نصیرالملک؛ مسجدی با گواهی تعالی ۲۰۱۴/ تماشای بازی رنگها آرزوی هر جهانگردی است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از فارس، شیراز، شهر گنبدهای برافراشته و هزار آوازه، دارای بناهای تاریخی بی‌شماری است که قطعاً بسیاری از آن‌ها شهرت جهانی دارند و در هر کجای دنیا که سخن از معماری کهن به میان آید، این بناها به مخیله انسان خطور می‌کند.
یکی از مهم‌ترین بناهای این شهر که شهرت جهانی دارد و بیانگر هنر عظیم معماری اسلامی در ایران است، مسجد نصیرالملک است. مسجدی که در طول سال روزانه میزبان تعداد بی‌شماری از گردشگران داخلی و خارجی و دانشجویان رشته‌های معماری، عمران، هنر و غیره است.
تقریباً می‌توان گفت هیچ زمانی نیست که وارد این مسجد شویم و عکاسان، فیلم‌برداران و دانشجویان رشته‌های هنر و معماری را مشاهده نکنیم که با چه شوق و اشتیاقی محو تماشا و بررسی معماری این مسجد هستند.

البته زیبایی این مسجد تنها به معماری آن نیست، بلکه به هفت رنگ درخشانی که از تابش نور خورشید در شبستان‌های این مسجد در هنگامه ظهر پدیدار می‌شود به طوری که این مسجد را از زیباترین مسجد ایران نامیده‌اند و تماشای آن با شیشه‌های رنگی، طاق‌های بلند و کاشی‌کاری‌های زیبایش، یکی از آرزوهای هر جهانگردی به حساب بیاید.

اخیراً شهرت مسجد نصیرالملک به حدی رسید که مؤسسه تریپ ادوایزر در راستای تعالی مهمان‌نوازی در سراسر جهان، گواهی تعالی سال 2014 را به آن اهدا کرد. این جایزه مهم بر اساس کیفیت نظرات و ارزیابی‌های گردشگران در مورد مسجد نصیرالملک در وب سایت تریپ ادوایزر در نظر گرفته شده است.

بدون شک برای اهالی سفر و گردشگری، وب سایت «تریپ ادوایزر» نامی آشناست. این سایت بزرگترین مؤسسه گردشگری جهان است که در 42 کشور فعالیت دارد و همه ساله نظرسنجی سراسری برای تعیین بهترین هتل‌ها، شهرها، رستوران‌ها و بناهای تاریخی برگزار می‌کند و پس از تعیین بهترین‌ها از سوی گردشگران گواهی‌نامه تعالی تریپ ادوایزر را به آن‌ها اعطا می‌کند.
سایت تریپ ادوایزر از این طریق به مشتریان آینده خود کمک می‌کند تا با خواندن نظرات و تجربیات دیگران، برای سفر خود برنامه‌ریزی کنند.

شاهکار معماری اسلامی به‌ویژه در کاشی‌کاری
با شناختی که از مسجد نصیرالملک داریم مشاهده می‌کنیم که رأی گردشگران و اختصاص این نشان ارزشمند جهانی به این بنای باشکوه به حق و شایسته است، چون مسجد نصیرالملک یکی از زیباترین و باشکوه‌ترین مساجد تاریخی فارس است و اگرچه در قیاس با مسجد وکیل و یا مسجد جامع نو از وسعت چندانی برخوردار نیست اما معمار مسجد، آن را در نهایت تعالی و ظرافت ساخته است و به حق می‌توان آن را شاهکار معماری به ویژه کاشی‌کاری دانست.  

