به مناسبت سالگرد وفات آيتالله طالقانی/
تلاش آيتالله طالقانی برای تحقق رنسانس تفكر دينی با نگارش «پرتوی از قرآن»
گروه انديشه: نگارش تفسير «پرتوی از قرآن» در زندان از سوی مرحوم آيتالله طالقانی به نگارش تفسير «فی ظلال القرآن» به قلم سيدقطب شباهت دارد؛ او مردی مبارز، مدعی مبارزه با ديكتاتوری و در تلاش برای تحقق وحدت جهان اسلام و رنسانس تفكر دينی است و میخواهد مشكلات جهان اسلام را حل كند.
حجتالاسلاموالمسلمين علی نصيری، مدير معارف مؤسسه وحی و خرد در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) به بحث از روششناسی تفسير پرتوی از قرآن، اثر مرحوم آيتالله طالقانی پرداخت و در اين رابطه اظهار كرد: ما برای اينكه بتوانيم فضای كاری يك مفسر را تشخيص بدهيم كه چطور بوده است، اولا بايد فضای ذهنی مفسر را تشخيص دهيم و ديگر اينكه بايد زمان زندگی و ابزار در دسترس اين مفسر را شناسايی كنيم.
وی افزود: مرحوم آيتالله طالقانی در شرايط خاصی به سر میبرده كه ما میتوانيم از آن دوره به نام رنسانس تفكر نوين اسلامی در جهان اسلام ياد كنيم؛ يعنی موجی از نوانديشی و اصلاح تفكر دينی كه جهان اسلام را در نورديده، وارد ايران میشود و مرحوم آيتالله طالقانی جزء پيشقراولانی بوده كه اين موج را مورد توجه قرار داده و سعی كرده آن را به نحوی هدايت كند.
اين مدرس خارج فقه حوزه علميه در ادامه گفت: وی كوشيد در مسير ترويج معارف دينی و اسلامی و در كشور از آن موج برای نشر دين استفاده كند. افرادی نظير سيداحمدخان هندی در هند، اسكندرانی و سيد قطب در مصر، محمد عبده و محمد رشيدرضا و طه حسين طيفی از متفكرانی هستند كه اين نوزايی در تفكر دينی را پرچمداری كردند و تحت تأثير تفكرات تمدنی آن عصر كه از سده 19 و كمی هم سده بيستم آغاز شده بود، كشور ما نيز در دهه 40 و يا 50 تحت تاثير قرار گرفت.
نصيری گفت: پيام اصلی اين موج اين بود كه ما بايد متون اسلامی و دينی را بازخوانی كنيم و دوباره مورد توجه قرار دهيم و ميان آنچه كه در متون دينی آمده و آن تحولاتی كه در جهان غرب ايجاد شده، تحولات تمدنی و عصر نوزايی در جهان غرب و مسيحيت را بازخوانی كنيم و به اصطلاح متون دينی را روزآمد و همصدا با تحولات عصر كنيم.
اين پژوهشگر عرصه علوم قرآن و حديث افزود: حاصل اين تفكر اين موضوع بود كه نوعی نگاه جديد به فقه و حديث و قرآن و تفسير ايجاد شد. مثلاً ما در همين دوره است كه بحث اعجاز علمی قرآن را میبينيم كه جدی میشود و بعد از آن اعجاز در متون روايی مطرح میشود. مباحث جديد هرمنوتيك مباحث جديد فهم متن و تفسير قرآن از اين دست موضوعات است.
وی ادامه داد: مرحوم طالقانی در اين فضا قرار دارد و آن چيزی كه در مورد ايشان بايد مورد توجه قرار گيرد، اين است كه پيام دوم اين آقايان اين بوده است كه ما بايد با پديده استبداد و ديكتاتوری به جهان اسلام آن روز و ايران كه در اثر مرحوم طالقانی وجود داشت، با اين پديدهها مبارزه كنيم.
