گزارش ایکنا از میزگرد تخصصی تحول در علوم انسانی/ تأثیرگذاری فیزیک در علوم انسانی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، در حاشیه نشست نقش حوزه و دانشگاه در تحول علوم انسانی که امروز، 25 آذر در دانشگاه تهران برگزار شد، میزگرد تخصصی تحول در علوم انسانی با شرکت حجت‌الاسلام احمد واعظی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، حجت‌الاسلام سیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، احسان بهرامی، رئیس دانشکده روانشناسی دانشگاه تهران، دهقانی فیروزآبادی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و سیدحمید طالب‌زاده، دبیر کارگروه تحول در علوم انسانی برگزار شد.
در ابتدا طالب‌زاده، دبیر کارگروه تحول در علوم انسانی و دبیر شورای تحول در شورای عالی انقلاب فرهنگی به توضیحی در رابطه با شورای تحول در علوم انسانی پرداخت و گفت: بحث برنامه‌ریزی جایگاه علمی دارد؛ امروز که صحبت از چشم‌اندازهای 20 و 30 است، برنامه‌ریزی در ابعاد علمی و عملی قوام‌دهنده هر تمدنی است. این مطلب لوازمی را برای تحقق نیازمند است.
وی افزود: شورای عالی انقلاب فرهنگی در تهیه اسناد راهبردی در مؤلفه‌های مختلف، چشم‌اندازها و توفیقات خوبی داشته است. تهیه سند نقشه جامع کشور، سند بنیادین آموزش و پرورش و ... از افتخارات این شوراست. شورای عالی انقلاب فرهنگی به این نتیجه رسید که شورای تحول در علوم انسانی را تأسیس کند که مرکب از اشخاص حقیقی و حقوقی است. این شورا قریب پنج سال در حال فعالیت است و کارگروه‌های تخصصی را با اساتید حوزه و دانشگاه برای 15 رشته علوم انسانی تشکیل داده است.
وی با اشاره به فعالیت این کارگروه‌ها گفت: این کارگروه‌ها در ابتداد عزم تدوین سرفصل‌های جدید را داشتند. در حدود 20 برنامه درسی در مقاطع مختلف در رشته‌های مختلف تدوین شد و به تدریج اساتید همه دانشگاه‌ها‌ در جریان آن قرار می‌گیرند. بعضی تصویب شده و به وزارت علوم جهت اجرا ابلاغ شده است.
طالب‌زاده ضمن بیان اینکه بحث راهبردی تحول علوم انسانی و بحث‌هایی از این قبیل در دستور کار شورای تحول قرار دارد، گفت: این مسیر کوتاه‌مدت شوراست اما تهیه متون درسی و آموزش ضمن خدمت اساتید برنامه‌هایی است که شورای تحول به آنها خواهد پرداخت.
پایه اصلی مدنیت معاصر غربی، علوم تجربی و علوم انسانی است
در ادامه نشست حجت‌الاسلام واعظی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم با بیان اینکه سال‌های طولانی هم در مورد علوم انسانی و هم در مورد تحول صحبت شده است، گفت: اما تابحال اتفاق خاصی نیفتاده است. در گام اول باید به آسیب‌شناسی جدی دست بزنیم. پایه اصلی مدنیت معاصر غربی، علوم تجربی و علوم انسانی است که بروز و ظهورش در برای تکنولوژی است. اگر بخواهیم نگاه تمدنی داشته باشیم باید نگاهمان به علم وفق مبانی و ارزش‌های علوم انسانی باشد.
وی با اشاره به ضرورت آسیب‌شناسی این امر اظهار کرد: عدم وفاق مفهومی یک نکته است. کسانی که سخن از علم دینی به میان می‌آورند یا نگاه انتقادی با وضع موجود دارند، اشتراک مفهومی ندارند. همه دیدگاه‌ها تحت چتر تحول در علوم انسانی قرار می‌گیرند. در گام نخست باید ببینیم چه می‌خواهیم تا به یک وفاق نسبی برسیم.
تحلیل انتقادی علوم انسانی بدل به یک گفتمان شود
واعظی ضمن تصریح اینکه موفق نبوده‌ایم که تحلیل انتقادی علوم انسانی را بدل به یک گفتمان کنیم، گفت: کارهای شورای عالی انقلاب فرهنگی از جنس مدیریت کلان ستادی است و با آن کار خاصی اتفاق نمی‌افتد.
وی افزود: در چند قدمی ما پایان‌نامه می‌فروشند و این پایان‌نامه دفاع می‌شود. این نشان‌دهنده آشفته بازاری است که مدیریت می‌خواهد. اگر خیال کنیم با اقدامات ستادی و بخش‌نامه اتفاق خاص می‌افتد خیال خامی است. وقتی اتفاق خامی می‌افتد که چرخ علم به حرکت درآید و وفق اصولی و مبانی اتفاق بیفتد.
