قرآن فراتر از دارا بودن ظرفيتهای تمدنسازی، اساساً متنی تمدنساز است
گروه انديشه: گاهی میگوييم كه در قرآن گزارههايی برای ساخت تمدن وجود دارد و میشود از آنها استفاده كرد، اما يك وقت هم میگوئيم كه قرآن متنی است اساساً تمدنساز كه ظرفيت تمدنسازی خود را در يك دوره نشان داده است و با نص قرآن بود كه اين تمدن رقم خورد.
حجتالاسلام و المسلمين عبدالكريم بهجتپور، عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به بيان نكاتی در باب قرآن و تمدن اسلامی پرداخت و با تأكيد بر اين مطلب كه قرآن صرفاً مباحث نظری تمدنسازی را مطرح نكرده است، بيان كرد: گاهی میگوييم كه در قرآن گزارههايی برای ساخت تمدن هست و میشود از آنها استفاده كرد و يا ظرفيتی وجود دارد كه میشود از اين ظرفيت برای توليد تمدن استفاده كرد، اما يك وقت هم میگوئيم كه قرآن متنی است كه تمدنی را ساخت.
بهجتپور در توضيح اين جنبه دوم اظهار كرد: مخاطبان ما بايد به اين نكته توجه كنند كه قرآن در محيطی نازل شد كه اين محيط نه تنها جنبه تمدنی نداشت بلكه با وجود اين كه در اطراف شبهجزيره عربستان چهار تمدن بزرگ ايران، روم، مصر و يمن وجود داشت، اين محيط از هيچ شاكلهای از شاكلههای حرفهای مدنيت برخوردار نبود اما خداوند متعال اين شبهجزيره عربستان را انتخاب فرمودند كه دلايلی هم برای اين امر ذكر شده است.
وی يكی از مهمترين اين دلايل را اراده خداوند به نشان دادن ظرفيت تمدنساز قرآن و اسلام دانست و بيان كرد: ما میدانيم كه هزينه مسلمان شدن جوامعی مانند ايران، مصر، يمن و بخشی از روم كه اسلام وارد آن شد هزينه زيادی نبود. از سوی ديگر نيز قرآن و اسلام در محيطی نازل شد كه به تعبير خود قرآن، در گمراهی آشكار بودند؛ همان طور كه در سوره جمعه میفرمايد كه «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ؛ اوست آن كس كه در ميان بىسوادان فرستادهاى از خودشان برانگيخت» (جمعه/2).
نويسنده تفسير قرآن به ترتيب نزول در توضيح واژه «اميين» گفت: «اميين» يعنی فرهنگ آنها فرهنگ مادری بود و دريافتهايشان سينه به سينه و از نوشتن و نگارش و كتاب و اين گونه مقولات اساساً فاصله داشتند؛ كه مادر تمدن نگارش است. پيغمبر(ص) در چنين محيطی امی ظهور پيدا كرد كه خود قرآن در ادامه اين آيه درباره آن میفرمايد: «وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُّبِينٍ؛ و [آنان] قطعا پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند»(جمعه/2)
بهجتپور افزود: حضرت علی(ع) هم كه گاهی با عرب سخنرانی دارند در يكی از خطب نهج البلاغه میفرمايد: خداوند پيغمبر را فرستاد «و انتم يا معاشر العرب علی شر دين و علی شر دار» يعنی هم روشها و آيينتان بدترين بود و هم زندگیتان بدترين. بنابراين در واقع قرآن شبهجزيره عربستان را موضوع تغيير و تحول خود قرار داد و خداوند به وسيله قرآن و به واسطه پيغمبر(ص) و تلاش و اخلاص او پس از 23 سال آن محيط و آن مردم كه در گمراهی بودند پايگاه تشكيل امت اسلامی و تمدن اسلامی شدند و اين نشان دهنده اين است كه آن مردم به قدری در طول 23 سال با برنامه تحولی اسلام قوی شدند كه تمدنهای چهارگانه ديگر را تصاحب فرهنگی كردند.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی با اشاره به بيانی از گوستاو لوبون در «تاريخ تمدن اسلام و عرب» گفت: لوبون تصريح میكند و از باب نمونه میگويد كه مصر تمدن بسيار عميق و ريشهدار و تاريخیای داشت و مهاجمين زيادی آمدند و به آنجا تهاجم نظامی كردند و آنجا را فتح كردند اما هيچگاه نتوانستند كه فرهنگ آنجا را عوض كنند و تنها وقتی فرهنگ آنجا عوض شد كه مسلمانان وارد مصر شدند. وقتی مسلمانان وارد مصر شدند مصریها همه ظرفيت خود را در اختيار مسلمانان گذاشتند و حتی حاضر شدند كه زبان خود را تغيير دهند.
وی با تأكيد مجدد بر مطلبی كه در ابتدای اين گفتوگو به آن اشاره كرده بود عنوان كرد: بنابراين میبينيم كه قرآن صرفاً رويكردی نظری به تمدنسازی ندارد و ما صرفاً گزارههای ذهنی در باب تمدن نداريم، بلكه قرآن اساساً خود تمدنساز است و كاملاً قرآن توانسته است تمدنی را بسازد و ظرفيت تمدنسازی خود را در يك دوره نشان داده است و به تعبير بعضی از محققان تمدن اسلامی تمدن متن و تمدن نص است و با نص قرآن بود كه اين تمدن رقم خورد و مسلمانان نيز هنگامی از اريكه تمدن و سيادت و آقايی در تمدنسازی پائين افتادند كه از قرآن فاصله پيدا كردند.