نصيری گفت: لذا اينها در كتابها و نوشتارشان بر روی مسئله آزادی جهان اسلام و استقلال خيلی تكيه میكردند. در همين راستا مسئله وحدت جهان اسلام و پرهيز از پراكندگی از پيامهای اين طيف از انديشهوران بود كه البته لغزشها و اشتباهاتی نيز كموبيش داشتهاند.
اين مدرس حوزه و دانشگاه خاطرنشان كرد: مرحوم آيتالله طالقانی با اين فضا وارد تفسير قرآن میشود كه اولاً چهرهای است كه تا حدی به خاطر نگاه جهان شمول و توجهی كه به مشكلات جهان اسلام داشته است، میتوانيم ايشان را با سيدجمالالدين اسدآبادی يا شيخ محمد عبده مقايسه كنيم.
وی ادامه داد: وقتی كه ما كتابها و مقالاتی را كه ايشان نوشتهاند، بازخوانی میكنيم، متوجه میشويم كه ايشان شخصيتی است كه میخواهد مشكلات جهان اسلام را حل كند. اينكه ايشان به زندان میافتد و تبعيد میشود و صدای مظلوميت مردم را به گوش جهانيان میرساند، در همين راستا قابل ارزيابی است.
نصيری افزود: مرحوم آيتالله طالقانی به سيدقطب شباهت دارد كه در مصر به زندان میافتد و در زندان تفسير «فی ظلال القرآن» را تنظيم میكند. او مردی مبارز و مدعی مبارزه با ديكتاتوری است و وحدت جهان اسلام و رنسانس تفكر دينی است كه اقدام به تنظيم تفسير «پرتوی از قرآن» كرد كه يك بخش از آن مربوط به جز سیام قرآن است و بخشی هم مربوط به اوايل قرآن است كه البته به صورت ناقص و نيمهكاره باقی مانده است.
نصيری گفت: ما بر اساس آن توضيحی كه از جهانشناخت مرحوم طالقانی برشمرديم، تفسير ايشان عمدتاً گرايش سياسی و اجتماعی و تا حدودی علمی دارد؛ يعنی ناظر بر جهان اسلام آن روز و ايران عصر خود ايشان است؛ ايشان بر همين اساس مباحثی را در حوزههای سياسی و اجتماعی فرهنگ جهان اسلام و رفتار مسلمانان با حاكمان آنها، وضعيت استبداد، جهل و نادانی و بیسوادی مورد بحث و بررسی قرار میدهد.
وی گفت: نظير اين موضوعات را در تفسير «فی ظلال القرآن» و تفسير طنطاوی میبينيم و همين را در تفسير رشيدرضا میبينيم كه در «تفسير پرتوی از قرآن»كاملاً مشهود است. تفسير پرتوی از قرآن را بايد تفسيری با رويكرد جديد و جزء اولين تفاسيری دانست كه با اين رويكرد سياسی اجتماعی در كشور پديد میآيد.
نصيری افزود: اين كتاب تفسيری با نوعی نگاه جديد به قرآن و تفسير قرآن مطابق با نياز عصر، تأثيری بسيار جالب و خواندنی ايجاد میكند. مرحوم آيتالله طالقانی با اينكه عمده تفسير را در زندان نوشته و منابع كمی در اختيار داشته است، كه گاهی در لابهلای تفسير نيز به آن اشاره میكند، اما قلم بسيار قوی، پردازش خوب، نگاه خيلی تيز، جالب، متفطنانه و هوشمندانهای دارد و برداشتهايی بسيار لطيف و نكتهسنجیهای قابلتوجهی در قرآن را مطرح میكند كه متاثر از توجه به جنبههای موسيقيايی قرآن و نظم آهنگ قرآن است.
وی گفت: با همه اينها كاستیهايی نيز در اين تفسير وجود دارد؛ مثلاً گاهی آيات را به گونهای تفسير میكند كه لغزشهای علمی به قرآن راه پيدا میكند يا گاهی مباحث سياسی و اجتماعی پر لغزش و تحليلهايی ارائه میدهد كه متأثر از نگاههای جامعهشناختی آن روز بوده است و مقداری از آنها را تخطئه میكنيم؛ از اين نوع اشكلات و ايرادات در ابعاد معرفتی اين اثر گاهی ديده میشود.
