رباخواری؛ از مصادیق اموال حرام/ گناه کبیره‌ای که به‌مثابه جنگ با خداست

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، یکی از گناهان بزرگ، رباخواری است که آن‌قدر زشت است که در قرآن‌کریم از آن به جنگ با خدا تعبیر شده است.

در نظام اقتصادی اسلام و براساس آیات و روایات فراوان، فعالیت‌های اقتصادی ربوی، ممنوع و حرام است. از ویژگی‌های نظام اقتصادی اسلام، حرمت و ممنوعیت ربا است. از نظر اسلام ربا یک نوع تبادل اقتصادی ناسالم است که عواطف و پیوندها را سست می‌کند؛ بذر کینه و دشمنی را در دل‌ها می‌پاشد؛ تعادل اقتصادی جامعه را به هم می‌ریزد؛ فاصله طبقاتی را افزایش می‌دهد و سرانجام موجب رکود اقتصادی می‌شود.

برخی گفته‌اند که ربا، مبادله هم جنس با هم جنس در مکیل و موزون به شرط اضافه کردن و یا در قرض و وام دادن به‌شرط اضافه شدن است مانند مبادله گندم با گندم به‌شرط اضافه یا قرض دادن مبلغی به شرط اضافه که در اصطلاح به آن بیع ربوی و قرض ربوی گفته می‌شود.

رسول خدا(ص) فرمود: «هرگاه در میان امتم ده خصلت ظاهر شود، خداوند سبحان آن‌ها را به ده چیز کیفر می‌دهد! سؤال شد: آن‌ها کدامند یا رسول‌الله! فرمود: هنگامی‌که کم دعا کنند، بلا نازل شود، هنگامی‌که صدقات را ترک کنند، بیماری‌ها زیاد شود، هنگامی‌که زکات ندهند، حیوانات بمیرند، هنگامی‌که حاکم ظلم کند، باران قطع شود، هنگامی‌که زنا زیاد شود، سکته هم زیاد می‌شود، هنگامی‌که رباخواران زیاد شوند، زلزله هم زیاد شود، هنگامی‌که خلاف حکم الهی حکم کنند، خداوند دشمنانشان را مسلط کند، هنگامی‌که عهد و پیمان را نقض کنند، خداوند آن‌ها را به قتل مبتلا سازد، هنگامی‌که وزن‌ها و ترازوها را کم بگیرند، خداوند سبحان آن‌ها را به قحطی مبتلا سازد، اگر معصیت در پنهانی انجام شود، فقط ضررش به صاحبش می‌رسد و اگر در آشکارا انجام شود و کسی با او مخالفت ننماید، به همه مردم ضرر می‌رسد».

خداوند متعال در آیه 275 سوره بقره در این رابطه می‌فرمایند: «الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ کَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ؛ کسانى‌که ربا می‌‏خورند، (از گور) برنمی‌خیزند مگر مانند برخاستن کسى که شیطان بر اثر تماس‏، آشفته ‏سرش کرده است‏. این بدان سبب است که آنان گفتند (داد و ستد صرفاً مانند رباست‏.) و حال آن‌که خدا داد و ستد را حلال‏، و ربا را حرام گردانیده است‏. پس‏، هر کس‏، اندرزى از جانب پروردگارش بدو رسید، و (از رباخوارى‏) باز ایستاد، آن‌چه گذشته‏، از آنِ اوست‏، و کارش به خدا واگذار می‌‏شود، و کسانى‌که (به رباخوارى‏) باز گردند، آنان اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود».

در این آیه چند نکته مهم مطرح است اولاً به وضعیت روحی و جسمانی رباخواران اشاره شده است که بر اثر رباخواری شکم‌پاره گشتند و قادر به حفظ تعادل بدن خود نیستند، گاهی زمین می‌خورند و گاهی به‌پا می‌خیزند، در ثانی، منطق و استدلال رباخواران است که تفاوتی بین معامله و ربا قائل نیستد و نکته مهم دیگر حرمت ربا است، روش قرآن در مبارزه با انحرافات ریشه‌دار اجتماعی تدریجی، در چند مرحله است مانند مبارزه با شراب و قمار و ربا. در موضوع ربا خداوند طی چند مرحله با این پدیده شوم و مورد ابتلا مبارزه کرد تا این‌که پس از زمینه‌سازی لازم، سرانجام به‌صورت صریح حکم به تحریم نمود و ربا را در حکم محاربه با خدا دانست.
 
همچنین، در آیات 278 و 279 سوره بقره در این رابطه آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ ﴿۲۷۸﴾ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِکُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ؛ ای مؤمنین! از خدا بترسید و اگر مؤمنید رباخواری را رها کنید و اگر رها نکنید به جنگ با خدا و رسولش آماده شوید و اگر توبه کنید اصل مال حلال است نه ظلم کنید و نه به ظلم راضی شوید».