واعظی عنوان کرد: اگر می‌خواهیم طرحی نو درافکنیم باید اتفاقات در متن دانشگاه و حوزه و نظریه‌پردازی‌های جدید علمی اتفاق بیفتد. علوم انسانی در یک تحلیل کلان گره‌گشای عالمانه برای وضع موجود است. در غرب دیدند که در حوزه‌های مختلف معضلاتی دارند و برای حل مشکلات خودشان نظریه‌پردازی کردند. تا مادامی که معطوف به مشکلات عینی جامعه نشویم و برای حل مشکلاتمان خودمان نظریه‌پردازی نکنیم و تا زمانی که حاشیه‌نشین رهاورد علمی غربی هستیم اتفاق خاصی در کشور نخواهد افتاد و نقطه آغازین آن، گفتمان‌سازی است. احتیاج به یک تحلیل انتقادی داریم. به شعارزدگی احتیاج نداریم، با آن اتفاقی نمی‌افتد. آسیب‌ها به فقدان زمینه‌سازی مناسب برمی‌گردد یکی از مشکلات جدی این است که بحث تحول در علوم انسانی به بحث سیاسی مبدل شود.
حجت‌الاسلام عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با بیان اینکه تحول علمی یک امر شدنی است، گفت: ماهیت علم تغییرپذیر است و هر قضیه علمی می‌تواند باطل شود. اینکه یک نظریه‌ای نظریه دیگر را رد کند امری است که به‌طور معمول رخ می‌دهد.
علوم تجربی و هنری هم نیاز به تحول دارد
وی افزود: انقلاب علمی شدنی است که در دوره‌های زمانی متفاوت انجام می‌شود. چیزی که منجر به کافر شدن عالمان زیادی شده نگاه تحولی به علم بوده است. بحث‌ تحول در علوم انسانی در دانشگاه و جریان فکری در حوزه که عادت به نُرم‌های معمول علم کرده است از شرایط پذیرفته شده برای حوزویان و دانشگاهیان نباشد. به همان میزانی که علوم انسانی نیاز به تحول دارد علوم تجربی و هنری هم نیاز به تحول دارد. آیا خانه‌ای که معمارها می‌سازند خانه‌ای است که احساس آرامش الهی را به انسان می‌دهد.
وی با اشاره به بحث شبیه‌سازی هستی، گفت: هر قضیه علمی که اثبات می‌شود، قضیه دیگری آن را رد می‌کند. دارویی که پیدا کرده‌اند را کشف دیگری مضر اعلام می‌کند، از این رو در جهان به بحث شبیه‌سازی هستی رو آورده‌اند که علم نوینی است.
عاملی با بیان اینکه کلمه حق در قرآن حدود 211 بار تکرار شده است و با نگاه‌های مختلفی از آن استفاده شده است، اظهار کرد: حق در تکوین و تشریع است. خداوند قوانینی را برای نوع زندگی ما مقرر کرده است که اگر از آنها عدول کنیم دچار ضایعه می‌شویم. اگر به توسعه پایدار مراجعه کنیم توسعه را باید به‌گونه‌ای جلو ببریم که طبیعتاً آسیب نبیند و بعد هم به انسان آسیب نرساند. در نگاه تفکر اسلامی دنبال توسعه‌ای هستیم که باعث سعادت دنیوی و اخروی ما شود.
وی عنوان کرد: اگر تحول در علوم با مسئله درگیر نشود تحولی ایجاد نمی‌شود. امری یکپارچه است که معطوف به مسئله واقعی است. بحث الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت بحث جدایی نیست و دقیقاً در این حوزه باید اتفاق بیفتد.
تحول ساختار محتوایی علم
سخنران بعدی این میزگرد دهقانی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه بود، وی گفت: چیستی و چگونگی تحول در علوم انسانی هنگامی رخ می‌دهد که اجزای تشکیل دهنده آن دچار تغییر و تحول شود. تحول عالم که تولید کننده علم است مهم است، اگر او متحول شود علمی هم که تولید می‌کند دچار تحول می‌شود و بسیاری از واقعیت‌های اجتماعی متحول می‌شود. بیشترین تلقی ما در این محور تحول ساختار محتوایی علم است. تحول در آنچه که علم به‌شمار می‌رود تحول در رهیافت‌ها و روش‌ها، علم را به گونه دیگری تبدیل می‌کند.
وی افزود: بنیادی‌ترین تحول در حوزه فرانظریه و فلسفی علم است که علم به‌صورت بنیادی متحول می‌شود و تحول در مدل‌های علمی و تحول برون علمی هم باعث تحول در علم می‌شود. یک موردش تحول در ساختار اجتماعی دانش است. هر رشته‌ای دارای یک جامعه علمی است. علم در نهادهای خاص تولید می‌شود و اگر آنها متحول بشود تغییر و تحول رخ خواهد داد و مورد دیگر ساختار ارتباطی و نظام چاپ و نشر و توزیع است که بخشی از چرخه تولید علم است، اگر بهترین مقالات را بنویسیم ولی در چرخه تولید علم قرار نگیرد مؤثر نخواهد بود.