بهجتپور افزود: بنابراين برای شروع هرگونه مطالعه ابتدا بايد اين معنا را مورد توجه قرار داد كه كتابی كه اين ظرفيت را نه در حد نظری بلكه در حد اجرای يك مدل به خوبی از خود نشان داده است الان نيز قدرت تمدنسازی يا بازسازی تمدنها و ارتقای تمدنها را خواهد داشت.
بهجتپور در توضيح اين جنبه دوم اظهار كرد: مخاطبان ما بايد به اين نكته توجه كنند كه قرآن در محيطی نازل شد كه اين محيط نه تنها جنبه تمدنی نداشت بلكه با وجود اين كه در اطراف شبهجزيره عربستان چهار تمدن بزرگ ايران، روم، مصر و يمن وجود داشت، اين محيط از هيچ شاكلهای از شاكلههای حرفهای مدنيت برخوردار نبود اما خداوند متعال اين شبهجزيره عربستان را انتخاب فرمودند كه دلايلی هم برای اين امر ذكر شده است.
وی يكی از مهمترين اين دلايل را اراده خداوند به نشان دادن ظرفيت تمدنساز قرآن و اسلام دانست و بيان كرد: ما میدانيم كه هزينه مسلمان شدن جوامعی مانند ايران، مصر، يمن و بخشی از روم كه اسلام وارد آن شد هزينه زيادی نبود. از سوی ديگر نيز قرآن و اسلام در محيطی نازل شد كه به تعبير خود قرآن، در گمراهی آشكار بودند؛ همان طور كه در سوره جمعه میفرمايد كه «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ؛ اوست آن كس كه در ميان بىسوادان فرستادهاى از خودشان برانگيخت» (جمعه/2).
نويسنده تفسير قرآن به ترتيب نزول در توضيح واژه «اميين» گفت: «اميين» يعنی فرهنگ آنها فرهنگ مادری بود و دريافتهايشان سينه به سينه و از نوشتن و نگارش و كتاب و اين گونه مقولات اساساً فاصله داشتند؛ كه مادر تمدن نگارش است. پيغمبر(ص) در چنين محيطی امی ظهور پيدا كرد كه خود قرآن در ادامه اين آيه درباره آن میفرمايد: «وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُّبِينٍ؛ و [آنان] قطعا پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند»(جمعه/2)
بهجتپور افزود: حضرت علی(ع) هم كه گاهی با عرب سخنرانی دارند در يكی از خطب نهج البلاغه میفرمايد: خداوند پيغمبر را فرستاد «و انتم يا معاشر العرب علی شر دين و علی شر دار» يعنی هم روشها و آيينتان بدترين بود و هم زندگیتان بدترين. بنابراين در واقع قرآن شبهجزيره عربستان را موضوع تغيير و تحول خود قرار داد و خداوند به وسيله قرآن و به واسطه پيغمبر(ص) و تلاش و اخلاص او پس از 23 سال آن محيط و آن مردم كه در گمراهی بودند پايگاه تشكيل امت اسلامی و تمدن اسلامی شدند و اين نشان دهنده اين است كه آن مردم به قدری در طول 23 سال با برنامه تحولی اسلام قوی شدند كه تمدنهای چهارگانه ديگر را تصاحب فرهنگی كردند.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی با اشاره به بيانی از گوستاو لوبون در «تاريخ تمدن اسلام و عرب» گفت: لوبون تصريح میكند و از باب نمونه میگويد كه مصر تمدن بسيار عميق و ريشهدار و تاريخیای داشت و مهاجمين زيادی آمدند و به آنجا تهاجم نظامی كردند و آنجا را فتح كردند اما هيچگاه نتوانستند كه فرهنگ آنجا را عوض كنند و تنها وقتی فرهنگ آنجا عوض شد كه مسلمانان وارد مصر شدند. وقتی مسلمانان وارد مصر شدند مصریها همه ظرفيت خود را در اختيار مسلمانان گذاشتند و حتی حاضر شدند كه زبان خود را تغيير دهند.
وی با تأكيد مجدد بر مطلبی كه در ابتدای اين گفتوگو به آن اشاره كرده بود عنوان كرد: بنابراين میبينيم كه قرآن صرفاً رويكردی نظری به تمدنسازی ندارد و ما صرفاً گزارههای ذهنی در باب تمدن نداريم، بلكه قرآن اساساً خود تمدنساز است و كاملاً قرآن توانسته است تمدنی را بسازد و ظرفيت تمدنسازی خود را در يك دوره نشان داده است و به تعبير بعضی از محققان تمدن اسلامی تمدن متن و تمدن نص است و با نص قرآن بود كه اين تمدن رقم خورد و مسلمانان نيز هنگامی از اريكه تمدن و سيادت و آقايی در تمدنسازی پائين افتادند كه از قرآن فاصله پيدا كردند.
بهجتپور افزود: بنابراين برای شروع هرگونه مطالعه ابتدا بايد اين معنا را مورد توجه قرار داد كه كتابی كه اين ظرفيت را نه در حد نظری بلكه در حد اجرای يك مدل به خوبی از خود نشان داده است الان نيز قدرت تمدنسازی يا بازسازی تمدنها و ارتقای تمدنها را خواهد داشت.
