مناظره طبيعت قرآن و آثار وجودی آن در كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)»
گروه انديشه: كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» اثر آيتاللهالعظمی جوادی آملی كتاب ارزشمندی است كه در آن به مناظره طبيعت قرآن و آثار وجودی آن از نگاه امام رضا(ع) پرداخته شده است كه از اين جهت در نوع خود كمنظير است و معارف بسيار زيبايی را در يك مجموعه منسجم مطرح میكند.
حجتالاسلام و المسلمين سيدمحمود صادقی، محقق و پژهشگر قرآنی در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به بيان نكاتی درباره كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» اثر آيتالله العظمی جوادی آملی پرداخت و گفت: يكی از كتابهای بسيار خوب و ارزشمندی كه در طی سالهای اخير نوشته شده، كتاب بسيار گرانسنگ «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» است كه از آثار قلمی دانشمند بزرگ عصر ما، آيتالله جوادی آملی است. اصل اين كتاب به زبان عربی نوشته و در سال 1406 هجری قمری منتشر شده و بعدها با همت دوستان ما در بنياد بينالمللی علوم وحيانی إسراء اين كتاب در سال 1374 ترجمه شد.
صادقی با بيان اينكه مقصود اين كتاب ارائه شناختی از قرآن از منظر امام رضا(ع) و با نوع نگاه ايشان به اين كتاب آسمانی است، اظهار كرد: در حقيقت در اين كتاب ما نگاه امام رضا(ع) به كليت قرآن را مشاهده میكنيم و از نگاه تيزبين حضرت به مناظره طبيعت قرآن و آثار وجودی آن میپردازيم كه از اين جهت بايد گفت كه اين كتاب در نوع خود كمنظير است و معارف بسيار زيبايی را در يك مجموعه منسجم مطرح میكند.
وی افزود: آيتالله جوادی آملی، در اين كتاب، به طرح مباحثی برآمده از روايات امام رضا(ع) درباره قرآن، در قالب روش ابتكاری خود ايشان كه در بيشتر آثارشان دنبال كردهاند، پرداختهاند و همچنان كه در تفسير شريف «تسنيم» هم ملاحظه میكنيم و به همان روش، ايشان در كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» نيز افزون بر اين كه به رواياتی كه از امام رضا(ع) رسيده از نظر ظاهری توجه میكنند، سعی میكنند يك جنبه تفسيری به اين روايات بدهند و بعد از اين كه لايه تفسيری را كنار زدند و مباحث تفسيری را بيرون كشيدند، در يك گام بسيار بزرگتر و عميقتر، لطائف و اشاراتی را ذيل هر روايات مطرح میكنند.
اين محقق و پژهشگر قرآنی در ادامه با اشاره به ساختار اين كتاب گفت: كتاب از يك «بوستان» كه در حقيقت پيشگفتار اين كتاب محسوب میشود و چهار بخش كه تحت عنوان «بهشت» نامگذاری شده، تشكيل شده است.
وی در توضيح خود راجع به محتوای اصلی چهار بهشت كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» بيان كرد: بهشت نخست كتاب كه راه شناخت قرآن نام دارد، در دو بخش شرايط شناخت قرآن و موانع شناخت قرآن را معرفی میكند. در اين بخش ما پس از مطالعه متوجه میشويم كه از نگاه استاد جوادی آملی، اهل بيت(ع) بهترين راه شناخت قرآن هستند. در بخش نخست اين بهشت، به جايگاه تفكر عقلی در قرآن توجه شده و بخش دوم اين بهشت هم جايگاه شهود قلبی در قرآن را بررسی میكند و در نهايت هم بهترين راه شناخت و دستيابی به آثار وجود قرآن را شهود مراتب مختلف اين كتاب آسمانی معرفی میكند.
وی درباره ديگر بخشهای اين كتاب گفت: بهشت دوم اين اثر، مسئله تفاوت تدبر در قرآن و به سخن درآوردن آن را مبنای كار خود قرار داده است و در حقيقت توانايی و ويژگی انحصاری اهل بيت(ع) را استنطاق و به سخن در آوردن قرآن معرفی میكند. بهشت سوم هم تشويق قرآن به تحقيق و دورانداختن آرزو نام دارد. بهشت چهارم نيز به بحث تشويق قرآن به تحصيل برهان عقلی و دريافت شهود قلبی میپردازد كه مفصلترين بخش اين كتاب هم همين بهشت چهارم است.
