برگزاری جلسه دفاع رساله دکتری «روششناسی المصابیح فی تفسیر القرآن» در دانشگاه تهران
گروه دانشگاه: رساله دکتری «وزیر مغربی و روششناسی المصابیح فی تفسیر القرآن» چهارشنبه، ۱۶ دیماه در دانشکده الهیات دانشگاه تهران دفاع میشود.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا)، رساله «وزیر مغربی (م 418 ق) و روششناسی المصابیح فی تفسیر القرآن» از سوی مرتضی کریمینیا دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث در سالن شهید مفتح دانشکده الهیات دانشگاه تهران دفاع میشود.
محمدکاظم شاکر از دانشگاه قم و احمد پاکتچی از دانشگاه امام صادق(ع) داوران این رساله دکتری هستند که چهارشنبه، 16 دیماه از ساعت 14 تا 16 دفاع میشود.
در چکیده این رساله آمده است: تفسیر شیعه تا پایان قرن چهارم هجری عمدتاً بر نقل روایات ائمه علیهم السلام استوار است. در میانه قرن پنجم شیخ طوسی با نگارش تفسیر «التبیان» یکباره رویکردی کاملاً متفاوت در تفسیرنگاری شیعه ارائه میدهد که در آن علاوه بر روایات معدود شیعی، انبوهی از روایات صحابه و تابعین همراه با اقوال لغویان، نحویان، ادیبان و مفسران اهل سنت، مباحث کلامی معتزله، نقل اختلاف قرائات رسمی و غیررسمی نقل و ارزیابی میشود.
محققان در تاریخ تفسیر شیعه تاکنون بر این رأی بودهاند که شیخ طوسی (م 460 ق)، مبتکر اصلی این رویکرد نوین تفسیری در شیعه بوده که آن را میتوان تفسیرنگاری اجتهادی یا جامعنگر نام نهاد، در مقابل رویکرد پیشین که تفسیر روایی یا مأثور بود. رساله حاضر درصدد نشان دادن سهم یکی از عالمان و ادیبان گمنام شیعه در پایهگذاری این پارادایم جدید در تفسیرنگاری شیعه (نیم قرن پیش از شیخ طوسی) است. متن تفسیر وی موسوم به المصابیح فی تفسیر القرآن ظاهراً تنها در اختیار شیخ طوسی بوده و عالمان بعدی همواره آرای وی را از التبیان شیخ طوسی نقل کردهاند. این تفسیر نخست بر اساس سه نسخهی خطی باقیمانده در دابلین، فاس، و ریاض تصحیح شده و سپس عناصر مختلف منبعشناختی و روششناختی آن مورد تحلیل قرار گرفته است. کشف نسخههای تفسیر المصابیح و تحلیل اجزا، عناصر، منابع، و روشهای وزیر مغربی در این کتاب، نشان میدهد سهمی که تاکنون همگان برای شیخ طوسی و تفسیر التبیان وی در تغییر رویکرد تفسیری شیعه از روایی به اجتهادی و جامع قائل بودهاند، تا حد زیادی باید به وزیر مغربی نیز داده شود؛ به این معنا که آغازگر این رویکرد جامع در تفسیرنگاری شیعه، وزیر مغربی بوده و شیخ طوسی کمال دهنده آن بهشمار میآید.
ابوالقاسم حسین بن علی معروف به وزیر مغربی (370ـ418 ق) دانشمند ذوفنون شیعه در اواخر قرن چهارم هجری است که علاوه بر تصدی مناصب مختلف در حکومتهای فاطمیان، آلبویه، بنیعقیل، و مروانیان، آثار علمی متعددی در زمینههای مختلف از جمله شعر و ادب، انساب، تاریخ و تراجم، و تفسیر قرآن بهجا گذارده است. حوادث زندگی کوتاه و پرتلاطم او اثر مهمی در شکلگیری شخصیت علمی و ادبی وی داشته است. وی به سبب شغل وزارتی پدر و اجدادش، و نیز تعلق خاطر خودش به امر سیاست و ادب، در مناطق مختلف جغرافیایی جهان اسلام بهسر برده، آموزش دیده، به فعالیت علمی و سیاسی پرداخته، به مراوده با بزرگانی از اهل علم و ادب و سیاست پرداخته، و 18 سال پایانی عمر وی، در کشاکش همکاری یا قطع ارتباط سیاسی با حکومتهای مختلف حجاز، شام، عراق و جزیره گذشته است.
وزیر مغربی نخستین مفسر شیعه است که در عین تأکید و دفاع از آموزههای فقهی و کلامی شیعه در تفسیر خود، از دیگر عناصر غیرشیعی در عصر خود نیز بهره میبرد. مهمترین این موارد عبارتند از؛ توجه فراوان و اساسی به لغت، صرف، اشتقاق، نحو، استشهاد به شعر جاهلی، همراه با پذیرش قول لغوی؛ رجوع به ادبیات تفسیری اهل سنت، از جمله تفسیر طبری برای نقل روایات و آرای تفسیری صحابه و تابعین، کاهش میزان نقل از روایات ائمه علیهم السلام و عدم اشاره به منابع و روات شیعه، توجه به مباحث کلامی روز به ویژه از طریق نقل آرای تفسیری کلامی و ادبی معتزله برای نخستین بار، توجه فراوان به ادبیات و روایات سیره و مغازی برای فهم حوادث صدر اسلام در قرآن، مراجعه مستقیم به اهل کتاب و کتب متداول میان ایشان از جمله متن عهد قدیم و عهد جدید برای نقل مواضع مشابه یا مخالف با آیات قرآن همراه با نقد عهدین و گاه پذیرش آن. این ابزارها و منابع تفسیری تقریباً همگی ــ بهجز مورد آخر ــ در مکتب تفسیری شیخ طوسی مورد قبول قرار گرفته و از آنها در تفسیر التبیان و سایر تفاسیر بعدی در پارادایم جدید چون منتخب التبیان (ابنادریس)، مجمع البیان (طبرِسی)، روض الجنان (ابوالفتوح رازی)، متشابه القرآن و مختلفه (ابنشهرآشوب)، فقه القرآن (راوندی)، نهج البیان (شیبانی)، و کنز العرفان (فاضل مقداد) مکرراً استفاده شده است.