ضررهای اموال آلوده

وقتی پول کثیف وارد بازار شود بازار آلوده می‌شود، اعتماد در معاملات از بین می‌رود، دو طبقه پول‌دار و فقیر به‌وجود می‌آید، آبروها از بین می‌رود، زندان‌ها پُر می‌شود، خانواده‌ها از هم می‌پاشد، پرونده‌های قضایی بیشتر می‌شود، زلزله و قحطی و خشکسالی پدید می‌آید.

مصادیق اموال حرام

رباخواری، رشوه‌خواری، غصب اموال، ارث‌خواری، کم‌فروشی، گران‌فروشی، احتکار، غش در معامله، قاچاق، خودفروشی، کودک‌فروشی، فروش آلات موسیقی و قمار و سی‌دی مستهجن و ماهواره، فروش سلاح به دشمن، فروش کتاب‌های گمراه کننده عقیدتی یا جنسی، درآمد از راه رمالی و ساحری و فال‌گیری و دعانویسی.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولی‎فقیه در استان و امام جمعه خرم‌آباد در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا در رابطه با فلسفه تحریم ربا گفت: یکی از مؤلفه‌های اقتصاد سالم از نظر اسلام دوری از رباست، ربا به‌عنوان یک انحراف اقتصادی آثار منفی و شومی را در پی دارد که در منابغ دینی ما، دلایل بسیاری برای فلسفه تحریم ربا مطرح شده است.
وی افزود: یکی از موارد تحریم ربا، خوردن مال مردم به باطل است.قرآن کریم در آیه 29 سوره نساء دو راه برای تولید درآمد و نبادلات مالی ذکر کرده و فرموده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَأْکُلُواْ أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ إِلاَّ أَن تَکُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنکُمْ وَلاَ تَقْتُلُواْ أَنفُسَکُمْ إِنَّ اللّهَ کَانَ بِکُمْ رَحِیمًا؛ اى کسانى‌که ایمان آورده‏‌اید اموال همدیگر را به ناروا مخورید مگر آن‌که داد و ستدى با تراضى یکدیگر از شما [انجام گرفته] باشد و خودتان را مکشید زیرا خدا همواره با شما مهربان است».
میرعمادی اضافه کرد: از نظر قرآن کسب درآمد از راه معامله، تجارت، کار و ... راه حق و صحیح است اما درآمد حاصله از رشوه، قمار و ربا باطل و ناحق است و بسیار روشن است که این درآمد نامشروع است.

بهره و ربا؛ زمینه‌ساز تورم و رکود در جامعه

وی گفت: بسیاری از اقتصاددانان بهره و ربا را در اقتصاد به‌عنوان انگل و زمینه‌ساز تورم و رکود در جامعه می‌دانند اما رضا(ع) در حدیثی راجع به فلسفه تحریم ربا می‌فرماید: «علت حرام بودن ربا، خدای بزرگ بدان جهت ربا را نهی کرده که مایه تباهی اموال است».
نماینده ولی‎فقیه در لرستان ادامه داد: برای این‌که اگر انسان یک درهم را به دو درهم بخرد، بهای یک درهم، یک درهم است و درهم دوم ناحق است؛ پس فروختن و خریدن به ربا در هر حال مایه زیان خریدار و فروشنده است این است که خدای متعال ربا را از جهت فسادی که در اموال پدید می‌آورد و به اقتصاد جامعه ضرر و زیان وارد می‌کند، حرام کرده است چنان‌که امام جعفرصادق(ع) در این رابطه فرموده است: «خداوند ربا را حرام کرد تا مردم از راه حلال به کسب و کار روی آورند و به معامله و خرید و فروش بپردازند».
وی اضافه کرد: رباخوار، بدون این‌که تولیدی داشته باشد سود و بهره می‌برد و این سود موجب زیان اقتصادی می‌گردد پول، ارزشی به جزء عددی که روی آن گذاشته‎اند، ندارد وقتی این پول در تولید به‌کار گرفته نشود، موجب رکود اقتصادی و اختلال در چرخه اقتصادی جامعه می‌شود.

میرعمادی با بیان این‌که ربا سوءاستفاده از نیاز و احتاج دیگران است، گفت: وقتی شخصی گرفتار شود و یا به مشکل مالی برخورد کند و نیاز به پول داشته باشد در چنین شرایطی اسلام می‌خواهد برای رفع احتیاجات، افراد به یکدیگر احسان کنند، قرض‌الحسنه بدهند، نیکی و معروف در میان مردم رواج پیدا کند، در حالی‌که اگر در چنین شرایطی ربا صورت گیرد، شقاوت قلب، دنیادوستی، مال‌پرستی، بخل تقویت می‌شود و انواع رذایل اخلاقی گسترش پیدا می‌کند.