همچنان که فرصت شیرازی در آثارالعجم می‌نویسد: «مسجد حاجی نصیرالملک در محله اسحاق بیگ، مسجدی است رفیع‌البنیان و موثق الارکان، بنایش نیکو، فضایش دلجو و شبستان رفیع و دو گلدسته منیع دارد. دریاچه وسطش چون چشمه تسنیم و حوض کوثر است و حجرات فوقانیش عرفات جنان را همسر».
این بنای باشکوه از جمله مساجد ساخته شده در دوره قاجار است و در محله اسحاق‌بیگ و در مجاورت خیابان لطفعلی‌خان زند واقع شده است. این بنا به شهادت کتیبه ورودی آن در سال 1293 هجری قمری (1255 خورشیدی) به دستور میرزا حسن‌علی‌خان نصیرالملک که از بزرگان دوره قاجاریه بوده و توسط استاد میرزا حسن معمار و استاد میرزا رضای‌ کاشی‌پز شیرازی شروع به ساخت گردید و در سال 1305 هجری قمری (1267 خورشیدی) به اتمام رسید.

واقف مسجد
مرحوم میرزا حسن‌علی خان نصیرالملک از اشخاص متنفذ دوران قاجاریه است. وی در زمان خود حکمرانی قدرتمند و کاری بود که در طول دوره حکومتش، امنیت خاصی در منطقة تحت فرمانش در خطه فارس و کهگیلویه وجود داشت. اما آنچه که سبب شهرت و بقای نام این انسان خیر و نیک اندیش شد، میراث وقف جایدانی است که وی از خود به جای گذاشته است.
مرحوم نصیرالملک به جهت ارادتی که به خاندان عصمت و طهارت و علی‌الخصوص سرور و سالار شهیدان امام حسین(ع) داشته است، املاک خو درا در سال 1309 هجری قمری وقف عام کرد و مصارفی بر آن مترتب کرد که شامل برقراری مدام سفره و روضة حضرت سیدالشهدا(ع) در دهه آخر ماه‌های محرم‌الحرام و صفر المظفر، تعمیرات اساسی مسجد جدیدالبناء خود در آن زمان، معروف به مسجد نصیرالملک و تعمیرات اساسی امامزاده جلیل‌القدر سیدالحرمین(ع) در مجاورت مسجد و تعمیرات مقبره والده واقف در نجف اشرف از آن جمله هستند.

معماری مسجد
مسجد نصیرالملک در تاریخ 11 بهمن 1344 خورشیدی با شماره 396 جزو آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است. این مسجد دارای صحن وسیع، دو ایوان روبه‌روی هم، دوشبستان کشیده، یک سردر ورودی پر تزئین و یک رواق است. وضعیت فضاسازی مسجد به گونه‌ای است که صحن در میان نشسته و دو ایوان در دو سوی متقابل و دو شبستان در دو جهت دیگر آن قرار گرفته اند.

ایوان شمالی مسجد ازعناصر مهم و مشخص فضایی مسجد است. طرح آن به شکل گنبدخانه‌ای است که از سه سو توسط سه نیم طاق گسترش یافته و از طرف چهارم به صحن باز می‌شود.
سقف میانی این ایوان، ترکیب ظریف و پرکاری از مقرنس‌ها و کاسه‌سازی پنج کاسه است که از نفایس مسجد تلقی می‌شود. گسترش شرقی و غربی ایوان نیز رسمی‌بندی‌های متقارن زیبایی دارند که گسترش شمالی آن با فرو نشستگی در عمق خود، سقفی با مقرنس بسیار ریز و پرکار دارد.

از عناصر فضایی مهم مسجد، دو شبستان آن است که شبستان غربی پرکارتر و پرتزئین‌تر از شبستان شرقی بوده و محراب اصلی مسجد در آنجای گرفته است. ستون‌های سنگی شبستان غربی با نقش پیچ حجاری شده و طاق‌های آن هم، کاشی‌کاری شده‌اند.

از همه مهمتر، کثرت و تنوع تزئینات مسجد نصیرالملک را باید از ممیزات آن برشمرد. تقریباً همه سطوح بنادر پوششی از کاشی‌های هفت رنگ با نقوش گوناگون گیاهی تزئین شده است. این کاشی‌کاری‌ها با نقوش گل و بوته به شکل طبیعی، ساختمان و تصاویر حیوانات، درخت و گلدان‌ها در جای‌جای آن‌ها و همچنین استفاده از رنگ‌های صورتی، آبی، خاکستری و زرد و سفید به مقیاس وسیع، نمونه کاملی از کاشی کاری اواخر دوران قاجار را پیش نظر قرار می‌دهند.

