ثروتی که مورد غفلت قرار گرفته است/ ضرورت نگهداری از انرژی‌های خدادادی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، انسان به گونه‌ای آفریده شده که رشد و بالندگیش در دامان طبیعت امکان‌پذیر بوده و خداوند رفع نیازهای مختلف او را در طبیعت قرار داده است لذا می‌توان گفت محیط زیست سالم نیاز همه بشریت است و صرف هزینه برای نگهداری و حفاظت از آن ضروری به نظر می‌رسد، البته این امر به معنای عدم بهره‌برداری نیست، بلکه استفاده بهینه و منطقی از طبیعت را نشان می‌دهد.

از طرفی در هیچ مکتبی به اندازه اسلام به طبیعت و محیط‌ زیست اهمیت داده نشده است، اسلام با دقت بسیار به این مسئله مهم در قرآن کریم و سایر منابع دینی توجه کرده است، وجود آیات متعدد در مورد مظاهر طبیعت و دعوت قرآن از انسان برای مطالعه در مورد آن، همچنین وجود سوره‌های بسیاری با نام عناصر طبیعی، همه نشان از اهمیت حفاظت از محیط زیست دارد.

همان‌گونه که خداوند زمینه بهره‌مندی از مواهب طبیعی را فراهم کرده در مورد نگهداری آن‌ها نیز وظایفی قرار داده است، در این میان ائمه(ع) به‌ویژه امام علی‌(ع) در نهج‌البلاغه به صورت مفصل و از زوایای مختلف در قالب نامه‌ها و خطبه‌ها به موضوع محیط زیست و حیوانات پرداخته‌اند.

فعالیت‌های توسعه اقتصادی؛ عاملی برای صدمه‌زدن به محیط زیست

متأسفانه امروزه فعالیت‌های انسان برای رسیدن به آسایش و توسعه اقتصادی و اجتماعی بیشتر عاملی برای صدمه‌زدن به محیط زیست شده است به گونه‌ای که در شرایط کنونی جامعه بشری با بحران محیط زیست رو به رواست اما شرع مقدس اسلام وظایفی برای نگهداری از محیط زیست قرار داده که توجه به اموری چون عدم آسیب‌رساندن به منابع طبیعی و صرف هزینه‌هایی برای حفاظت از آن را گوشزد می‌کند، در این راستا علیرضا رحمتی، معاون فنی اداره کل محیط زیست خراسان رضوی در گفت‌وگو با خبرنگار ما به بیان ضرورت نگهداری از انرژی‌های خدادادی پرداخته است.

معاون فنی اداره کل محیط زیست خراسان رضوی در مورد وضعیت حمایت و حفاظت از محیط زیست در کشور با اشاره به اینکه محیط زیست از جمله آب، خاک، هوا، انرژی و تنوع زیستی شامل پوشش گیاهی و جانوری است، افزود: هر کدام از این بخش‌ها با معضلات و مشکلات خاصی مواجه هستند.

وی با بیان اینکه در کل کشور هشت کلان شهر بالای یک میلیون نفر جمعیت داریم، ادامه داد: با وجود زندگی ماشینی و با توجه به اینکه عمده آلودگی هوا در کلان شهرها ناشی از منابع متحرک شامل انواع خودروهای سبک و سنگین است، لذا این عوامل نقش اصلی را در آلودگی هوای کلان شهرها دارند.

بخش عمده آلودگی هوا ناشی از تردد وسایل نقلیه

رحمتی گفت: همچنین در برخی موارد استفاده از سوخت نامناسب و ماشین‌هایی که از سن قانونی تعریف شده عمر بالاتری دارند، عامل مهمی در آلودگی هوا هستند به ویژه در فصل زمستان و با رخداد پدیده وارونگی هوا این آلودگی و تراکم آلاینده‌های هوا بیشتر شده و تبعات زیست محیطی آن چند برابر می‌شود.