وی در پايان گفت: در مجموع میتوان گفت تفسير «پرتوی از قرآن» يكی از تفاسير خوب و خواندنی قرآن كريم است كه البته بيشتر برای اهل فن توصيه میشود، اما برای عموم مردم شايد نياز باشد كه يك مقدار ويرايش قلمی و محتوايی در برخی از قسمتهای اين تفسير انجام بشود.
وی افزود: مرحوم آيتالله طالقانی در شرايط خاصی به سر میبرده كه ما میتوانيم از آن دوره به نام رنسانس تفكر نوين اسلامی در جهان اسلام ياد كنيم؛ يعنی موجی از نوانديشی و اصلاح تفكر دينی كه جهان اسلام را در نورديده، وارد ايران میشود و مرحوم آيتالله طالقانی جزء پيشقراولانی بوده كه اين موج را مورد توجه قرار داده و سعی كرده آن را به نحوی هدايت كند.
اين مدرس خارج فقه حوزه علميه در ادامه گفت: وی كوشيد در مسير ترويج معارف دينی و اسلامی و در كشور از آن موج برای نشر دين استفاده كند. افرادی نظير سيداحمدخان هندی در هند، اسكندرانی و سيد قطب در مصر، محمد عبده و محمد رشيدرضا و طه حسين طيفی از متفكرانی هستند كه اين نوزايی در تفكر دينی را پرچمداری كردند و تحت تأثير تفكرات تمدنی آن عصر كه از سده 19 و كمی هم سده بيستم آغاز شده بود، كشور ما نيز در دهه 40 و يا 50 تحت تاثير قرار گرفت.
نصيری گفت: پيام اصلی اين موج اين بود كه ما بايد متون اسلامی و دينی را بازخوانی كنيم و دوباره مورد توجه قرار دهيم و ميان آنچه كه در متون دينی آمده و آن تحولاتی كه در جهان غرب ايجاد شده، تحولات تمدنی و عصر نوزايی در جهان غرب و مسيحيت را بازخوانی كنيم و به اصطلاح متون دينی را روزآمد و همصدا با تحولات عصر كنيم.
اين پژوهشگر عرصه علوم قرآن و حديث افزود: حاصل اين تفكر اين موضوع بود كه نوعی نگاه جديد به فقه و حديث و قرآن و تفسير ايجاد شد. مثلاً ما در همين دوره است كه بحث اعجاز علمی قرآن را میبينيم كه جدی میشود و بعد از آن اعجاز در متون روايی مطرح میشود. مباحث جديد هرمنوتيك مباحث جديد فهم متن و تفسير قرآن از اين دست موضوعات است.
وی ادامه داد: مرحوم طالقانی در اين فضا قرار دارد و آن چيزی كه در مورد ايشان بايد مورد توجه قرار گيرد، اين است كه پيام دوم اين آقايان اين بوده است كه ما بايد با پديده استبداد و ديكتاتوری به جهان اسلام آن روز و ايران كه در اثر مرحوم طالقانی وجود داشت، با اين پديدهها مبارزه كنيم.
نصيری گفت: لذا اينها در كتابها و نوشتارشان بر روی مسئله آزادی جهان اسلام و استقلال خيلی تكيه میكردند. در همين راستا مسئله وحدت جهان اسلام و پرهيز از پراكندگی از پيامهای اين طيف از انديشهوران بود كه البته لغزشها و اشتباهاتی نيز كموبيش داشتهاند.
اين مدرس حوزه و دانشگاه خاطرنشان كرد: مرحوم آيتالله طالقانی با اين فضا وارد تفسير قرآن میشود كه اولاً چهرهای است كه تا حدی به خاطر نگاه جهان شمول و توجهی كه به مشكلات جهان اسلام داشته است، میتوانيم ايشان را با سيدجمالالدين اسدآبادی يا شيخ محمد عبده مقايسه كنيم.
