اثر درک نزدیکی خداوند در زندگی انسان/ خدا را «أهون الناظرین» نبینیم

حجت‌الاسلام و المسلمین قاسم هاشمی، مدیر مدرسه علمیه رضویه هویزه در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، پیرامون مناجات شعبانیه با بیان اینکه این مناجات، از حضرت امیرالمؤمنین(ع) روایت شده و با درود فرستادن بر پیغمبر و آل ایشان آغاز شده است، درباره فراز «وَ تَعْلَمُ مَا فِی نَفْسِی وَ تَخْبُرُ حَاجَتِی وَ تَعْرِفُ ضَمِیرِی؛ و تودانی که در دل چه دارم و از نیازم آگهی و نهادم می‌شناسی» گفت: این فراز به آگاهی داشتن خدای متعال و عالم بودن وی نسبت به بندگان خود می‌پردازد که یک بُعد آن بعد اعتقادی است؛ به این معنا که یکی از صفات خدای متعال علم بی‌پایان او است و خداوند متعال نسبت به احوال بندگان خود قبل از زندگی و پس از آن آگاه است.

وی درباره بُعد تربیتی و اخلاقی این فراز خاطرنشان کرد: وقتی انسان بداند خداوند از رگ گردن به ما نزدیک‌تر است، این باعث می‌شود که مراقب خود باشیم و نزدیک گناه نشویم؛ گرچه گناه خود به خود موجب بدبختی آدمی می‌شود؛ اما انسان باید خدا را در نظر بگیرد. خدا را «أهون الناظرین» (سبک‏ترین بینندگانى) نبیند و این درک اثر بسیار مهمی در زندگی انسان بر جای می‌گذارد.

هاشمی ادامه داد: ما در این مناجات می‌گوئیم خدایا تو از آنچه در جان من می‌گذرد آگاهی داری و حاجت و نیاز مرا نیز می‌دانی. انسان‌ها و همه موجودات در جهان همواره نیازمندهایی دارند. نیازمند گاهی حاجت و نیازمندی خود را اعلام و تقاضای خود را به شخصی که می‌تواند آن را برآورده کند عرضه می‌دارد و گاه از آن سخن نمی‌گوید. در داستان حضرت ابراهیم(ع) زمانی که نمرود او را در آتش افکند، جبرئیل ایشان را در این حال ملاقات کرد و به وی گفت: آیا تو را نیازی هست؟ حضرت فرمود «أما لک فلا» یعنی من به کمک شما نیازی ندارم. جبرئیل فرمود پس از خداوند بخواه. حضرت فرمود:​ «علمه بحاجتی یغنینی عن سؤالی» خدای متعال بی آنکه سخن بگویم از درون و نیاز من خبر دارد و این مرا از گفتن حاجت، بی‌نیاز می‌کند.

مدیر مدرسه علمیه رضویه هویزه گفت: «و تعرف ضمیری» ضمیر گاهی به معنی وجدان و گاه به معنی درون ما است. «وَ لا یَخْفَى عَلَیْکَ أَمْرُ مُنْقَلَبِی وَ مَثْوَایَ؛ و کار این سرای و آن سرایم برتو پوشیده نیست»، کلمه «منقلب» بیانگر این است که انسان در این دنیا در حال دگرگونی است و همواره از یک حالت به حالت دیگر منتقل می‌شود. همانطور که خداوند متعال از حال کنونی ما باخبر است یعنی نسبت به تغییر و حالت‌های گوناگون ما در این دنیا خبر دارد و این‌ها هم در علم خداوند است نسبت به آینده و جایگاه ابدی او نیز مطلع است.

