مرجعيت قرآن در تمدنسازی/5
تبيين مؤلفههای قوامبخش به مناسبات درونتمدنی اسلام
گروه انديشه: تمدن اسلامی از منظر قرآن كريم مبتنی بر ولايت خدا بر مؤمنين، محبت بين رهبر نظام اسلامی و مردم، عدالت در مناسبات انسانی، حكمت در عرصههای مختلف و نظارت همگانی است كه به عنوان مؤلفههای شكلدهنده به تمدن و مناسبات درونتمدنی شناخته میشوند.
حجتالاسلام و المسلمين مهدی اميدی، عضو هيئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) و مدير گروه قرآن و علوم پژوهشگاه بينالمللی جامعة المصطفی(ص) العالميه، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به بيان نكاتی درباره تمدنسازی اسلامی پرداخت و با اشاره به ساماندهندگی اخروی و دنيوی اديان و ايجاد تفطن در انسانها در دو عرصه حقوق و تكاليف مادی و معنوی، تمدن را دارای دو بعد معنوی و مادی دانست و بيان كرد: در مورد تمدن آن چه مهم است هويت آن تمدن است و طبيعتاً در تمدنهايی كه بر پايه دين شكل میگيرند، خصوصاً اگر آن دين اسلام باشد، هويت تمدنی هويت توحيدی خواهد بود و در برابر بسياری از تمدنهای ديگر قرار دارد كه هويتهای متعدد و متكثر دارند يا گاهی بر پايه هويتهای الحادی بنا شدهاند.
اميدی با اشاره به مناسبات درونتمدنی اسلام، تمدن اسلامی را از منظر قرآن كريم، مبتنی بر ولايت، محبت، عدالت و حكمت و نظارت دانست و بيان كرد: از جمله آياتی كه نشانگر اين مناسبت درون تمدنی هستند آيهای است كه میفرمايد «اللّهُ وَلِیُّ الَّذِينَ آمَنُواْ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُرِ؛ خداوند سرور كسانى است كه ايمان آوردهاند آنان را از تاريكیها به سوى روشنایى به در میبرد»(بقره/257). در اين آيه اصل ارتباط ميان خدا و مؤمنين بر پايه ولايت قرار داده شده است كه بسيار اهميت دارد.
وی در مورد عنصر محبت نيز گفت: از جمله آياتی كه در آن به بحث محبت اشاره شده است آيه «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ؛ پس به [بركت] رحمت الهى با آنان نرمخو [و پرمهر] شدى و اگر تندخو و سختدل بودى قطعا از پيرامون تو پراكنده میشدند پس از آنان درگذر و برايشان آمرزش بخواه» (آلعمران/159). در اين جا قرآن اشاره میكند كه يكی از مناسباتی كه بين مردم و رهبری جامعه سياسی بايد مورد توجه قرار بگيرد تا تمدن تمدن مناسبی باشد و انسجام اجتماعی قویای بر پايه آن شكل بگيرد، رابطه محبتآميزی است كه بين رهبر نظام اسلامی و مردم شكل میگيرد و در اين جا رابطه رابطه محبت است.
عضو هيئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) در مورد عدالت به عنوان يكی از مقومات درونتمدنی نيز عنوان كرد: طبيعتاً با نبود مناسبات مبتنی بر عدالت جامعه اسلامی و تمدن اسلامی دچار معضل تبعيض و فساد میشود. بنابراين عدالت عنصر بسيار مهمی در مناسبت درون تمدنی است و به همين دليل اشاره میكند كه «إعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى؛ عدالت كنيد كه آن به تقوا نزديكتر است»(مائده/8) و «فَاعْدِلُواْ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى؛ دادگرى كنيد هر چند [در باره] خويشاوند [شما] باشد»(انعام/152) و در جای جای قرآن آيات زيادی هست كه تأكيد میكند و نشان میدهد كه عدالت عنصر مهمی در مناسبات انسانیای است كه در درون تمدن اسلامی شكل میگيرد.
