب آئينی جلوه میكند كه به عقيده ما در مراحل و مراتب مختلف ظهور و جلوه كرده و آخرين مرتبه آن با حضرت خاتم(ص) تحقق يافته است. اما امروزه در جهان غرب و برای مطالعه و بررسی دين، تعاريف گوناگونی از آن ارائه شده و از جنبههای مختلف به آن نظر شده است.
محمدرضايی اين امر را ناشی از همان دشواری تعريف دين دانست و عنوان كرد: در مطالعات جديد در باب دين، بعضیها به جنبه مفهومی و نظری آن توجه میكنند و بعضیها به جنبه شهودی و عاطفی دين؛ عدهای جنبه اخلاقی دين را در نظر میگيرند و گروهی ديگر جنبههای عدالتمحورانه و اقتصادی دين و يا جنبههای اجتماعی آن را مورد توجه قرار میدهند. بنابراين در دينپژوهی هر كسی دين را از يك جنبه مورد بحث و بررسی قرار داده است و بايد گفت كه بر اساس تعريفی كه شما از دين ارائه میدهيد، مطالعاتتان جهت میيابد.
اين استاد و پژوهشگر فلسفه دين با توجه به همين نكته، به يكی از آسيبها و نقصهای دينپژوهی اشاره كرد و گفت: آن چه كه امروزه به عنوان نقصی در دينپژوهی مطرح است، اين است كه دينپژوهی معاصر به جای مطالعه دين واقعی، رفتار متدينان را مورد بررسی قرار میدهد.
وی افزود: اين يك نقص اساسی است و ممكن است كه با مطالعه رفتار متدينان كه همواره با نقص و كاستی و گناه همراه است و حق و باطل در آن به هم آميخته شده است، به ماهيت دين، كما هو حقه، و به شناخت دين حق نرسند.
محمدرضايی با اشاره به پشت سر گذاشته شدن مراحل و تحولاتی در دينپژوهی و گاه مواجه شدن منظرها و رويكردهای دينپژوهان با نارضايتی دينداران، عنوان كرد: در حال حاضر در دينپژوهی اركان مختلفی برای دين مطرح شده است و اركان اسطورهای و عقيدتی و اخلاقی را به همراه ابعاد اجتماعی و تجربی و عاطفی دين، جزء مبانی دينساز شمردهاند و البته اينجا نيز همچنان بحثهای مفصلی در باب اركان اصلی و فرعی دين وجود دارد.
وی درباره رويكردهای مطرح در بررسی دين كه هر كدام نگاهی متفاوت به اركان دين دارند، بيان كرد: به اجمال میتوان به رويكرد مردمشناختی، رويكرد پوزيتويستی و طبيعتگرايانه، رويكرد اخلاقی، رويكرد جامعهشناختی، رويكرد پراگماتيستی، رويكرد پديدارشناختی، رويكرد تحليلی به دين و رويكرد اگزيستانسياليستی به دين اشاره كرد كه هر كدام از اين رويكردها میتواند مباحث مفصلی را رقم بزند.
ادامه دارد ...