صادقی درباره بوستان يا پيشگفتار اين كتاب نيز اظهار كرد: بوستان يا پيشگفتار كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» مهمترين بخش اين كتاب را تشكيل میدهد و در حقيقت ستون فقرات اين كتاب هم هست و مهمترين مباحث كتاب در همين بوستان نهفته است.
وی با اشاره به اينكه مفسر حكيم قرآن كريم آيتالله جوادی آملی در اين بوستان كه با عنوان «آشنايی با حقيقت قرآن» نامگذاری شده است، توجه ما را به دو وجه قرآن كريم جلب میكند، اظهار كرد: حضرت استاد در اين بوستان برای قرآن دو شخصيت قائل شده است و در حقيقت با تقسيمبندیای كه ايشان در اين بحث وارد میكنند، راه را برای نزديك شدن به چهره حقيقی قرآن هموار میكنند.
محقق و پژهشگر قرآنی ادامه داد: ايشان برای توصيف و توضيح شخصيت اول و چهره نخستی كه در اين كتاب به آن توجه میكنند و آن را تحت عنوان قرآن علمی نامگذاری میكنند، به روايتی از اميرالمؤمنين(ع) تمسك میجويند كه در آن قرآن كلام خدا معرفی شده و خداوند بی آن كه مشهود بندگان باشد، در اين كتاب جلوه كرده است. سند اصلی آقای جوادی نيز در اين بحث و در حقيقت برای چهره علمی قرآن اين روايت حضرت رضا(ع) است كه ريان بن سلت از امام(ع) پرسيد درباره قرآن چه میفرمائيد و حضرت در پاسخ ريان میفرمايند: «كلام الله لاتتجاوزه و لا تطلبوا الهدی فی غيره فتضلّوا؛ قرآن كلام خداست، از آنچه او گفته است، فراتر نرويد و هدايت را در غير او نجوييد» قرآن كلام خدا و ظهور فعل اوست و در مرتبهای پائينتر از گوينده او قرار دارد، پس تجاوز از حد وجودی خودتان و تجاوز از حد وجودی قرآن صحيح نيست.
وی افزود: در جايی ديگر، حضرت رضا(ع) میفرمايند كه «هو حبلُ الله المتين، و عروته الوثقی و طريقته المُثلی و لايخلقُ علی الأزمنِة و لايغثَ علی الألسنة لأنّه لم یُجعَل لزمانٍ دون زمانٍ بل جُعل دليل البرهان والحجّة علی كلّ انسانٍ، لايأتيه الباطل من بين يديه و من خلفه؛ قرآن، ريسمان و رشته مستحكم و دستگيره نيرومند و راه روشن و تعالی بخش خدا است كه انسان را به سمت و سوی بهشت رهنمون میشود و از گرفتار شدن به آتش جهنّم نجات میبخشد. اين كتاب آسمانی در گستره زمان هرگز كهنگی نخواهد پذيرفت و تلاوت او بر زبانها دشوار و خستهكننده نيست، راز و رمز اين حقيقت آن است كه قرآن فقط برای زمان خاصّی و امّت ويژهای قرار داده نشده، بلكه اين كتاب عالیترين دليل است برای هر انسانی، و هيچگاه باطل و كاستی در آموزههايش راه پيدا نمیكند».