اميدی همچنين با اشاره به بحث حكمت و اهميت آن در تمدن اسلامی اظهار كرد: اهميت حكمت در اين است كه براساس اين عنصر است كه بسياری از آموزهها در جايگاه درست خود استفاده و موجب تربيت اجتماعی و تربيت جامعه میشوند. به عبارت ديگر به واسطه حكمت، تربيت در درون مناسبات اجتماعی كاملاً شكل میگيرد و طبيعتاً میتواند مناسبات عناصر درونتمدنی را به نحوی محكم برقرار كند.
وی با اشاره به آيه «وَمَن یُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا كَثِيرًا وَمَا یَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ؛ و به هر كس حكمت داده شود، به يقين، خيرى فراوان داده شده است؛ و جز خردمندان، كسى پند نمیگيرد(بقره/۲۶۹(» افزود: بنا بر اين آيه جامعهای كه بر اساس حكمت اداره میشود طبيعتاً جامعهای است كه با خير و بركت بسياری مواجه است و طبيعتاً اين امر از حيث درونتمدنی جايگاه بسيار مهمی دارد.
اميدی در مورد نظارت همگانی به عنوان يكی از مؤلفههای شكلدهنده به تمدن و مناسبات درونتمدنی، بيان كرد: در قرآن میفرمايد «كُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ؛ شما بهترين امتى هستيد كه براى مردم پديدار شدهايد كه به كار پسنديده فرمان میدهيد و از كار ناپسند بازمیداريد(آلعمران/110) و اگر اين آيه را در كنار آيه «وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ وَیَكُونَ الرَّسُولُ عَلَیْكُمْ شَهِيدًا؛ و بدين گونه شما را امتى ميانه قرار داديم تا بر مردم گواه باشيد و پيامبر بر شما گواه باشد(بقره/143)» قرار دهيم معلوم میشود كه امت وسط يا بهترين امت امتی است كه بتواند نظارت عمومی را به صورت جدی دنبال كند.
مدير گروه قرآن و علوم پژوهشگاه بينالمللی جامعة المصطفی(ص) العالميه افزود: در واقع در اين جا به اين نتيجه میرسيم كه جامعهای میتواند به عنوان امت وسط الگو باشد، كه تلاش میكند تا امر به معروف و نهی از منكر يا نظارت عمومی را مد نظر قرار دهد.
وی همچنين با اشاره به آيه 143 سوره بقره اضافه كرد: اين جامعه جامعهای الگوست كه در درون آن نيز پيامبر(ص) به عنوان الگو مطرح است. به عبارتی ما میتوانيم در اين زمينه اين گونه مطلب را طرح كنيم كه در ابتدا در تمدن اسلامی الگوی فردی شكل میگيرد و بعد الگوی اجتماعی و سپس الگوی جهانی مطرح میشود و برای رسيدن به تمدن اسلامی بايد اين سه مرحله را پشت سر گذاشت.
اميدی با اشاره به مناسبات درونتمدنی اسلام، تمدن اسلامی را از منظر قرآن كريم، مبتنی بر ولايت، محبت، عدالت و حكمت و نظارت دانست و بيان كرد: از جمله آياتی كه نشانگر اين مناسبت درون تمدنی هستند آيهای است كه میفرمايد «اللّهُ وَلِیُّ الَّذِينَ آمَنُواْ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُرِ؛ خداوند سرور كسانى است كه ايمان آوردهاند آنان را از تاريكیها به سوى روشنایى به در میبرد»(بقره/257). در اين آيه اصل ارتباط ميان خدا و مؤمنين بر پايه ولايت قرار داده شده است كه بسيار اهميت دارد.
وی در مورد عنصر محبت نيز گفت: از جمله آياتی كه در آن به بحث محبت اشاره شده است آيه «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ؛ پس به [بركت] رحمت الهى با آنان نرمخو [و پرمهر] شدى و اگر تندخو و سختدل بودى قطعا از پيرامون تو پراكنده میشدند پس از آنان درگذر و برايشان آمرزش بخواه» (آلعمران/159). در اين جا قرآن اشاره میكند كه يكی از مناسباتی كه بين مردم و رهبری جامعه سياسی بايد مورد توجه قرار بگيرد تا تمدن تمدن مناسبی باشد و انسجام اجتماعی قویای بر پايه آن شكل بگيرد، رابطه محبتآميزی است كه بين رهبر نظام اسلامی و مردم شكل میگيرد و در اين جا رابطه رابطه محبت است.