وی افزود: آلودگی های بخش صنایع و پسماندهای صنعتی، فاضلاب های بهداشتی و حتی بیمارستانی نیز بر آب تأثیر گذاشته و یکی دیگر از معضلات زیست محیطی به شمار می‌روند که باید واحدهای صنعتی با رعایت استانداردهای مشخص شده فاضلاب‌ها را دفع کنند.

سرانه مصرف انرژی در ایران بالاتر از متوسط جهانی

معاون فنی اداره کل محیط زیست خراسان رضوی با اشاره به اینکه ما نسبت به کشورهای در حال توسعه مصرف انرژی دو برابری داریم، اضافه کرد: در بخش انرژی عمده مصرف کشور در حوزه نفت، بنزین و گاز است که از سطح متوسط جهانی بالاتر است.

وی 92 درصد مصرف آب کشور را در بخش کشاورزی دانست و ابراز کرد: همچنین هفت درصد آب مصرفی در بخش شرب و یک درصد هم در بخش صنعت است و با این حساب بخش قابل استحصال آب در بخش کشاورزی است که به جهت استفاده از آبیاری سنتی و حفر چاه‌های غیرمجاز در این حوزه دچار مشکل کم‌آبی شده‌ایم.

رحمتی افزود: در حال حاضر با این نحوه مصرف آب در کشور، بسیاری از دشت‌ها مانند دشت مشهد و نیشابور با کاهش سطح آب زیرزمینی تا عمق یک متر در سال مواجه شده‌اند، از طرفی این افت آب سبب شده که در برخی مناطق نشست زمین تا 30 سانتی‌متر گزارش شود که خود تهدیدی برای سکونت‌گاه‌ها و سایر فعالیت‌های اقتصادی است.

ضرورت فرهنگ سازی برای نگهداری از سرمایه های طبیعی

وی در مورد فرهنگ‌سازی برای نگهداری از این سرمایه‌های طبیعی گفت: در بحث فرهنگ‌سازی اقدامات خوبی صورت گرفته است اما هنوز کافی نیست لذا در استان خراسان رضوی واحدهای صنعتی شناسایی شده و جلساتی را با آنها برگزار کردیم تا بتوانیم این واحدها را نسبت به مباحث زیست محیطی حساس‌تر و در این حوزه وارد کار کنیم.

معاون فنی اداره کل محیط زیست خراسان رضوی با بیان اینکه با آموزش و پرورش نیز جلساتی جهت اجرای مدارس زیست محیطی برگزار شده است، ادامه داد: همچنین با این نهاد برای پیاده کردن طرحی به نام «محیط یار» که توسط اداره محیط زیست استان طراحی شده است، تعامل داشتیم تا بتوانیم دانش‌آموزان مدارس به ویژه مقطع ابتدایی را با مسائل زیست محیطی آشنا کرده و آموزش‌های لازم در خصوص فرهنگ‌سازی در بحث محیط زیست و ارتقای دانش زیستی را به این افراد به عنوان سفیران محیط زیست که آیندگان و مدیران آتی کشور نیز هستند، ارائه دهیم.

تعامل محیط زیست با مراکز علمی و صنعتی جهت فرهنگ‌سازی

وی ابراز کرد: محیط زیست استان خراسان به شکل گسترده در حال تعامل و همکاری با دستگاه‌های مختلف است که در این راستا میان دانشگاه فردوسی، صنعت و محیط زیست تفاهم‌نامه سه جانبه‌ای منعقد شده است.

رحمتی افزود: این همکاری در راستای موضوع اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی محیط زیست به کمک دانشگاه، مراکز علمی تحقیقاتی، اساتید، نخبگان علمی و با حمایت واحدهای صنعتی است تا بتوانیم این مباحث را اجرایی کنیم.

