اجابت دعا پاداش تلاش ماست/ ضرورت همراه كردن دعا با تدبير و اقدام عقلانی
گروه انديشه: اجابت دعا و به فرياد رسيدن خدا، پاداش تلاش ماست و بیجهت نيست و معنی قرآنی دعا هم يعنی خدا را به كمك خواستن و از خدا ياری خواستن. دعا در جايی است كه ما، در سطح فردی و اجتماعی گام برداريم و حركت درست و عقلانی كنيم و از خدا نيز كمك بخواهيم.
سيديحيی يثربی، استاد برجسته فلسفه و عرفان اسلامی و نويسنده «تفسير روز» در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به بيان نكاتی در باب معنا و جايگاه دعا پرداخت و در ابتدا با اشاره به چند نكته مقدماتی گفت: اولاً بايد توجه داشت كه اسلام يك دين سياسی اجتماعی است و نه يك دين فردی و مانند اديان فردی نيست كه هر كسی تلاش میكند تا خود را نجات دهد.
يثربی اظهار كرد: برای مثال در اديان هندی روحی كه به اين دنيا آمده آلوده است و سعی میكند تا با رياضت و فانی شدن و با خارج شدن از چرخه هستی و دوباره بازنگشتن به اين دنيا نجات يابد، اما اسلام دين زندگی اجتماعی است و دنيا را اهميت میدهد و خوبیهای دنيا را حسنه میشمارد.
يثربی با بيان اين كه دين سياسی و اجتماعی نيازمند عقل و تدبير است، ادامه داد: دين ما نيازمند تدبير عقلانی است؛ مخصوصاً زندگی امروزی و مخصوصاً زندگی هزار سال ديگر روز به روز پيچيدهتر میشود و به عقلانيت بيشتری نياز خواهد داشت؛ بنابراين اگر بخواهيم اسلام پياده شود مسلمانان بايد توان تدبير عقلانی زندگی را داشته باشند و فقط در خلوت نشستن و ذكر گفتن كافی نيست بلكه تدبير لازم است.
وی يكی از نمونههای تدبير را مديريت اختلاف دانست و با اشاره به اين كه در حال حاضر مسلمانان ناتوان از اداره اختلافات خود هستند بيان كرد: انسانی كه رشد عقلی داشته باشد میتواند درگيری را اداره كند اما اگر چنين رشدی را نداشته باشد اين درگيری به خشونت و خونريزی و ... منجر میشود و شرايط كنونی مسلمانان نشان میدهد كه بخشی از جامعه اسلامی از رشد عقلی كافی برخوردار نيست و ما اگر مسلمانيم و اسلام را قبول داريم بايد توان تدبير زندگیمان را داشته باشيم و يك جامعه نمونه و الگو از نظر رفاه، از نظر آرامش، آزادی و رعايت حقوق و ... ايجاد كنيم.
يثربی در ادامه با اشاره به دو جايگاه اصلی و دو نوع مواجهه با دعا گفت: ما دعا را به دو معنا به كار میبريم؛ يكی دعايی كه وقتی كسی مريض میشود و يا مشكلی پيدا میكند به دعانويس مراجعه میكند و نوشته میشود و يكی دعايی كه خوانده میشود و چه در دعای نوشتنی و چه در دعای خواندنی معمولاً ما به دنبال حاجتی هستيم. متأسفانه دعانويسها آيات و سورههای قرآن را در اين جايگاه قرار دادهاند كه اگر میخواهی فلان حاجت تو برآورده شود فلان سوره را بخوان و يا اگر میخواهی مريض شما خوب شود فلان آيه را بنويسيد و به همراه مريض داشته باشيد. عرف جامعه ما الان متأسفانه اين است و دعا برای حاجت خواستن است.
وی افزود: در واقع ما میگوئيم كه خدايا فلان كار را برای ما بكن، فلان مشكل ما را حل كن و به همين شكل ادامه میدهيم اما به نظر میرسد كه درست اين است كه ما آن وظيفه اصلیمان را انجام دهيم، يعنی مردمانی خردورز و عاقل باشيم و پيچيدگیهای زندگی سياسی و اجتماعیمان را درك كنيم و كارهای جامعه را از اقتصاد گرفته تا فرهنگ درست اداره كنيم و در راه رسيدن به يك جامعه خوشبخت و دارای امن و آسايش گام برداريم، و آن وقت از خدا هم كمك بخواهيم.