صادقی ادامه داد: امام رضا(ع) در اين روايت نورانی به چند مسئله توجه میكنند و حضرت آيتالله جوادی آملی هم بر همين نكاتی كه امام(ع) در اين روايت توجه دارند، انگشت میگذارند. در حقيقت اين روايت افزون بر اينكه يك شناخت خوبی نسبت به قرآن ارائه میكند، بعضی از ويژگیهای قرآن را هم بيان میكند. مسئله اول كه امام(ع) در اين رويات بيان میكند، مسئله جاودانگی قرآن است كه اين قرآن از آغاز مسئله رسالت تا امروز در دست ماست و برای يك زمان خاصی فرو فرستاده نشده است و محدوديت زمانی ندارد. افزون بر اين اين روايت نورانی به بحث مصونيت و پيراستگی قرآن از تحريف هم توجه میكند. نكته ديگری كه باز در همين روايت به آن توجه میشود، بحث شكوفاتر شدن قرآن در هر زمان و در هر دوره و عصر است و اين كه قرآن در يك زمان محدود نمیشود را میتوان از اين كه قرآن برای همه انسانها حجت قرار داده شده است نيز استفاده كرد. معارف ديگری نيز در اين رويات هست كه حضرت استاد به آنها توجه كردهاند و از دوستان میخواهم كه حتماً به اين كتاب مراجعه كنند و اين بخش را ملاحظه كنند.
وی با اشاره به چهره ديگری كه علامه جوادی آملی برای قرآن تصوير میكنند، عنوان كرد: چهره ديگری كه برای قرآن تصوير میشود چهره قرآن عينی است. يعنی قرآن افزون بر يك وجود اعتباری و حقيقی و وجود كتبی و لفظی، يك وجود خارجی ويژهای هم دارد كه از خيمهگاه عالم طبيعت تا جولانگاه عالم عقل، به تعبير استاد عزيز، همه كائنات را در بر میگيرد. مقصود از وجود خارجی هم همان حقيقتی است كه آثاری بر آن بار میشود و جايگاه آن هم نفس انسانی است تا بتواند مانند علوم و اوصاف نفسانی در مقر و جايگاهی حضور پيدا كند.
وی افزود: از آن جايی كه مجموع محتوای قرآن عقايد و اخلاق و اعمال است و همه اين امور به انسان مربوط است و اگر انسان نباشد نه عقيدهای هست و نه اخلاقی و نه عملی، پس جايگاه وجود خارجی مضامين قرآن نفس انسان است كه با وجود وحدت همه قوای انسانی را در بر میگيرد. پس اگر انسان ظاهر قرآن را بداند و به تفسير و تأويل آن آشنا باشد و متشابه و محكم آن و شيوه ارجاع متشابهات را بشناسد و بر همه حكمتها و احكام اين كتاب الهی آگاهی داشته باشد همان قرآن ناطق است.
وی اظهار كرد: اين بدين معناست كه يك انسان میتواند از جايگاه يك انسان غيرعالم به جايگاه عالم به اسرار قرآن صعود كند و تبديل به قرآن ناطق شود. پس با توجه به توضيحی كه عرض كردم بايد بگوئيم كه انسان كامل و امام معصوم همان قرآن مجسم است؛ چنان كه صراط مستقيم و ترازوی عدالت هم همان انسان كامل است.
اين محقق و پژهشگر قرآنی افزود: مستند اين سخن و اين مطلبی كه حضرت استاد آقای جوادی عرض میكنند باز هم روايتی از امام رضا(ع) است كه ايشان اين روايت را از پدران خودشان تا به حضرت علی(ع) نقل كردهاند. و حضرت در اين روايت خودشان را صراط و صراط روشنی معرفی میكنند كه توسط خدا و در جايگاه پيامبر اكرم(ص) منصوب شدهاند. اين ويژگی انحصاری مربوط به انسان كاملی چون علی بن ابی طالب(ع) است و انسان كاملی همچون علی بن ابی طالب و ائمه معصومين(ع) هستند كه میتوانند قرآن را از يك وجود كتبی يا لفظی صرف، به يك وجود عينی تبديل كنند و صورت تحقق به دستورات قرآن كريم بدهند و به معارف قرآن كريم لباس وجود بپوشانند.
وی در پايان با اشاره به اين مطلب كه در نگاه استاد جوادی آملی شرط رشد جمع سالم بين قرآن و عترت است، عنوان كرد: از نظر ايشان با جمع سالم قرآن و عترت، میتوانيم ما كه همين الان هم مظهر اسمای الهی هستيم مراتب بالاتری از اين حضور را درك كنيم و به شهود مراتب قرآن بپردازيم.
