گردآوری مجموعه «اعوذ بک​»​ در ادعیه فرصت مغتنمی است/ جای خالی معارف ادعیه‌ در تألیفات دینی

محمدحسن صانعی‌پور، محقق قرآن و مدرس دانشگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، گفت: مناجات شعبانیه فرازهای کوتاه و پرنغزی دارد که هر کدام از آنها فرصت زیادی برای تعمق می‌طلبد. در بخشی از این مناجات می​خوانیم: «إِلَهِی أَعُوذُ بِکَ مِنْ غَضَبِکَ وَ حُلُولِ سَخَطِکَ». یک فضای بسیار زیبایی که ما در مجموعه ادعیه​ای که از ائمه معصومین(ع) به دستمان رسیده است تعابیر «اعوذ بک من» است.

پناه بردن به خدا یک مقوله اساسی و کلیدی در ادعیه است

وی خاطرنشان کرد: اولاً تعبیر پناه بردن به خدا و پناهنده شدن به اله یک مقوله اساسی و کلیدی در ادعیه است. ثانیا گردآوری مجموعه «اعوذبک»ها کار بسیار جالبی می‌شود که انسان ببیند امام معصوم(ع) در تعابیر مختلف خود از چه چیزی به خداوند پناه می‌برد. تنوع بسیار جالبی در این موارد وجود دارد. گردآوری چنین مجموعه‌ای فرصت بسیار مغتنمی است.

صانعی​پور تصریح کرد: در ادعیه می​بینیم امام معصوم از عجز، کسل، غفلت، ذلت، مسکنت، ترس و بخل به خداوند پناه می‌برد. امام معصوم در ادعیه اخلاقیات سؤ را نیز برشمرد که قابل طبقه‌بندی است. جالب است که امام معصوم با آن فضاهای ایمانی، در دعا از کفر و نفاق هم به خدا پناه می‌برد. گاهی می​فرماید از نمازى که اوج نمی​گیرد به تو پناه می​برم. گویا این «اعوذبک»ها از یک فضای پایینی و حداقلی شروع می‌شود و کم​کم به اخلاقیاتی می​رسد که به اعتقاد ما شاید خوب است و از آنها به خدا پناه می‌برد تا می‌رسد به آن نفسی که سیری‌ناپذیر است.

جای خالی معارف ادعیه‌ در تألیفات

این محقق ادامه داد: محققان و کسانی که علاقه‌مند هستند می‌توانند این مجموعه را جمع کنند و مجموعه ارزشمندی درباره پناه الهی گردآوری کنند؛ این موضوع فضای بسیار مغتنمی است و جای خالی معارف ادعیه‌ای و اذکار ائمه معصومین(ع) هنوز در بین تألیفات احساس می‌شود.

این مدرس دانشگاه در خصوص عبارت «إِلَهِی أَعُوذُ بِکَ مِنْ غَضَبِکَ وَ حُلُولِ سَخَطِکَ» گفت: نکته بعدی در اینجا آن است که در این فراز از غضب خدا می‌خواهیم به خود او پناه ببریم. تعبیر غضب الهی به دقت نیاز دارد و باید بدانیم که با خشم و غضب ما چه تفاوتی دارد. این تعابیر در آیات و روایات نیز وجود دارد که غضب به خدا متعال نسبت داده می‌شود. غضب به معنای تغییر درونی و برافروخته شدن است. این تغییر و دگرگونی بیشتر جسمانی است ولی درباره خداوند چگونه می‌توان آن را فهمید؟

وی با بیان اینکه در پاسخ به چنین سؤالی باید از ادعیه و روایات ائمه(ع) کمک بگیریم، بیان کرد: امام محمدباقر(ع) می‌فرماید «غضب الله عقابُهُ» مراد از غضب الهی در حقیقت حساب و کتاب و مجازات کردن بنده است. نکته زیبای این فراز آن است که می‌فرماید «الهی اعوذبک» یعنی غضب و عقاب الهی هم اگر وجود دارد، باید حواسمان باشد هیچ پناهگاه دیگری نیست. در یک محضر و صحنه‌ای قرار می‌گیریم که فقط من هستم و خدا، جریان کاملاً دوطرفه است و نفر سومی وجود ندارد.

