واکاوی ساختار مناسکی تشیع؛ از احیای عاشورا تا تجلی عید غدیر

حجت‌الاسلام والمسلمین محمد مسجدجامعی، پژوهشگر دینی و عضو هیئت علمی دانشکده روابط بین‌الملل وزارت خارجه در سلسله گفت‌وگویی با عنوان «غدیر؛ واکاوی دو نظام معرفتی»، به بازخوانی این حقیقت پرداخته است. وی در بخش دهم و پایانی این گفت‌وگو که به همت مؤسسه مطالعات راهبردی اسلام معاصر(مرام) انجام شده است پرده از نقش کلیدی ائمه(ع) در تبدیلِ باورها به فرهنگ پرداخت و تبیین کرد چگونه «تجربه مذهبی» در مجالس عزاداری و شادی، ابزاری برای صیانت از حقیقت ولایت و پیام غدیر بوده است. مشروح بخش پایانی را با هم می‌خوانیم:

پرسش: نقش ائمه(ع) را در صیانت از پیام غدیر چگونه ارزیابی می‌کنید و اگر حضور ایشان نبود آیا در سنت شیعی هم قرائت غدیر همانند قرائت اهل سنت نبود؟ 

به طورکلی شیعه به مجموعه‎‌ای از عقاید و احکام و اخلاقیات پایبند است و از ویژگی‌های مهم شیعه، ویژگی مناسکی است؛ یکسری مناسک وجود دارد که بین همه مسلمین اعم از سنت و شیعه مشرک است اما شیعه یکسری مناسک متفاوتی دارد که در زنده نگه داشتن و پویایی شیعه خیلی مهم است و در راس آن عزاداری برای امام حسین(ع) است. 

آنچه عاشورا را زنده نگه داشت و سرزندگی فوق‌‌العاده شیعه را موجب شد این بود که ائمه(ع) بعد از عاشورا اقدام به احیاء عاشورا از طریق عزاداری و بیان فضائل و مناقب ایشان و یادآوری این روز کردند. این جریان، فوق‌العاده اثرگذار بود و استمرار شیعه تا حدود زیادی به خاطر عزاداری برای امام حسین(ع) است. 

البته مسئله فقط هم عزاداری نیست و این ماجرا در طول تاریخ یکسری ساختارهای تاریخی اجتماعی و فرهنگ خاص خود را ایجاد کرده است. از جلسات وعظ و خطابه گرفته تا روضه‌های مختف خانگی و روضه‌های موسمی و مناسبتی و پیاده‌روی اربعین و .. که سابقه تاریخی دارد و در این ایام شکوفایی زیادی پیدا کرده است و ائمه(ع) بر برپایی این نوع مراسم تاکید زیادی داشتند.

موضوع دیگر افزودن تجربه مذهبی شیعیان است؛ فردی نزد امام صادق(ع) رسید و امام(ع) به این شاعر گفت که در مصیبت امام حسین(ع) شعر بخواند و پرده‌ای هم بین زنان و مردان ایجاد کردند و فرمودند با لهجه خاص محلی خودت بخوان. این عزاداری هنوز تبدیل به ساختار نشده بود ولی به تدریج عزاداری‌ها از هند و پاکستان و افغانستان گرفته تا ایران و ... تبدیل به یک فرهنگ و نهاد و روش و سنت و بخشی از مذهب شده است. به ویژه در ایران به خصوص در دو قرن اخیر چون مذهب رسمی، تشیع است این مسئله پررنگ‌تر است و  هنرهایی چون تعزیه و سفره‌داری و ... هم نقش‌آفرین بوده است.

نقش مناسک در تحقق فرهنگ شیعه

مسئله زیارت بزرگان دین و صلحا هم همین وضع را دارد و در هویت‌دادن به شیعه خیلی نقش‌آفرین بوده است. از تحولات بزرگ ایران از انقلاب مشروطه تا ملی شدن صنعت نفت و پیروزی انقلاب و مقاومت غیرقابل پیش‌بینی روزهای اخیر در جنگ رمضان هم تاثیر بسیار مهمی از فرهنگ عاشورا و عزاداری و شهادت گرفته است.

بخشی از این مسائل توسط ائمه(ع) سفارش و تبلیغ شده و مورد تاکید بوده است اما بخش دیگری که به این جریان خیلی کمک می‌کند آن است که در عموم مناطق شیعی حتی در جایی که شیعه در اقلیت است، شیعیان با حضور در این مجالس و برپایی عزا به بهبود شرایط روحی و به اصطلاح عامیانه سبک‌َشدن خود کمک می‌کند و اگر خالصانه  در این مجالس شرکت کند انسباط عمیق روحی خواهد یافت همچنین به حاجات خود می‌رسد و این تجربه را همه طبقات مختلف شهری و روستایی و جوان و پیر و زن و مرد و ... همه به نوعی آن را تجربه کرده‌اند و با این تجربه حقانیت تشیع را  دریافته‌اند. 

حتی در هند هم این تجارب آنقدر قوی است که غیرشیعیان را هم به این مجالس می‌کشاند و بعضا حاجات آنان هم روا می‌شود؛ بنده در هند بودم، یک حسینیه بزرگ و مهم لکهنو به نام امام‌واره وجود دارد و مجسمه‌ای از طلا در آن وجود داشت و برای بنده توضیح دادند که این مجسمه طلا نذر یکی از سیک‌های ثروتمند است . در ایران که این نوع کارها حتی در بین مسیحیان و یهودیان و زرتشتی و هم زیاد است و عمدتا تجربه حضور  در عزاداری امام حسین(ع) را دارند.

به هر حال ما مذهبی مناسکی هستیم که یکی از آن‌ها همین عید غدیر است که از ائمه(ع) با عنوان عیدالله الاکبر از آن یاد شده است. معروف است که در دوره آل‌بویه عید غدیر را مفصل جشن می‌گرفتند و مراسم برگزار می‌کردند.

عید غدیر از جمله مواردی است که بزرگداشت آن بسیار مورد تاکید ائمه(ع) بوده است و در حال حاضر هم این فرهنگ تداوم یافته است و گرچه به طول و تفصیل عاشورا این روز گرامی داشته نمی‌َشود ولی در جای خودش مورد تکریم و تعظیم شیعیان در جهان و به خصوص ایران است.