کتیبه‌های خط ثلث، حجاری وسیع و پرنقش اِزاره‌ها و ستون‌ها، تونل‌های مقرنس مفصل ریز، کاسه‌سازی و رسمی‌بندی ظریف، پنجره‌های چوبی نفیس جلو شبستان از آثار هنری با ارزشی هستند که در مسجد مشاهده می‌شوند.

حرم مطهرامامزاده سید الحرمین(ع)
در جوار مسجد، حرم مطهرامامزاده سیدالحرمین(ع)واقع شده است؛ نام وی جلال‌الدین از نوادگان امام زین‌العابدین(ع) بوده که در بین اهالی شیرازبه امامزاده زنجیری مشهور است. علت زنجیری نامیدن این بقعه این است که بنا به اعتقاد فراوانی که به امامزاده مزبورداشته‌اند، افراد خاطی را در آنجا زنجیر می‌کردند. چنانچه زنجیری باز می‌شد به مفهوم بی گناهی آن فرد بوده در غیر این صورت آن فرد محکوم می‌شده است. هنوز زنجیری که با آن محکومان را می‌بسته‌اند در حیاط امامزاده بالای سر در ورودی آویزان است.

این امامزاده جلیل القدر به «سیدالحرمین» معروف است، چراکه در بین حرم حضرت شاهچراغ(ع) و حضرت سیدعلاءالدین حسین(ع) به فاصله زیادی از هر دو قرار گرفته است.
این بنا به صورت مجموعه‌ای چسبیده به مسجد و بخشی از آن محسوب می‌شود و شامل گنبدخانه، یک چهار طاق است که دهانه ضلع شرقی آن مسدود بوده و در بخش پائین آن دریچه کوچکی است که به کوچه پشت حرم باز می‌شود. از سمت کوچه در بالای دریچه کتیبه‌ای سنگی وجود دارد که اسامی چهارده معصوم بر آن حجاری شده و تاریخ 1112 هجری قمری را بر خود دارد.

در مورد تاریخ ساخت بنای امامزاده همان طور که گفته شد، کتیبه‌ای به تاریخ صفوی بر بدنه خارجی آن نصب است.  اما کتیبه حجاری شده ورودی اصلی مسجد، بازسازی بقعه را به نصیرالملک نسبت می‌دهد همچنین حین عملیات مرمت در این بنا سنگ های قبری که در جرزها به عنوان مصالح به کار رفته بود به دست آمد که تاریخ آن ها مربوط به اواخر زندیه و اوایل دورة قاجار بوده و نشان از ساخت بنا در سالهای بعد از دوره زندیه می‌دادند و احتمالاً پس از بازسازی کتیبه را نصب کرده‌اند.

نگه‌داری و مرمت مسجد
موقوفه نصیرالملک یکی از بزرگترین موقوفات استان فارس است که در حال حاضر با تولیت محمود قوام مشغول فعالیت است و سالانه بخش عمده ای از درآمد خود را به جهت اطعام مساکین و در مجالس مذهبی ماه‌های محرم و صفر و نیز تعمیرات مسجد ارزشمند نصیرالملک صرف می‌کند.
هر ساله تعمیرات اساسی مسجد باشکوه نصیرالملک و بنای امامزاده سیدالحرمین(ع) با رعایت استانداردهای میراثی و مرمتی انجام می‌گیرد، به نحوی که این دو بنا از دیگر بناهای قدیمی هم‌عصر خود، مستحکم‌تر و پایدارتر و دیدنی‌تر هستند.

