نظریه «ارایه چارچوبی روششناختی برای علوم اجتماعی اسلامی» نقد شد
گروه اندیشه: نشست علمی و پيش اجلاسيه كرسي نوآوری «ارائه چارچوبي روششناختي براي علوم اجتماعي اسلامی» به همت پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با همكاری هيئت حمايت از كرسيهاي نظريه پردازي، نقد و مناظره پیش از ظهر روز شنبه ۱۱ ارديبهشت ماه در پژوهشگاه حوزه و دانشگاه برگزار شد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از قم، در ابتدای این نشست حجتالاسلام والمسلمین حسن بستان، ارایه دهنده نظریه روش شناختی برای علوم اجتماعی، با ذکر این مطلب که امروزه نظریه جایگاه مهمی در تحقیقات رشتههای گوناگون از جمله علوم انسانی دارد، گفت: با توجه به کارکردهای مهم آن، به ویژه نظم و نسق بخشیدن به دادههای متنوع و پراکنده فراهم کردن امکان تبیین و پیش بینی پدیدهها و رفتارهای انسانی و کمک به اتخاذ روشهای صحیحتر در مقام سیاست پردازی و برنامه ریزی اجتماعی است.
وی افزود: نظریه جامعهشناسی خانواده هرچند به پیشرفتهای ارزشمندی در زمینه توضیح چگونگی فرایندها و کنشهای متقابل خانوادگی دست یافتهاند اما با توجه به ضعف مبانی فلسفی و غلبه بیشن تجربه گرایانه بر محافل علمی غرب که به ناتوانی آنها از ارایه تبیین های فراگیر و قابل اعتماد در باب علل شکل گیری، استمرار و فروپاشی خانواده انجامیده، نمی تواند در مطالعات اسلامی خانواده با تکیه بر آموزههای متون دینی صورت گیرد که انجام این کار افزون بر کمک به پیشبرد ادبیات جامعه شناسی خانواده برای هدف کلان تر تثبیت اندیشه های علوم انسانی اسلامی اهمیت راهبردی دارد.
بستان بیان کرد: در این پژوهش بر پایه این پیش فرض که گزارههای توصیفی و تجویزی متون اسلامی از این ویژگی برخوردارند که الهام بخش مدلها و نظریههایی تبیینی در موضوعات مختلف اجتماعی، کوشش شده تا با تکیه بر آموزههای دینی و با رویکردی جامعه شناختی، مدلی نظام مند درباره ثبات خانواده ساخته و پرداخته شود که بتواند از عهده تبیین این مساله در عصر معاصر برآید.
استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: مدلی که ارایه خواهد شد مدلی تبیینی و مبتنی بر مفروضات پارادایمی نسبتا جدید است که بنابر یک تلقی موسع میتواند نظریه به شمار آید ولی حتی اگر از اطلاق عنوان نظریه بر آن پرهیز داشته باشیم، دست کم ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به نظریه یا استخراج نظریه از آن دارد.
بستان با ذکر این مطلب که از این نظریه به طور عام و نظریه علمی به طور خاص و نظریه با تطبیق بر علوم اجتماعی به طور اخص، تعریفهای گوناگونی ارایه شده است، گفت: منظور از واژه نظریه عبارت است از مجموعهای مفاهیم و گزارههای بیانگر ارتباط میان آن مفاهیم که ویژگیهای ذیل را دارا باشد.
وی اظهارکرد: انسجام منطقی و خالی از تناقض بودن حاوی درجه ای از انتزاع بودن ناظر بودن به واقعیت تجربی و آزمون پذیری تبیین، امکان پیش بینی و قابلیت انتقادی بودن قهرا این ویژگیها در مدل نظری اسلامی خانواده لحاظ خواهند شد.
استاديار گروه جامعه شناسي پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بیان کرد: این پژوهش در صدد ارایه مدمل نظری منسجم انتزاعی و آزمون پذیری است که در تبیین علی و پیش بینی ثبات و یا بی ثباتی خانواده کار آمد بوده و امکان انتقادی به این پدیده را فراهم می کند.
بستان در بیان اهداف این پژوهش گفت: این اهداف شامل دستیابی به مدلی نظری در باب خانواده که برخلاف نظریههای رایج و دارای خاستگاه غربی و ویژگیهایی چون تقارن و انسجام منطقی، بومی بودن و انطبقا با آموزههای اسلامی است زیرا باید در قانونگذاریها، سیاستگذاریها و برنامه ریزیهای خرد و کلان اجتماعی مبنا و مرجع قرار گیرد.
وی دومین هدف این پژوهش را معرفی الگویی برای نظریه پردازی دینی یا دست کم مدل سازی دینی به جامعه علمی کشور ذکر کرد و افزود: در حقیقت این الگو به منظور خارج کردن اندیشه علم دینی از حیطه مباحث صرفا فلسفی و کشاندن از آن به حوزه مباحث روشی و روش شناسی بیان شده است.