این مدرس حوزه علمیه افزود: «وَ مَا أُرِیدُ أَنْ أُبْدِئَ بِهِ مِنْ مَنْطِقِی وَ أَتَفَوَّهَ بِهِ مِنْ طَلِبَتِی وَ أَرْجُوهُ لِعَاقِبَتِی؛[و تودانی] آنچه خواهم که به زبانم رانم و بنمایم و خواسته‌ام گویم و آنچه برای سرانجام خویش بدان امیدوارم» فراز می‌فرماید تو از آنچه می‌خواهم سخن بگویم و بر زبان خود جاری سازم و برای عاقبت خویش از تو طلب کنم آگاه هستی. آینده انسان هم تنها این چند صباح نیست؛ قرآن کریم می‌فرماید: «والعاقبه للمتّقین» انسان معمولاً در هر کاری به نتیجه آن توجه می‌کند و در تلاش‌های این دنیا ما همواره چشم به نتیجه آن داریم. این فراز به ما می​آموزد باید امیدوار باشیم خدای متعال آینده ما را آینده‌ای درخشان قرار بدهد.

وی اظهار کرد: «قَدْ جَرَتْ مَقَادِیرُکَ عَلَیَّ یَا سَیِّدِی فِیمَا یَکُونُ مِنِّی إِلَى آخِرِ عُمْرِی مِنْ سَرِیرَتِی وَ عَلانِیَتِی؛ سرورا، سرنوشتم به دست توست و هر آنچه تا واپسین دم حیاتم، نهان و عیان از من سرزند، تو دانی». «مقادیر» به معنی قضا و قدر است به این معنا که همه چیز نزد خدای تعالی بر اساس اندازه پیش می‌رود و در علم او مقدر و معلوم و اندازه‌گیری شده است. من نسبت به یک ثانیه بعد خود از کار خود آگاهی ندارم؛ اما علم خداوند تا پایان عمر و آخرین لحظه زندگی گسترده است و آشکار و نهان مرا می‌داند.

هاشمی درباره عبارت «وَ بِیَدِکَ لا بِیَدِ غَیْرِکَ زِیَادَتِی وَ نَقْصِی وَ نَفْعِی وَ ضَرِّی» گفت: این عبارت بسیار آموزنده و مفید است و این که انسان تنها به کرم و فضل خدای متعال توجه کند و بداند آنچه انسان را کامل می‌کند، فقط خدای متعال است. نقصان و زیادت ما به دست اوست. البته بحث شکرگذاری در این خصوص بسیار اهمیت دارد، خدای متعال فرمود: «لئن شکرتم لأزیدنّکم» این زیادت و نقصان تنها به روزی مربوط نیست، خدای می‌فرماید: اگر شکرگزار باشید شما را کامل‌تر خواهیم کرد؛ به وجود و آبرو و منزلت و جایگاه شما افزوده می‌شود.

این مدرس حوزه خاطرنشان کرد: این عبارت تأکید می‌‎کند مالک حقیقی کاستی و فزونی و سود و زیان خدای متعال است. به طور مثال اگر دنیا بخواهد قدر انسانی را بکاهد و او نخواهد، چنین اتفاقی نخواهد اتفاد و اگر همه دنیا دست به دست هم بدهد و انسانی را با آبرو بسازد، اگر او نخواهد آنها قطعاً نخواهند توانست. یعنی نفع و زیان من به دست اوست.

وی ادامه داد: مناجات می‌فرماید: «إِلَهِی إِنْ حَرَمْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَرْزُقُنِی وَ إِنْ خَذَلْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُنِی» خدایا اگر فضل و عطا و رحمت خود را از من نگهداری هیچ کس نمی‌تواند آن را به من بازگرداند؛ حتی هوایی که آن را تنفس می‌کنیم به فضل خدای متعال است و هر گامی که برمی‌داریم به فضل و رحمت اوست. «إِنْ خَذَلْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُنِی» خدایا اگر ما را خوار سازی، اگرچه ما همه قدرت خود را به کار بگیریم به جایی نخواهیم رسید.

هاشمی در پایان گفت: از خدای منان می‌خواهیم فضل و کرم خود را به‌ویژه در این ماه بر ما نازل بفرماید و بتوانیم از همه فضیلت‌های ماه شعبان و رمضان بهره‌مند شویم.