اطلاعات چندانی از تعمیرات سالیان دور مسجد در دست نیست
از تعمیرات سالیان دور مسجد نصیرالملک اطلاع چندانی در دست نیست؛ تنها از شواهد چنین برمی‌آید که کف شبستان غربی مسجد در ابتدا با آجرهای مربع شکل فرش شده بوده اما حدود 60 سال پیش با کاشی لعاب‌دار فیروزه‌ای جایگزین‌ شد. عدد 60 نیز با توجه به حک نام فغفوری بر پشت کاشی‌های مذکور حدس زده می‌شود چرا که وی در آن‌ هنگام کاشی پزی مشهور در شیراز بوده است.

عمده مرمت‌های مسجد در سال‌های 1370 تا 1378 انجام شده است. پس از آن نیز با نظارت دقیق موقوفه، کار ترمیم گلدسته‌های مسجد، مرمت قسمت‌های چوبی و نقاشی کاشی‌ها صورت پذیرفته است.

ناگفته‌هایی از زبان مدیر موقوفه نصیر‌الملک
به گزارش ایکنا، در ادامه به سراغ مدیر موقوفه نصیر‌الملک می‌رویم تا ناگفته‌هایی از وضعیت مرمت این موقوفه بخوانیم.  کاظم شفیعی در این رابطه در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا گفت: در سال‌های گذشته مرمت کاشی‌کاری‌های مسجد به طور کامل انجام شده است. همچنین در سال 93، بام مسجد به طور کامل و قسمتی از سنگفرش، شبستان غربی و سردر جنوبی تعمیر شده است. برای مرمت این قسمت‌ها حدود 6 میلیارد ریال هزینه شده است.
وی افزود: مرمت قسمتی از سنگفرش، شبستان شرقی و اتاق‌های طبقه دوم و همچنین نصب دوربین مداربسته و بازسازی نمایشگاه وقف از برنامه‌های سال جاری موقوفه در مسجد نصیرالملک است.

بازدید 10 هزار گردشگر داخلی و خارجی در سال جاری
شفیعی همچنین از افزایش حضور گردشگران ایرانی و خارجی در این بنای باشکوه و ارزشمند خبر داد و گفت: در سال 94، شش هزار گردشگر ایرانی و چهار هزار گردشگر خارجی از مسجد نصیرالملک بازدید کرده‌اند. در بین گردشگران خارجی بیشترین آمار به ترتیب مربوط به کشورهای ایتالیا، آلمان و اسپانیا اختصاص دارد. همچنین از کشورهای شرق آسیا نیز بیشترین گردشگران از کشورهای چین و هنگ کنگ بوده‌اند.

مدیر موقوفه نصیرالملک همچنین به نظرات گردشگران در مورد زیبایی‌های مسجد اشاره کرد و افزود: چینی‌ها بیشتر به نورپردازی و شیشه‌های رنگی علاقه داشتند و گردشگران اروپایی و آمریکایی به عظمت و شکوه مسجد به خصوص کاشی‌کاری‌ها توجه داشتند.

مسجد نصیر‌الملک در دنیا به مسجد صورتی معروف است
شفیعی افزود: در کاشی‌کاری مسجد رنگ صورتی فراوان استفاده شده است به همین دلیل این مسجد در دنیا به مسجد صورتی معروف است و علاقه‌مندان زیادی دارد. همچنان که یکی از گردشگران ایرانی مقیم فرانسه عکس مسجد را که در یکی از بانک‌های مشهور فرانسه نصب شده بود مشاهده می‌کند و پس از پرس و جو و پیگیری به شیراز می‌آید تا این مسجد را از نزدیک ببیند.
وی گفت: علاوه بر گردشگران، هر ساله دانشجویان رشته‌های معماری، میراث فرهنگی، مرمت آثار تاریخی و عمران، پروژه تحقیق خود را مسجد نصیرالملک قرار می‌دهند. همچنین این مسجد به دلیل زیبایی بیش از اندازه کاشی کاری و معماری خود، مورد علاقة عکاسان و فیلمبرداران است.

جهت مشاهده گزارش تصویری اینجا کلیک کنید!