دينشناسی علمی؛ فرصتها و تهديدها/ 14
منظومهشناسی معرفتی دين تحقق نيافته است/ ضرورت تشخيص حوزههای معرفتی دين
گروه انديشه: شناخت حوزههای مختلف مطالعات دينی كه در دين نهفته است و تشخيص اينكه كداميك از آنها به دانش تبديل شدهاند، امری است كه در يك علم بايد روشن شود كه هنوز اين علم محقق نشده است؛ علمی كه میتوان از آن با عنوان «علم منظومهشناسی معرفتی دين» ياد كرد.
حجتالاسلام والمسلمين احمد مبلغی، رييس دانشگاه مذاهب اسلامی، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، ضمن بيان مطالبی در باب فرصتها و آسيبهای دينشناسی علمی، ابتدا به گونهشناسی علوم از حيث نسبت داشتن با دين پرداخت كه در بخشهای پيشين اين گفتوگو، تعريف، حدود و معيار علم دينی تمامعيار و علم مستفيد از دين، وجه و جايگاه علومی كه به مطالعه يك علم دينی میپردازند و نسبتی كه ميان علم بشری تمامعيار و دين وجود دارد، پرداخت و در ادامه نقطهنظرات ايشان در باب علومی كه دين را موضوع خود قرار میدهند و دستهبندی اين علوم، ارائه میشود.
حجتالاسلام مبلغی در دستهبندی علومی كه موضوع آنها را خود دين تشكيل میدهد، بيان كرد: قسمی از اين علوم به موضوع كنش و واكنشهای دين با پديدههای اجتماعی میپردازد و نقشهای دين در جامعه را مورد مطالعه قرار میدهد. با اين قسم كه با عنوان جامعهشناسی دين خوانده میشود، به سراغ دين در صحنه اجتماع میرويم تا ببينيم كه دين در چرخه كنش و واكنش با پديدههای اجتماعی، در چه جايگاهی است و آموزههای دين در تغيير و تحول در جامعه و يا تأثير و تأثر از جامعه چه نقشی را ايفا میكنند. در اينجا كنش و واكنشهای برقرار بين آموزههای دين با جامعه موضوع جامعهشناسی قرار میگيرد.
رييس دانشگاه مذاهب اسلامی با اشاره به قسم ديگری از علوم با موضوع دين گفت: قسمی از اين علوم را میتوان با كاركرد مطالعه آموزههای دين و تعيين نسبت آنها با خروجیهای علم مشخص كرد. برای مثال بررسی آياتی از قرآن و مقايسه آن با كشفيات علوم جديد برای راه يافتن به اينكه آيات قرآن تا چه اندازه پيشگويی كرده و يا به وضعيتهای علمی پرداختهاند، قسمی از اين مطالعات است. در اين جا بخشی از آموزههای دين موضوع مطالعه قرار میگيرد. چنين علمی هنوز شكل نگرفته است و تنها به صورت جسته و گريخته مطالعاتی صورت گرفته است. از اين علم در صورت شكلگيری میتوان به «مطالعات تطبيقی بين دين و دستاوردهای علمی» ياد كرد.
حجتالاسلام مبلغی بررسی تحولات و تطورات تاريخی گذشته بر يك دين و سنجش حركت و وضعيت آن در درون تاريخ را قسم سوم علوم پردازنده به دين دانست و بيان كرد: در اين شاخه از مطالعات كه همان تاريخ اديان است، به دين نه در كنشها و واكنشهای اجتماعی آن، بلكه به دين در تاريخ آن عطف توجه صورت میگيرد.
وی از دستهای از مطالعات در باب دين كه در قالب فلسفه دين پی گرفته میشود، به عنوان چهارمين قسم اين علوم ياد كرد و گفت: در اين سنخ مطالعه، دين، زبان دين، معجزه، شكلگيری دين و نظريات نسبت به دين و ... پی گرفته میشود و با افكندن نگاههای فلسفی اين موارد، مورد مطالعه قرار میگيرد.
رييس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شورای اسلامی از قسمی ديگر از مطالعات در باب دين نيز سخن گفت و اظهار كرد: گاه نيز دين از اين جهت مورد مطالعه قرار میگيرد تا مشخص شود كه واجد چه اجزائی از معرفت است و رابطه اين اجزاء با يكديگر چگونه است؟ البته اين بخش متأسفانه هنوز به عنوان يك علم شكل نگرفته است و میتوان از آن با عنوان «علم منظومهشناسی معرفتی دين» ياد كرد. اين علم هنوز شكل نگرفته و اتفاقاً وجود آن بسيار ضروری است و فقدان آن اختلالاتی را در نگاه به دين و بهرهگيری از دين و مقوله پيادهسازی دين در جامعه موجب شده است.
مبلغی ادامه داد: در واقع شناخت حوزههای مختلف مطالعات دينی مانند مطالعات كلامی و فقهی و حقوقی و اخلاقی و فرهنگی و ... كه در دين نهفته است و مشخص كردن اين حوزهها و تشخيص اين كه كداميك از آنها به دانش تبديل شدهاند و كداميك نه، يا به تعبير ديگر اين كه كدام يك از حوزههای معرفتی را يك دانش نمايندگی میكند، امری است كه در يك علم بايد روشن شود كه هنوز اين علم محقق نشده است.