معاون فنی اداره کل محیط زیست خراسان رضوی عنوان کرد: در بحث آموزش از نخبگان دانشگاهی کمک می‌گیریم تا فرهنگ‌سازی در حوزه مراقبت و حفاظت از محیط زیست در بخش صنایع، واحدهای خدماتی، شهروندان و آموزش و پرورش عملیاتی شود.

در این راستا باید دقت داشت که وقف کاربردهای زیادی دارد و در این عرصه نیز می‌تواند به مردم کمک و یاری دهد زیرا وجود فرهنگ مقدس وقف به عنوان یکی از مقوله‌های مهمی که دست واقف را برای انجام کار خیر در زمینه‌های مختلف و بدون محدودیت بر اساس نیت خود باز می‌گذارد تا اقداماتی در جهت رفع انواع مشکلات و گره‌های جامعه صورت گیرد، شاه کلید رفع مشکلات است.

استفاده از دارایی‌های وقف برای نگهداری از حیوانات، طبیعت، فضای سبز، منابع طبیعی و انرژی نمونه‌ای از کاربردهای بی نهایت وقف است لذا در شرایط کنونی که آسیب‌های بسیاری طبیعت را تهدید می‌کند، بهره‌گیری از درآمد وقف در زمینه حفظ محیط زیست به نظر کاربردی می‌‎رسد، در این خصوص نظر کارشناسان حوزه محیط زیست و وقف استان را در مورد چگونگی تحقق چنین وقفی جویا شدیم.

رسیدن به جایگاه مناسب وقف در نگهداری از محیط زیست نیازمند فرهنگ‌سازی است

وی در مورد جایگاه وقف در حوزه نگهداری و حفاظت از محیط زیست گفت: وجود موقوفات برای حفاظت از محیط زیست اقدام بسیار مناسب و مفیدی است، اما نیاز به فرهنگ‌سازی دارد چون بر اساس اصل 50 قانون اساسی مراقبت از منابع طبیعی وظیفه همگانی است، لذا همه آحاد جامعه در این زمینه مسئول هستند.

معاون فنی اداره کل محیط زیست خراسان رضوی اظهار کرد: به عنوان نمونه در بحث نگهداری از حیات وحش اقداماتی صورت گرفته است ولی بسیار کم است.

وی افزود: در بحث اختصاص موقوفات به این حوزه هنوز نیاز به فرهنگ‌سازی جدی‌تری داریم یعنی تنها وجود موقوفاتی مانند زمین در این زمینه کافی نیست و بحث فراتر آن، همان توجه به فرهنگ‌سازی است که نیاز به همکاری مراکز علمی، تحقیقاتی و صنعتی دارد.

رحمتی با بیان اینکه بدون شک اثر فرهنگ‌سازی بیشتر است، گفت: زیرا در این صورت همه جامعه آگاه شده و در اقدامات فنی سهیم می‌شوند که در حال حاضر شورای شهر، مرکز پالاینده‌های زیستی و دیگر مسئولان با ما همکاری می‌کنند اما هنوز باید مشارکت‌های بیشتری را از نهادها و انجمن‌های حامی محیط زیست دریافت کنیم تا شاهد حضور و مشارکت جدی‌تر و فعال‌تر باشیم.

موقوفاتی با محوریت باغات و فضای سبز گامی در راستای حفاظت از محیط زیست

رحمتی با بیان اینکه گستردگی این همکاری‌ها سبب جذب کسانی که می‌خواهند موقوفاتی در این زمینه داشته باشند، می‌شود، ابراز کرد: در بحث موقوفات با رویکرد منابع زیستی به طور مشخص در مشهد موقوفات آستان قدس را داریم که مهم‌ترین و بهترین نمونه آن باغات سطح شهر این آستان است که فعال بوده و یکی از نقاط مهم و تأثیرگذار برای کم‌کردن آلودگی هوا به شمار می‌رود.