وی با بيان اين كه اگر انسان بتواند بين اين دو عنصر اساسی يعنی قرآن و اهل بيت(ع) جمع كند میتواند بسياری از مشكلات عقيدتی و حتی اجتماعی و سياسی را هم حل كند، اظهار كرد: از نظر حضرت استاد جوادی آملی همه مشكل ما اين است كه در اين راه به يك عنصر توجه كردهايم و از عنصر ديگر بازماندهايم و اگر بتوانيم دوباره به اين مسير برگرديم و فاصلهای را كه در همه فرق اسلامی، ميان قرآن و اهل بيت(ع) ايجاد كردهايم از بين ببريم میتوانيم راه نجات را در آغوش بگيريم.
صادقی با بيان اينكه مقصود اين كتاب ارائه شناختی از قرآن از منظر امام رضا(ع) و با نوع نگاه ايشان به اين كتاب آسمانی است، اظهار كرد: در حقيقت در اين كتاب ما نگاه امام رضا(ع) به كليت قرآن را مشاهده میكنيم و از نگاه تيزبين حضرت به مناظره طبيعت قرآن و آثار وجودی آن میپردازيم كه از اين جهت بايد گفت كه اين كتاب در نوع خود كمنظير است و معارف بسيار زيبايی را در يك مجموعه منسجم مطرح میكند.
وی افزود: آيتالله جوادی آملی، در اين كتاب، به طرح مباحثی برآمده از روايات امام رضا(ع) درباره قرآن، در قالب روش ابتكاری خود ايشان كه در بيشتر آثارشان دنبال كردهاند، پرداختهاند و همچنان كه در تفسير شريف «تسنيم» هم ملاحظه میكنيم و به همان روش، ايشان در كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» نيز افزون بر اين كه به رواياتی كه از امام رضا(ع) رسيده از نظر ظاهری توجه میكنند، سعی میكنند يك جنبه تفسيری به اين روايات بدهند و بعد از اين كه لايه تفسيری را كنار زدند و مباحث تفسيری را بيرون كشيدند، در يك گام بسيار بزرگتر و عميقتر، لطائف و اشاراتی را ذيل هر روايات مطرح میكنند.
اين محقق و پژهشگر قرآنی در ادامه با اشاره به ساختار اين كتاب گفت: كتاب از يك «بوستان» كه در حقيقت پيشگفتار اين كتاب محسوب میشود و چهار بخش كه تحت عنوان «بهشت» نامگذاری شده، تشكيل شده است.
وی در توضيح خود راجع به محتوای اصلی چهار بهشت كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» بيان كرد: بهشت نخست كتاب كه راه شناخت قرآن نام دارد، در دو بخش شرايط شناخت قرآن و موانع شناخت قرآن را معرفی میكند. در اين بخش ما پس از مطالعه متوجه میشويم كه از نگاه استاد جوادی آملی، اهل بيت(ع) بهترين راه شناخت قرآن هستند. در بخش نخست اين بهشت، به جايگاه تفكر عقلی در قرآن توجه شده و بخش دوم اين بهشت هم جايگاه شهود قلبی در قرآن را بررسی میكند و در نهايت هم بهترين راه شناخت و دستيابی به آثار وجود قرآن را شهود مراتب مختلف اين كتاب آسمانی معرفی میكند.
وی درباره ديگر بخشهای اين كتاب گفت: بهشت دوم اين اثر، مسئله تفاوت تدبر در قرآن و به سخن درآوردن آن را مبنای كار خود قرار داده است و در حقيقت توانايی و ويژگی انحصاری اهل بيت(ع) را استنطاق و به سخن در آوردن قرآن معرفی میكند. بهشت سوم هم تشويق قرآن به تحقيق و دورانداختن آرزو نام دارد. بهشت چهارم نيز به بحث تشويق قرآن به تحصيل برهان عقلی و دريافت شهود قلبی میپردازد كه مفصلترين بخش اين كتاب هم همين بهشت چهارم است.
صادقی درباره بوستان يا پيشگفتار اين كتاب نيز اظهار كرد: بوستان يا پيشگفتار كتاب «قرآن حكيم از منظر امام رضا(ع)» مهمترين بخش اين كتاب را تشكيل میدهد و در حقيقت ستون فقرات اين كتاب هم هست و مهمترين مباحث كتاب در همين بوستان نهفته است.