عضو هيئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) در مورد عدالت به عنوان يكی از مقومات درونتمدنی نيز عنوان كرد: طبيعتاً با نبود مناسبات مبتنی بر عدالت جامعه اسلامی و تمدن اسلامی دچار معضل تبعيض و فساد میشود. بنابراين عدالت عنصر بسيار مهمی در مناسبت درون تمدنی است و به همين دليل اشاره میكند كه «إعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى؛ عدالت كنيد كه آن به تقوا نزديكتر است»(مائده/8) و «فَاعْدِلُواْ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى؛ دادگرى كنيد هر چند [در باره] خويشاوند [شما] باشد»(انعام/152) و در جای جای قرآن آيات زيادی هست كه تأكيد میكند و نشان میدهد كه عدالت عنصر مهمی در مناسبات انسانیای است كه در درون تمدن اسلامی شكل میگيرد.
اميدی همچنين با اشاره به بحث حكمت و اهميت آن در تمدن اسلامی اظهار كرد: اهميت حكمت در اين است كه براساس اين عنصر است كه بسياری از آموزهها در جايگاه درست خود استفاده و موجب تربيت اجتماعی و تربيت جامعه میشوند. به عبارت ديگر به واسطه حكمت، تربيت در درون مناسبات اجتماعی كاملاً شكل میگيرد و طبيعتاً میتواند مناسبات عناصر درونتمدنی را به نحوی محكم برقرار كند.
وی با اشاره به آيه «وَمَن یُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا كَثِيرًا وَمَا یَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ؛ و به هر كس حكمت داده شود، به يقين، خيرى فراوان داده شده است؛ و جز خردمندان، كسى پند نمیگيرد(بقره/۲۶۹(» افزود: بنا بر اين آيه جامعهای كه بر اساس حكمت اداره میشود طبيعتاً جامعهای است كه با خير و بركت بسياری مواجه است و طبيعتاً اين امر از حيث درونتمدنی جايگاه بسيار مهمی دارد.
اميدی در مورد نظارت همگانی به عنوان يكی از مؤلفههای شكلدهنده به تمدن و مناسبات درونتمدنی، بيان كرد: در قرآن میفرمايد «كُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ؛ شما بهترين امتى هستيد كه براى مردم پديدار شدهايد كه به كار پسنديده فرمان میدهيد و از كار ناپسند بازمیداريد(آلعمران/110) و اگر اين آيه را در كنار آيه «وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ وَیَكُونَ الرَّسُولُ عَلَیْكُمْ شَهِيدًا؛ و بدين گونه شما را امتى ميانه قرار داديم تا بر مردم گواه باشيد و پيامبر بر شما گواه باشد(بقره/143)» قرار دهيم معلوم میشود كه امت وسط يا بهترين امت امتی است كه بتواند نظارت عمومی را به صورت جدی دنبال كند.
مدير گروه قرآن و علوم پژوهشگاه بينالمللی جامعة المصطفی(ص) العالميه افزود: در واقع در اين جا به اين نتيجه میرسيم كه جامعهای میتواند به عنوان امت وسط الگو باشد، كه تلاش میكند تا امر به معروف و نهی از منكر يا نظارت عمومی را مد نظر قرار دهد.
وی همچنين با اشاره به آيه 143 سوره بقره اضافه كرد: اين جامعه جامعهای الگوست كه در درون آن نيز پيامبر(ص) به عنوان الگو مطرح است. به عبارتی ما میتوانيم در اين زمينه اين گونه مطلب را طرح كنيم كه در ابتدا در تمدن اسلامی الگوی فردی شكل میگيرد و بعد الگوی اجتماعی و سپس الگوی جهانی مطرح میشود و برای رسيدن به تمدن اسلامی بايد اين سه مرحله را پشت سر گذاشت.