رحمتی بیان کرد: از آن جهت که یکی از معیارها در بحث محیط زیست، سرانه فضای سبز است وجود این باغات که اکثرا موقوفه هستند، اهمیت بسیاری پیدا کرده‌اند لذا باید در راستای نگهداری از این محیط زیست اقدامات مؤثر و همیشگی لحاظ شود.

حجت‌الاسلام محمدعلی فیض‌آبادی، استاد حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با خبرنگار ما با اشاره به دیدگاه اسلام در مورد محیط زیست ابراز کرد: دقت در روایات ائمه(ع) نشان می‌دهد یکی از اموری که اهل بیت(ع) برای آن سرمایه‌گذاری می‌کردند، بحث وقف بوده است.

وی با بیان اینکه امام علی(ع) بر روی سه حوزه حفر چاه، ایجاد نخلستان و مزرعه سرمایه‌گذاری وقف کرده‌اند، ادامه داد: در این زمینه توجه به چند نکته مهم است از جمله اینکه وقتی نخلستان، باغات و آب باشد، یکی از فواید آن توجه به بعد مادی و بهبود وضعیت اقتصادی مردم خواهد بود.

وجود روایات در حوزه محیط زیست نشان از اهمیت این منابع است

فیض‌آبادی با اشاره به اینکه از طرفی این روایات نشان از اهمیت بحث محیط زیست دارد، گفت: همچنین خداوند در قرآن استعمار زمین یعنی آبادکردن زمین را بیان می‌کند بنابراین بحث آبادکردن هم با حفر چاه‌ها، قنات‌ها و هم کاشتن درختان و مزرعه محقق می‌شود لذا بحث محیط زیست هم در این مجموعه قرار دارد.

وی با بیان اینکه در روایات توصیه بسیار به درختکاری شده است، اضافه کرد: از طرفی سرمایه‌هایی که قرآن در بعد اقتصادی مطرح می‌کند، دارای برد مالی هستند، بنابراین درختان و سایه آن‌ها، کوه‌ها و غارها، میوه‌ها و برگ درختان  و... به عنوان سرمایه اقتصادی مطرح می‌شوند.

موقوفات در عرصه منابع طبیعی منافع اقتصادی، مادی و روانی برای مردم دارد

این استاد حوزه و دانشگاه ابراز کرد: از همین رو اگر بتوانیم در این عرصه یعنی بهره‌مندی و حفظ منابع طبیعی و حتی درختکاری موقوفات را تقویت کنیم علاوه بر منافع اقتصادی، مادی و روانی منافع دیگری هم برای مردم دارد.

فیض‌آبادی اظهار کرد: وقتی بحث وقف مطرح می‌شود یعنی ما چیزی را عام المنفعه قرار دهیم تا سود آن برای همه مردم باشد و از مالکیت شخصی درآوریم که امور عام المنفعه در راه تحصیل علم، اطعام و اکرام مساکین و عزاداری‌ها باشد.

ضرورت توجه به وقف در عرصه‌های مورد نیاز جدید

وی افزود: بیشتر موقوفات به جهت محور بودن اهل بیت(ع) در فرهنگ شیعی مربوط به عزاداری امام حسین(ع) است، البته خیلی با برکت است اما می‌توانیم آن را در زمینه‌های دیگری چون تولید نرم‌افزارهای علمی، حفاظت و گسترش محیط زیست، وقف زمین برای درخت‌کاری و ایجاد فضای سبز جهت بهبود وضعیت هوا و منابع دیگر زیستی گسترش دهیم تا تبدیل به فرهنگ شود.

فیض‌آبادی در مورد چگونگی تحقق فرهنگ‌سازی در این حوزه گفت: فرهنگ امروز در دست رسانه‌ها، آموزش وپرورش، دانشگاه‌ها، روحانیت و حوزه‌های علمیه است که همه این بخش‌ها ضرورت دارد که در این عرصه بیشتر کار کرده و وظیفه خود را درست انجام دهند، تا فرهنگ‌سازی و تشویق برای وقف در جامعه محقق شود.