يثربی خاطرنشان كرد: معنی قرآنی دعا يعنی خدا را به كمك خواستن و از خدا ياری خواستن و نه اين كه كاری انجام ندهی و بگوئی كه تو برو و به جای من كار كن؛ مانند بنیاسرائيل كه بنا به روايت قرآن كريم به موسی(ع) گفتند تو برو بجنگ و ما اينجا ايستادهايم، در جامعه و در جای خود بايستيم و بعد بگوئيم كه خدايا به حق فلان و فلان و اين مشكلات را برای ما حل كن. من نظرم اين است كه چنين شكلی از دعا درست نيست؛ بلكه دعا در جايی است كه ما، چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی، گام برداريم و حركت درست و عقلانی كنيم و به تدبير درست زندگی سياسی و اجتماعیمان بپردازيم و از خدا هم كمك بخواهيم.
وی با بيان اين كه اجابت دعا و به فرياد رسيدن خدا پاداش تلاش ماست و بیجهت نيست، عنوان كرد: خدا در قرآن میفرمايد آنهايی كه گمراه شدند و به گمراهیشان ادامه دهند خدا گمراهترشان میكند و اين كيفر آنان است و آنهايی كه راه هدايت را در پيش بگيرند خدا بر هدايت آنان میافزايد و پاداش میگيرند، پس اگر ما فرصتهای شخصیمان يا فرصتهای خانواده يا فرصتها مملكت را بسوزانيم و مفت از دست بدهيم و آن وقت منتظر شب قدری باشيم و بگوئيم كه خدايا ما نشسته بوديم و تو حالا بيا و كارهای ما را انجام بده، اين نه با عقل سازگار است و نه با منطق و نه از اين گونه دعاها ما نتيجه می گيريم. شايد بيشترين دعاها را بعضی جامعهها میخوانند اما كمترين موفقيتها را دارند. چرا؟ به دليل اين كه در آن جوامع كار درست انجام نمیپذيرد.
وی ادامه داد: ما چرا راه دوری برويم؛ در زندگی مسلمانان در كنار رسول خدا(ص) هر جا تدبير درست بود و سر حرف خود و پای كارشان میايستادند نتيجه میگرفتند، مانند جنگ بدر كه مسلمانان به پيروزی رسيدند. اما در جنگ احد تيراندازان جای خود را ترك كردند و شكست خوردند. هر جا كه ما درست عمل نكنيم، حتی اگر رسول خدا هم در كنار ما باشد، شكست خواهيم خورد.
وی در پايان اضافه كرد: مناسب است كه اولاً برای خودمان و برای جامعهمان و برای عموم مسلمانان از خدا درخواست عقل كنيم و خودمان برای به كار گرفتن عقلمان تلاش كنيم و برای اين كه بهتر موفق شويم نيز هم برای خودمان و هم برای جامعهمان و هم برای جهان اسلام از خدا هم ياری بخواهيم.
يثربی اظهار كرد: برای مثال در اديان هندی روحی كه به اين دنيا آمده آلوده است و سعی میكند تا با رياضت و فانی شدن و با خارج شدن از چرخه هستی و دوباره بازنگشتن به اين دنيا نجات يابد، اما اسلام دين زندگی اجتماعی است و دنيا را اهميت میدهد و خوبیهای دنيا را حسنه میشمارد.
يثربی با بيان اين كه دين سياسی و اجتماعی نيازمند عقل و تدبير است، ادامه داد: دين ما نيازمند تدبير عقلانی است؛ مخصوصاً زندگی امروزی و مخصوصاً زندگی هزار سال ديگر روز به روز پيچيدهتر میشود و به عقلانيت بيشتری نياز خواهد داشت؛ بنابراين اگر بخواهيم اسلام پياده شود مسلمانان بايد توان تدبير عقلانی زندگی را داشته باشند و فقط در خلوت نشستن و ذكر گفتن كافی نيست بلكه تدبير لازم است.
وی يكی از نمونههای تدبير را مديريت اختلاف دانست و با اشاره به اين كه در حال حاضر مسلمانان ناتوان از اداره اختلافات خود هستند بيان كرد: انسانی كه رشد عقلی داشته باشد میتواند درگيری را اداره كند اما اگر چنين رشدی را نداشته باشد اين درگيری به خشونت و خونريزی و ... منجر میشود و شرايط كنونی مسلمانان نشان میدهد كه بخشی از جامعه اسلامی از رشد عقلی كافی برخوردار نيست و ما اگر مسلمانيم و اسلام را قبول داريم بايد توان تدبير زندگیمان را داشته باشيم و يك جامعه نمونه و الگو از نظر رفاه، از نظر آرامش، آزادی و رعايت حقوق و ... ايجاد كنيم.