وی افزود: در واقع ما چند دانش بيشتر نداريم و بسياری از حوزههای معرفتی دين، بدون اين كه دانشی ارائه و توليد گزارههای آنها را بر عهده داشته باشد، در دل دين نهفته و هنوز تبديل به دانش نشده است. همچنين رابطه منظومهای ميان اين حوزههای معرفتی با يكديگر و تقدم و تأخر رتبی هر يك و تأثير و تأثر اين معرفتها و دانشهای معرفتزای دينی نسبت به همديگر هنوز در هيچ مطالعه و هيچ دانشی مورد بحث و بررسی قرار نگرفته است و از جمله مطالعاتی است كه متوجه به دين و معطوف به آن است.
حجتالاسلام مبلغی در دستهبندی علومی كه موضوع آنها را خود دين تشكيل میدهد، بيان كرد: قسمی از اين علوم به موضوع كنش و واكنشهای دين با پديدههای اجتماعی میپردازد و نقشهای دين در جامعه را مورد مطالعه قرار میدهد. با اين قسم كه با عنوان جامعهشناسی دين خوانده میشود، به سراغ دين در صحنه اجتماع میرويم تا ببينيم كه دين در چرخه كنش و واكنش با پديدههای اجتماعی، در چه جايگاهی است و آموزههای دين در تغيير و تحول در جامعه و يا تأثير و تأثر از جامعه چه نقشی را ايفا میكنند. در اينجا كنش و واكنشهای برقرار بين آموزههای دين با جامعه موضوع جامعهشناسی قرار میگيرد.
رييس دانشگاه مذاهب اسلامی با اشاره به قسم ديگری از علوم با موضوع دين گفت: قسمی از اين علوم را میتوان با كاركرد مطالعه آموزههای دين و تعيين نسبت آنها با خروجیهای علم مشخص كرد. برای مثال بررسی آياتی از قرآن و مقايسه آن با كشفيات علوم جديد برای راه يافتن به اينكه آيات قرآن تا چه اندازه پيشگويی كرده و يا به وضعيتهای علمی پرداختهاند، قسمی از اين مطالعات است. در اين جا بخشی از آموزههای دين موضوع مطالعه قرار میگيرد. چنين علمی هنوز شكل نگرفته است و تنها به صورت جسته و گريخته مطالعاتی صورت گرفته است. از اين علم در صورت شكلگيری میتوان به «مطالعات تطبيقی بين دين و دستاوردهای علمی» ياد كرد.
حجتالاسلام مبلغی بررسی تحولات و تطورات تاريخی گذشته بر يك دين و سنجش حركت و وضعيت آن در درون تاريخ را قسم سوم علوم پردازنده به دين دانست و بيان كرد: در اين شاخه از مطالعات كه همان تاريخ اديان است، به دين نه در كنشها و واكنشهای اجتماعی آن، بلكه به دين در تاريخ آن عطف توجه صورت میگيرد.
وی از دستهای از مطالعات در باب دين كه در قالب فلسفه دين پی گرفته میشود، به عنوان چهارمين قسم اين علوم ياد كرد و گفت: در اين سنخ مطالعه، دين، زبان دين، معجزه، شكلگيری دين و نظريات نسبت به دين و ... پی گرفته میشود و با افكندن نگاههای فلسفی اين موارد، مورد مطالعه قرار میگيرد.
رييس مركز تحقيقات اسلامی مجلس شورای اسلامی از قسمی ديگر از مطالعات در باب دين نيز سخن گفت و اظهار كرد: گاه نيز دين از اين جهت مورد مطالعه قرار میگيرد تا مشخص شود كه واجد چه اجزائی از معرفت است و رابطه اين اجزاء با يكديگر چگونه است؟ البته اين بخش متأسفانه هنوز به عنوان يك علم شكل نگرفته است و میتوان از آن با عنوان «علم منظومهشناسی معرفتی دين» ياد كرد. اين علم هنوز شكل نگرفته و اتفاقاً وجود آن بسيار ضروری است و فقدان آن اختلالاتی را در نگاه به دين و بهرهگيری از دين و مقوله پيادهسازی دين در جامعه موجب شده است.
مبلغی ادامه داد: در واقع شناخت حوزههای مختلف مطالعات دينی مانند مطالعات كلامی و فقهی و حقوقی و اخلاقی و فرهنگی و ... كه در دين نهفته است و مشخص كردن اين حوزهها و تشخيص اين كه كداميك از آنها به دانش تبديل شدهاند و كداميك نه، يا به تعبير ديگر اين كه كدام يك از حوزههای معرفتی را يك دانش نمايندگی میكند، امری است كه در يك علم بايد روشن شود كه هنوز اين علم محقق نشده است.
وی افزود: در واقع ما چند دانش بيشتر نداريم و بسياری از حوزههای معرفتی دين، بدون اين كه دانشی ارائه و توليد گزارههای آنها را بر عهده داشته باشد، در دل دين نهفته و هنوز تبديل به دانش نشده است. همچنين رابطه منظومهای ميان اين حوزههای معرفتی با يكديگر و تقدم و تأخر رتبی هر يك و تأثير و تأثر اين معرفتها و دانشهای معرفتزای دينی نسبت به همديگر هنوز در هيچ مطالعه و هيچ دانشی مورد بحث و بررسی قرار نگرفته است و از جمله مطالعاتی است كه متوجه به دين و معطوف به آن است.