وی با اشاره به اينكه مفسر حكيم قرآن كريم آيتالله جوادی آملی در اين بوستان كه با عنوان «آشنايی با حقيقت قرآن» نامگذاری شده است، توجه ما را به دو وجه قرآن كريم جلب میكند، اظهار كرد: حضرت استاد در اين بوستان برای قرآن دو شخصيت قائل شده است و در حقيقت با تقسيمبندیای كه ايشان در اين بحث وارد میكنند، راه را برای نزديك شدن به چهره حقيقی قرآن هموار میكنند.
محقق و پژهشگر قرآنی ادامه داد: ايشان برای توصيف و توضيح شخصيت اول و چهره نخستی كه در اين كتاب به آن توجه میكنند و آن را تحت عنوان قرآن علمی نامگذاری میكنند، به روايتی از اميرالمؤمنين(ع) تمسك میجويند كه در آن قرآن كلام خدا معرفی شده و خداوند بی آن كه مشهود بندگان باشد، در اين كتاب جلوه كرده است. سند اصلی آقای جوادی نيز در اين بحث و در حقيقت برای چهره علمی قرآن اين روايت حضرت رضا(ع) است كه ريان بن سلت از امام(ع) پرسيد درباره قرآن چه میفرمائيد و حضرت در پاسخ ريان میفرمايند: «كلام الله لاتتجاوزه و لا تطلبوا الهدی فی غيره فتضلّوا؛ قرآن كلام خداست، از آنچه او گفته است، فراتر نرويد و هدايت را در غير او نجوييد» قرآن كلام خدا و ظهور فعل اوست و در مرتبهای پائينتر از گوينده او قرار دارد، پس تجاوز از حد وجودی خودتان و تجاوز از حد وجودی قرآن صحيح نيست.
وی افزود: در جايی ديگر، حضرت رضا(ع) میفرمايند كه «هو حبلُ الله المتين، و عروته الوثقی و طريقته المُثلی و لايخلقُ علی الأزمنِة و لايغثَ علی الألسنة لأنّه لم یُجعَل لزمانٍ دون زمانٍ بل جُعل دليل البرهان والحجّة علی كلّ انسانٍ، لايأتيه الباطل من بين يديه و من خلفه؛ قرآن، ريسمان و رشته مستحكم و دستگيره نيرومند و راه روشن و تعالی بخش خدا است كه انسان را به سمت و سوی بهشت رهنمون میشود و از گرفتار شدن به آتش جهنّم نجات میبخشد. اين كتاب آسمانی در گستره زمان هرگز كهنگی نخواهد پذيرفت و تلاوت او بر زبانها دشوار و خستهكننده نيست، راز و رمز اين حقيقت آن است كه قرآن فقط برای زمان خاصّی و امّت ويژهای قرار داده نشده، بلكه اين كتاب عالیترين دليل است برای هر انسانی، و هيچگاه باطل و كاستی در آموزههايش راه پيدا نمیكند».
صادقی ادامه داد: امام رضا(ع) در اين روايت نورانی به چند مسئله توجه میكنند و حضرت آيتالله جوادی آملی هم بر همين نكاتی كه امام(ع) در اين روايت توجه دارند، انگشت میگذارند. در حقيقت اين روايت افزون بر اينكه يك شناخت خوبی نسبت به قرآن ارائه میكند، بعضی از ويژگیهای قرآن را هم بيان میكند. مسئله اول كه امام(ع) در اين رويات بيان میكند، مسئله جاودانگی قرآن است كه اين قرآن از آغاز مسئله رسالت تا امروز در دست ماست و برای يك زمان خاصی فرو فرستاده نشده است و محدوديت زمانی ندارد. افزون بر اين اين روايت نورانی به بحث مصونيت و پيراستگی قرآن از تحريف هم توجه میكند. نكته ديگری كه باز در همين روايت به آن توجه میشود، بحث شكوفاتر شدن قرآن در هر زمان و در هر دوره و عصر است و اين كه قرآن در يك زمان محدود نمیشود را میتوان از اين كه قرآن برای همه انسانها حجت قرار داده شده است نيز استفاده كرد. معارف ديگری نيز در اين رويات هست كه حضرت استاد به آنها توجه كردهاند و از دوستان میخواهم كه حتماً به اين كتاب مراجعه كنند و اين بخش را ملاحظه كنند.