وی ادامه داد: وقتی كه ما كتابها و مقالاتی را كه ايشان نوشتهاند، بازخوانی میكنيم، متوجه میشويم كه ايشان شخصيتی است كه میخواهد مشكلات جهان اسلام را حل كند. اينكه ايشان به زندان میافتد و تبعيد میشود و صدای مظلوميت مردم را به گوش جهانيان میرساند، در همين راستا قابل ارزيابی است.
نصيری افزود: مرحوم آيتالله طالقانی به سيدقطب شباهت دارد كه در مصر به زندان میافتد و در زندان تفسير «فی ظلال القرآن» را تنظيم میكند. او مردی مبارز و مدعی مبارزه با ديكتاتوری است و وحدت جهان اسلام و رنسانس تفكر دينی است كه اقدام به تنظيم تفسير «پرتوی از قرآن» كرد كه يك بخش از آن مربوط به جز سیام قرآن است و بخشی هم مربوط به اوايل قرآن است كه البته به صورت ناقص و نيمهكاره باقی مانده است.
نصيری گفت: ما بر اساس آن توضيحی كه از جهانشناخت مرحوم طالقانی برشمرديم، تفسير ايشان عمدتاً گرايش سياسی و اجتماعی و تا حدودی علمی دارد؛ يعنی ناظر بر جهان اسلام آن روز و ايران عصر خود ايشان است؛ ايشان بر همين اساس مباحثی را در حوزههای سياسی و اجتماعی فرهنگ جهان اسلام و رفتار مسلمانان با حاكمان آنها، وضعيت استبداد، جهل و نادانی و بیسوادی مورد بحث و بررسی قرار میدهد.
وی گفت: نظير اين موضوعات را در تفسير «فی ظلال القرآن» و تفسير طنطاوی میبينيم و همين را در تفسير رشيدرضا میبينيم كه در «تفسير پرتوی از قرآن»كاملاً مشهود است. تفسير پرتوی از قرآن را بايد تفسيری با رويكرد جديد و جزء اولين تفاسيری دانست كه با اين رويكرد سياسی اجتماعی در كشور پديد میآيد.
نصيری افزود: اين كتاب تفسيری با نوعی نگاه جديد به قرآن و تفسير قرآن مطابق با نياز عصر، تأثيری بسيار جالب و خواندنی ايجاد میكند. مرحوم آيتالله طالقانی با اينكه عمده تفسير را در زندان نوشته و منابع كمی در اختيار داشته است، كه گاهی در لابهلای تفسير نيز به آن اشاره میكند، اما قلم بسيار قوی، پردازش خوب، نگاه خيلی تيز، جالب، متفطنانه و هوشمندانهای دارد و برداشتهايی بسيار لطيف و نكتهسنجیهای قابلتوجهی در قرآن را مطرح میكند كه متاثر از توجه به جنبههای موسيقيايی قرآن و نظم آهنگ قرآن است.
وی گفت: با همه اينها كاستیهايی نيز در اين تفسير وجود دارد؛ مثلاً گاهی آيات را به گونهای تفسير میكند كه لغزشهای علمی به قرآن راه پيدا میكند يا گاهی مباحث سياسی و اجتماعی پر لغزش و تحليلهايی ارائه میدهد كه متأثر از نگاههای جامعهشناختی آن روز بوده است و مقداری از آنها را تخطئه میكنيم؛ از اين نوع اشكلات و ايرادات در ابعاد معرفتی اين اثر گاهی ديده میشود.
وی در پايان گفت: در مجموع میتوان گفت تفسير «پرتوی از قرآن» يكی از تفاسير خوب و خواندنی قرآن كريم است كه البته بيشتر برای اهل فن توصيه میشود، اما برای عموم مردم شايد نياز باشد كه يك مقدار ويرايش قلمی و محتوايی در برخی از قسمتهای اين تفسير انجام بشود.