احیاء موقوفات زیستی، زنده ماندن نسل را به دنبال دارد

وی توجه به یک نکته قرآنی را ضروری دانست و افزود: امروز یکی از نقشه‌های جنگ نرم استکبار که در قرآن آمده، نابودی زراعت و کشاورزی است، خداوند در سوره بقره آیه 205 می‌فرماید «وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِی الأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیِهَا و َیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ الفَسَادَ؛ و چون برگردد [یا ریاستى یابد] کوشش مى‏‌کند که در زمین فساد نماید و کشت و نسل را نابود سازد و خداوند تباهکارى را دوست ندارد»، لذا اگر باغات را احیا کنیم در کنار آن نسل ما هم زنده می‌ماند، پس منفعت محیط زیست تنها در بحث آلودگی هوا نیست.

این استاد حوزه و دانشگاه ابراز کرد: با رونق گرفتن کشاورزی علاوه بر فراهم شدن زمینه کار برای دیگران از مهاجرت روستائیان به شهرها و ضربه خوردن به پیکره اجتماع جلوگیری می‌شود، پس باید موضوع موقوفات منابع طبیعی و زیست محیطی را که برکات بسیاری دارد، توسعه دهیم.

فیض‌آبادی اضافه کرد: در زمان‌های گذشته درختان میوه بسیاری در مساجد می‌کاشتند و آن را وقف بچه‌ها می‌کردند تا به قصد خوردن آن‌ها به مسجد هم جذب شوند لذا چون احساس نیاز در این زمینه وجود داشت چنین اقدامی صورت می‌گرفت.

محوریت در بحث موقوفات محیط زیست، اطلاع‌رسانی و ایجاد احساس نیاز است 

وی گفت: در راستای همین نیازها و به خاطر تبلیغاتی که انجام شد سال گذشته فردی خانه خود را وقف امور هسته‌ای کرد لذا اگر ما تبلیغ کنیم که یکی از نیازهای امروز جامعه مسئله هوای پاک و محیط زیست سالم است و اهمیت و ضرورت آن توسط رسانه‌های مختلفی که در بالا اشاره شد، بیان شود، موقوفاتی در این عرصه ایجاد می شود و آرام آرام این راه خود به خود باز خواهد شد.

فیض‌آبادی با بیان اینکه در زمان ائمه(ع) نیز این نوع وقف‌ها بوده است، افزود: وضعیت اجتماعی، فرهنگی و زندگی آن دوران به گونه‌ای بوده که اهل بیت(ع) همه جوانب را در نظر می‌گرفتند و براساس وضعیت فرهنگی جامعه خود اقدام می‌کردند.

این استاد حوزه و دانشگاه عنوان کرد: واردشدن در حوزه موقوفات برای عرصه‌های حفاظت از محیط زیست، با احداث یک فضای سبز کوچک وقفی در کنار منازل که همه از آن استفاده کنند، می‌توانند برای شروع فرهنگ‌سازی مناسب باشد.

تبیین کارکردهای موقوفات برای مردم توسط اوقاف

وی بیان کرد: همچنین نشان دادن، آموزش و تبیین شیوه‌های وقف کردن، استفاده از موقوفات و کارکردهای آن در کنار ایجاد احساس نیاز، تبلیغات و فرهنگ‌سازی توسط اوقاف مهم است.

فیض‌آبادی ابراز کرد: در واقع اوقاف برای مردم مشخص کند که در زمینه نگهداری از محیط زیست چه برنامه جامعی دارد و دست به برنامه‌سازی در این زمینه بزند که این امر حرکت مهمی در جهت تشویق به وقف‌های جدید به‌ویژه در زمینه توجه به محیط زیست خواهد بود.