تأثیرگذاری فیزیک در علوم انسانی
دهقانی با بیان اینکه شاید فیزیک تأثیرگذارترین علم در علوم انسانی باشد مثل فیزیک کوانتوم، گفت: نکته دیگر تحول در ساختار اجتماعی به معنای عام است. اگر زمینه تولید دچار تغییر و تحول شود در بومی‌سازی علم مهم است. با تحول ساختار و سازمان علم اداری و سیاست‌گذاری به تنهایی، علم متحول نمی‌شود.
حیات علم در پاسخ به مشکلات جامعه است
وی ضمن بیان اینکه علم در مغرب زمین وقتی به اوج رسید که اجتماعی شد، گفت: علوم انسانی در ایران علم محسوب نمی‌شود. اگر به آن نیاز پیدا نکنیم علم به حساب نمی‌آید. تا زمانی که در مردم نگاه این چنینی نباشد تغییر و تحول صوری است. علم وقتی به مشکلات جامعه پاسخ دهد حیات پیدا می‌کند.
در ادامه میزگرد، بهرامی به جمع‌بندی مطالب پرداخت و گفت: طالب‌زاده گزارشی از شورای عالی انقلاب فرهنگی و تهیه سندهای بالادرستی داد و از آن به‌عنوان مبنای تحولی یاد کرد. واعظی عنوان کرد که نگاه واقع‌بینانه به تحول علم داشته باشیم و از این منظر تا به حال اتفاقی خاصی صورت نگرفته است و در گفتمان سازی توفیقی نداشته‌ایم. فراتر از اقدامات ستادی به واقعیت‌های اجتماعی توجه شود. عاملی بیان کرد که اصولاً تحول جزو ذات علم است؛ بنابراین باید به‌صورت طبیعی جریان علم را مد نظر قرار داد. حق دو صوت تکوینی و تشریعی دارد و اندیشمندان به فکر مدل‌سازی جهان هستی هستند. در تفکر اسلام بحث توسعه باید به سعادت انسان در دنیا و آخرت توجه داشته باشد. در نهایت تحول علم باید در چارچوب الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت مد نظر قرار گیرد. دهقانی تعریف و تلقی از علم را مطرح کرد و فرآیندی از تحول را مدنظر قرار داد.
بنا بر گزارش ایکنا، در ادامه میزگرد بعضی از افراد حاضر به طرح پرسش‌های خود پرداختند. خانم زیبا کلام، از مدرسان دانشگاه تهران گفت: با کرسی‌های نظریه‌پردازی مخالف هستم. نظریه‌پردازی وقتی انجام می‌شود که یک عالم نقد جدی می‌کند و از دل آن نقد، نظریه بیرون می‌آید. غربی‌ها تحقیقات زیادی روی مفاخر شرقی کرده‌اند ولی شرق زده نشدند چون نقد کردند.
حجت‌الاسلام قهرمانی‌نژاد، مدیر گروه تاریخ و تمدن دانشگاه تهران گفت: بدون ابزاری که باید برای تحول فراهم شود هیچ تحولی اتفاق نمی‌افتد، چگونه ابزارها محقق می‌شود. خائف الهی، از دانشگاه تربیت مدرس خواستار طرح مباحثی در مورد نحوه ارتباط بین حوزه دانشگاه ‌شد و گفت: سفارش علم بومی و اسلامی اشتباه است. 3 الی 5 درصد جامعه علمی نظریه‌پرداز هستند و بقیه نیز در زمینه توسعه علم کار می‌کنند و اینکه آیا تحول علم مطرح است یا تحول ابزارها مطرح است.
در ادامه میزگرد واعظی با بیان اینکه با سفارش و بخش‌نامه تحولی اتفاقی نمی‌افتد و به چوشش علمی احتیاج دارد، گفت: تنها بخشی از جامعه علمی ظرفیت تولید علم را دارند.  مقدمه ایجابی نظریه‌پردازی بحث نقد است. کرسی‌های نظریه‌پردازی باری که انتظار داریم جامعه علمی بکشد، آن بار را ندارد. شعر با سفارش درست نمی‌شود اما شب شعر رونق بازار شعر است و کرسی‌ها در حقیقت زمینه‌سازی است. ماهیت علم انسانی را باید خوب بشناسیم که واقعاً بسیار تعیین‌کننده است.
در ادامه عاملی، گفت: در دهه 50 بحث یکپارچگی علوم مطرح شد. تحول یک سیطره یکپارچه‌ای دارد که باید به آن توجه شود. اهمیت محوری در علوم انسانی است و دایره فرهنگ در حال مبهم شدن است و به دلیل فرامحلی شدن ارتباطات به‌گونه‌ای شده که در همه دنیا فرهنگ مسئله بسیار جدی شده است. یکی از دلایل آن قوی‌تر شدن فردیت است. فرد امروز غیرهنجاری عمل می‌کند و حوزه فرهنگ بحث اساسی در حوزه تحول مربوط به نظام اجتماعی است. طالب‌زاده نیز در پایان گفت: اگر بتوانیم نشاط علمی را میان نخبگان ایجاد کنیم، کار خیلی بزرگی شده است. اساساً تحول یک علم بر اساس مشکلات و دشواری‌ها اتفاق می‌افتد.