وی با اشاره به چهره ديگری كه علامه جوادی آملی برای قرآن تصوير میكنند، عنوان كرد: چهره ديگری كه برای قرآن تصوير میشود چهره قرآن عينی است. يعنی قرآن افزون بر يك وجود اعتباری و حقيقی و وجود كتبی و لفظی، يك وجود خارجی ويژهای هم دارد كه از خيمهگاه عالم طبيعت تا جولانگاه عالم عقل، به تعبير استاد عزيز، همه كائنات را در بر میگيرد. مقصود از وجود خارجی هم همان حقيقتی است كه آثاری بر آن بار میشود و جايگاه آن هم نفس انسانی است تا بتواند مانند علوم و اوصاف نفسانی در مقر و جايگاهی حضور پيدا كند.
وی افزود: از آن جايی كه مجموع محتوای قرآن عقايد و اخلاق و اعمال است و همه اين امور به انسان مربوط است و اگر انسان نباشد نه عقيدهای هست و نه اخلاقی و نه عملی، پس جايگاه وجود خارجی مضامين قرآن نفس انسان است كه با وجود وحدت همه قوای انسانی را در بر میگيرد. پس اگر انسان ظاهر قرآن را بداند و به تفسير و تأويل آن آشنا باشد و متشابه و محكم آن و شيوه ارجاع متشابهات را بشناسد و بر همه حكمتها و احكام اين كتاب الهی آگاهی داشته باشد همان قرآن ناطق است.
وی اظهار كرد: اين بدين معناست كه يك انسان میتواند از جايگاه يك انسان غيرعالم به جايگاه عالم به اسرار قرآن صعود كند و تبديل به قرآن ناطق شود. پس با توجه به توضيحی كه عرض كردم بايد بگوئيم كه انسان كامل و امام معصوم همان قرآن مجسم است؛ چنان كه صراط مستقيم و ترازوی عدالت هم همان انسان كامل است.
اين محقق و پژهشگر قرآنی افزود: مستند اين سخن و اين مطلبی كه حضرت استاد آقای جوادی عرض میكنند باز هم روايتی از امام رضا(ع) است كه ايشان اين روايت را از پدران خودشان تا به حضرت علی(ع) نقل كردهاند. و حضرت در اين روايت خودشان را صراط و صراط روشنی معرفی میكنند كه توسط خدا و در جايگاه پيامبر اكرم(ص) منصوب شدهاند. اين ويژگی انحصاری مربوط به انسان كاملی چون علی بن ابی طالب(ع) است و انسان كاملی همچون علی بن ابی طالب و ائمه معصومين(ع) هستند كه میتوانند قرآن را از يك وجود كتبی يا لفظی صرف، به يك وجود عينی تبديل كنند و صورت تحقق به دستورات قرآن كريم بدهند و به معارف قرآن كريم لباس وجود بپوشانند.
وی در پايان با اشاره به اين مطلب كه در نگاه استاد جوادی آملی شرط رشد جمع سالم بين قرآن و عترت است، عنوان كرد: از نظر ايشان با جمع سالم قرآن و عترت، میتوانيم ما كه همين الان هم مظهر اسمای الهی هستيم مراتب بالاتری از اين حضور را درك كنيم و به شهود مراتب قرآن بپردازيم.
وی با بيان اين كه اگر انسان بتواند بين اين دو عنصر اساسی يعنی قرآن و اهل بيت(ع) جمع كند میتواند بسياری از مشكلات عقيدتی و حتی اجتماعی و سياسی را هم حل كند، اظهار كرد: از نظر حضرت استاد جوادی آملی همه مشكل ما اين است كه در اين راه به يك عنصر توجه كردهايم و از عنصر ديگر بازماندهايم و اگر بتوانيم دوباره به اين مسير برگرديم و فاصلهای را كه در همه فرق اسلامی، ميان قرآن و اهل بيت(ع) ايجاد كردهايم از بين ببريم میتوانيم راه نجات را در آغوش بگيريم.