حجت‌ الاسلام سعید آخوندی، معاون فرهنگی اداره کل اوقاف و امور خیریه استان خراسان رضوی نیز در این زمینه ابراز کرد: اصل وقف و موقوفه کمکی به جاویدان ماندن محیط زیست است زیرا در حال حاضر بسیاری از موقوفات باغات هستند که به نوعی هم تفرجگاه به شمار می‌روند و هم عواید حاصل از آن صرف نیت واقف می‌شود.

معاون فرهنگی اداره کل اوقاف و امور خیریه استان خراسان رضوی اظهار کرد: با توجه به اینکه بشریت باید در ماندگاری محیط زیست خود همت کند و وقف هم معنایش ماندگاری است، ما می‌توانیم وقف و ماندگاری را در محیط زیست به وجود بیاوریم.

از بین بردن درخت مانند گرفتن جان انسان‌هاست

وی گفت: بر اساس روایات و آموزه‌های دینی در مورد حفظ محیط زیست، از بین بردن درخت مانند این است که آدم صدقه‌ای را یا جان کسی را بگیرد؛ لذا این گفتار تأثیرگذار بزرگان در روایت به افراد در کاشت درختان و وقف زمین‌های مختلف در عرصه‌های متعدد در جهت گسترش و تمیزی محیط زیست انگیزه می‌دهد تا در کنار این حرکت مهم نام خود را نیز جاودان کنند.

آخوندی اضافه کرد: وقتی قسمتی از باغات به عنوان بخشی از نیاز بشری وقف می‌شود به دنبالش ماندگاری محیط زیست به نوعی با معنای وقف عجین شده و این ویژگی را تنها در وقف می‌بینیم.

وی با بیان اینکه در حال حاضر موقوفاتی که در مورد محیط زیست و یا با نیت احیای آن صورت گیرد در استان نداریم یا انگشت شمارند، گفت: همان‌گونه که در نگهداری موقوفات باید تلاش و همت کنیم در نگهداری محیط زیست و اجزا آن نیز باید دقت و از اسراف جلوگیری شود، زیرا وقف هم به نوعی جلوگیری از اسراف است.

ضرورت انجام گفتمان‌های وقف توسط مراکز علمی حوزوی و دانشگاهی

وی در مورد نقش مراکز دانشگاهی، حوزوی و تبلیغی در این زمینه افزود: در حوزه تبلیغ و توجه به مقوله وقف نسبت به قبل کمی شرایط مناسب‌تر شده است اما مراکز علمی و اقشار مختلف نسبت به اهمیت این موضوع هنوز آگاهی مناسب را پیدا نکرده‌اند که لازمه آن این است که گفتمان‌های وقف و ماندگاری در جهت آگاه‌سازی و جبران کمبودهای این حوزه صورت گیرد.

توجه به صحبت‌های کارشناسان در این حوزه بیانگر اهمیت نگهداری و گسترش کمی و کیفی منابع طبیعی و محیط زیست به عنوان عوامل تداوم حیات و نشاط جسم و روحی بشر است؛ لذا همان‌گونه که در آیات قرآن و روایات ائمه(ع) توصیه‌های مکرر در مورد استفاده صحیح و نگهداری همه جانبه از نعمت‌های طبیعی و خدادادی شده است، به نظر می‌رسد وجود منابع موقوفه‌ای که عایدات حاصل از آن صرف حفاظت و نگهداری از منابع طبیعی شود، یکی از نیازهای امروزی است.

اگر چه این نوع موقوفات به جهت اینکه مورد نیاز جامعه نبوده‌اند کم هستند اما امروز و در شرایط کنونی زیستی که انواع آلودگی‌ها و تهدیدات منابع زیستی را مورد تهاجم قرار داده‌اند، ضرورت فرهنگ‌سازی و تبلیغات گسترده مراکز تبلیغی و رسانه‌ای را برای تشویق واقفان و ورود آن‌ها به این عرصه را نیاز دارد.