فضای دعایی فضای محشرگونه است

صانعی​پور افزود: جالب است که ما از غضب خداوند به خود او پناه می​بریم. اگر دقت کنیم تمام ضمیرها در مناجات شعبانیه یا به بنده برمی‌گردد یا به خداوند. ضمیر سومی پیدا نمی‌شود. فضای دعایی به تعبیری فضای محشرگونه است؛ یعنی فضایی که دعا ترسیم می‌کنند مانند فضای قیامت است که فقط من هستم و خدا.

این محقق قرآن درباره عبارات بعدی مناجات؛ «إِلَهِی إِنْ کُنْتُ غَیْرَ مُسْتَأْهِلٍ لِرَحْمَتِکَ فَأَنْتَ أَهْلٌ أَنْ تَجُودَ عَلَیَّ بِفَضْلِ سَعَتِکَ؛ معبودا اگر من سزاوار رحمت تو نیستم، تو خود سزاواری که مرا از مهر و بخشش بی‌شمارت برخوردار کنی» گفت: باز در اینجا تقابل بین من و تو یعنی خداوند وجود دارد. مناجات می‌فرماید «أنت اهلٌ» تو شایسته هستی اما برای خود می‌فرماید: «ان کنت غیرمستأهل»(اگر من سزاوار رحمت تو نیستم) معصوم می‌توانست بگوید «ان کنت غیر اهل لرحمتک»؛ اما از واژه «مستأهل» استفاده می‌کند یعنی طلب سزاوار بودن. خداوند متعال سزاوار بخشش کردن است؛ اما من «مستأهل» هم نیستم؛ مستأهل یعنی اینکه در شأنی نیستم که طلب اهلیت و شایستگی بکنم.

وی ادامه داد: امام معصوم می‌فرماید اگرچه من شأنیتی که شایستگی پیدا کنم هم ندارم. این تعبیر یک درجه از اهلیت هم پایین‌تر است. به عبارتی می‌فرماید: من اهلیت رحمت تو را ندارم بلکه یک گام هم عقب‌تر هستم. ببینید امام معصوم در بارگاه الهی چه قدر خاضعانه و خاشعانه دعا می‌کند. گرچه می‌دانیم امام از گناه و خطا معصوم است ولی در مناجات با خدا، خود را در چه جایگاه پایینی قرار می‌دهد.

صانعی​پور در باره عبارت «إِلَهِی کَأَنِّی بِنَفْسِی وَاقِفَةٌ بَیْنَ یَدَیْکَ وَ قَدْ أَظَلَّهَا حُسْنُ تَوَکُّلِی عَلَیْکَ؛ معبودا، آن سان به رحمت تو امیدوارم که گویی در پیشگاهت ایستاده‌ام و توکل بسزایم به تو برسرم سایه گسترده است» مناجات به زیبایی توصیف می‌کند و می‌فرماید: گویا با تمام هستی برابر تو ایستاده‌ام. این عبارت به فردیت و تنهایی انسان برابر خداوند اشاره می‌کند. امام معصوم در این عبارت دارد تصویرسازی می‌کند و شکل و شمایل ایستادن مقابل خداوند را چنین بیان می‌کند: در حالیکه حسن توکلم بر تو، بر سر من سایه افکنده است.

حسن توکل داشته باشیم

این مدرس دانشگاه بیان کرد: امام از حسن توکل سخن می گویند و به نکته دقیقی اشاره می‌کنند. ما یک واژه به نام توکل داریم و یک واژه به نام توسل. ما در تعابیر دینی خود هر دو را داریم. توسل به معنی وسیله قرار دادن است. فعل توکل، فقط متعلق به الله است. ما بندگان الهی وقتی می‌خواهیم به خداوند نزدیک شویم واسطه‌ای میان خود و او قرار می‌دهیم؛ در بین ما شیعه، ائمه معصومین(ع) وسیله بین ما و خدا هستند و به وجودشان توسل می‌جوییم ولی باید دقت اتم و اکمل را داشته باشیم که توسل ما تبدیل به توکل نشود و چنان نباشد که خداوند را در هاله‌ای از ابهام و دور ببینیم. باید در آن واحد که به امام معصوم توسل می‌جوییم یادمان باشد از امام بخواهیم که واسطه میان ما و خدا قرار گیرد که خواسته ما را به خداوند متعال برساند.

وی اظهار کرد: حسن توکل را هم فراموش نکنیم یعنی در حرم امن امام معصوم(ع) یادمان باشد زیباترین و کاربردی‌ترین ابزار برای رفع مشکلات، حسن توکل به خداوند است. این نکته ظریفی است که باید به آن توجه شود.