يثربی در ادامه با اشاره به دو جايگاه اصلی و دو نوع مواجهه با دعا گفت: ما دعا را به دو معنا به كار میبريم؛ يكی دعايی كه وقتی كسی مريض میشود و يا مشكلی پيدا میكند به دعانويس مراجعه میكند و نوشته میشود و يكی دعايی كه خوانده میشود و چه در دعای نوشتنی و چه در دعای خواندنی معمولاً ما به دنبال حاجتی هستيم. متأسفانه دعانويسها آيات و سورههای قرآن را در اين جايگاه قرار دادهاند كه اگر میخواهی فلان حاجت تو برآورده شود فلان سوره را بخوان و يا اگر میخواهی مريض شما خوب شود فلان آيه را بنويسيد و به همراه مريض داشته باشيد. عرف جامعه ما الان متأسفانه اين است و دعا برای حاجت خواستن است.
وی افزود: در واقع ما میگوئيم كه خدايا فلان كار را برای ما بكن، فلان مشكل ما را حل كن و به همين شكل ادامه میدهيم اما به نظر میرسد كه درست اين است كه ما آن وظيفه اصلیمان را انجام دهيم، يعنی مردمانی خردورز و عاقل باشيم و پيچيدگیهای زندگی سياسی و اجتماعیمان را درك كنيم و كارهای جامعه را از اقتصاد گرفته تا فرهنگ درست اداره كنيم و در راه رسيدن به يك جامعه خوشبخت و دارای امن و آسايش گام برداريم، و آن وقت از خدا هم كمك بخواهيم.
يثربی خاطرنشان كرد: معنی قرآنی دعا يعنی خدا را به كمك خواستن و از خدا ياری خواستن و نه اين كه كاری انجام ندهی و بگوئی كه تو برو و به جای من كار كن؛ مانند بنیاسرائيل كه بنا به روايت قرآن كريم به موسی(ع) گفتند تو برو بجنگ و ما اينجا ايستادهايم، در جامعه و در جای خود بايستيم و بعد بگوئيم كه خدايا به حق فلان و فلان و اين مشكلات را برای ما حل كن. من نظرم اين است كه چنين شكلی از دعا درست نيست؛ بلكه دعا در جايی است كه ما، چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی، گام برداريم و حركت درست و عقلانی كنيم و به تدبير درست زندگی سياسی و اجتماعیمان بپردازيم و از خدا هم كمك بخواهيم.
وی با بيان اين كه اجابت دعا و به فرياد رسيدن خدا پاداش تلاش ماست و بیجهت نيست، عنوان كرد: خدا در قرآن میفرمايد آنهايی كه گمراه شدند و به گمراهیشان ادامه دهند خدا گمراهترشان میكند و اين كيفر آنان است و آنهايی كه راه هدايت را در پيش بگيرند خدا بر هدايت آنان میافزايد و پاداش میگيرند، پس اگر ما فرصتهای شخصیمان يا فرصتهای خانواده يا فرصتها مملكت را بسوزانيم و مفت از دست بدهيم و آن وقت منتظر شب قدری باشيم و بگوئيم كه خدايا ما نشسته بوديم و تو حالا بيا و كارهای ما را انجام بده، اين نه با عقل سازگار است و نه با منطق و نه از اين گونه دعاها ما نتيجه می گيريم. شايد بيشترين دعاها را بعضی جامعهها میخوانند اما كمترين موفقيتها را دارند. چرا؟ به دليل اين كه در آن جوامع كار درست انجام نمیپذيرد.
وی ادامه داد: ما چرا راه دوری برويم؛ در زندگی مسلمانان در كنار رسول خدا(ص) هر جا تدبير درست بود و سر حرف خود و پای كارشان میايستادند نتيجه میگرفتند، مانند جنگ بدر كه مسلمانان به پيروزی رسيدند. اما در جنگ احد تيراندازان جای خود را ترك كردند و شكست خوردند. هر جا كه ما درست عمل نكنيم، حتی اگر رسول خدا هم در كنار ما باشد، شكست خواهيم خورد.
وی در پايان اضافه كرد: مناسب است كه اولاً برای خودمان و برای جامعهمان و برای عموم مسلمانان از خدا درخواست عقل كنيم و خودمان برای به كار گرفتن عقلمان تلاش كنيم و برای اين كه بهتر موفق شويم نيز هم برای خودمان و هم برای جامعهمان و هم برای جهان اسلام از خدا هم ياری بخواهيم.