نظر ناقدان
اولین ناقد این نظریه، حجتالاسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی بود که با اشاره به رویکردهای چند سطحی در تحلیل نظریه گفت: در پل اول به دنبال آن هستیم که آیا رویکرد چندروشی در حوزه داوری میتواند به عنوان یک چارچوب روش شناختی داشته باشد یا خیر؛ این نظریه باید این مشکل را حل کند.
مدیرعامل بنیاد امامت بیان کرد: نکته دیگر این است که این دیدگاه باید در یک قالب نظریه سازی ورود کند؛ این نظریه در تمام مراحل خود باید چند روشی را تبیین کند؛ زمانی که این عنوان در طرحنامه بیان شده است که این بحث با روش فراتجربی بیان شده است، چندان نمیتواند ما را به الگوی چند روشی نزدیک کند.
استاد حوزه خاطرنشان کرد: فرایندی که در این مدل آمده است برای توضیح این نکته که توانسته است نظریه چند روشی را پیاده کند؛ نکته بعدی آن است که سوال آن است که آیا از مجموعه این روش ها می خواهیم مدلی برای نظریه پردازی علوم اجتماعی ارایه کنیم یا اینکه صرفا به دنبال یک چارچوب کلی هستیم.
وی گفت: در این زمینه باید عنوان مدل بیان شود؛ مدل باید نظریه پرداز را در گامهای خاص این نظریه به خصوص در نقاط چارچوبی و مفهومی راهنمایی کند؛ در این جهت باید گفت که آیا این فرایند می تواند به عنوان یک مدل کاربردی برای یک نظریه پرداز علوم اجتماعی مطرح شود؟
وی افزود:اولین چالشی که در این زمینه باید به آن پاسخ داد این است که این نظریه در پاسخ به گزارههایی که بیان کرده است چگونه عمل میکند؟ اگر متن وجود دارد با چه خصوصیاتی مطرح شده است.
مدیرعامل بنیاد امامت بیان کرد: وقتی به متن دینی اشاره می کنیم، این متون پر از اطلاعات و گزاره هایی است که برخی از آنها از دید فقها مورد قبول نبوده است؛ متون دینی در این نظریه به دو دسته متون توصیفی و ارزشی هنجاری تقسیم میشود.
وی افزود: وقتی نظریه اسلامی اجتماعی را بیان میکنیم باید استناد آن را به متون دینی به تمامت برسانیم و به همین دلیل گزاره های توصیفی از نظر استنادی به شکل کامل بررسی شود؛ نکته دیگر آن است که روش تبلیغ گزارههای ارزشی به توصیفی نیز چنانچه در این تحقیق به عنوان یک ابداع بیان شده است در این تحقیق دیده نمیشود.
ناقد بعدی این نظریه، حجتالاسلام والمسلمین سوزن چی بود که در این باره گفت: فضایی که این طرح نامه بیان کرده است در واقع در قالب علوم تجربی تلقی و قبول شده است و فقط یک انضمامی از آن روی د اده است که شالوده این نظریه است.
وی افزود: اگر تعبیر میانی و حداکثری را بپذیریم این رویکرد چیزی بیش از رویکرد میانی نیست همان دیدگاه دکتر باقری است که از این جهت بیش از سخنان وی نیست؛ در واقع محقق همه این گزارههای توصیفی به دست آزمون گران تجربی داده است ولی در ارزش ها چون از جنس پیش فرض ها است به سند نیازمند شده است.
مدرس حوزه و دانشگاه با ذکر این مطلب که پارادیم های تفسیری با عناصر خود در فضای علوم انسانی دیده نشده است، گفت: جالب اینکه در فضای خود غرب، تک بودن آن قابل مقایسه است و در فضای این رساله کاملا مشخص میشود؛ در این نگاه تلقی مکانیکی از علوم وجود دارد یعنی پیشاپیش میتوانیم یک روشی بیان کنیم که به دیگران اعلام کنیم که همه باید پیرو خط مشی ما باشند.
وی اظهارکرد: نقطه بارز این طرح، آنجایی است که به دنبال مفهوم شناسی و استخراج گزاره و گزاره پردازی ومدل پردازی نظری و عملی است که در این زمینه مولف بیش از حد به دبنال استیلای آرای شخصی است.
وی با ذکر این مطلب که مفهوم نظریه از بتهای دوران مدرن است، گفت: این مساله دارای چند شرط است که در ابتدا باید منطقی باشد و دارای انتزاع و تجربه پذیری است؛ در این زمینه مشکلات و اغلاط بسیاری در نظریه پردازی ها و تفکرات ما در نگاه انتزاعی ایجاد شده است که باید با بازشناسی درست این مباحث، به بهترین کاربست برسیم.
دیگر ناقد این نشست علمی دکتر محمد فتحعلیان بود که در این باره بیان کرد: در زمینه علم دینی باید با ساده نویسی و دوری از پیچیده گویی به دنبال استفاده بهتر دیگران از این مطالب باشیم زیرا امروزه درگیر بسیاری از نظریه پردازیهایی هستیم که اکثرا تفسیر پذیر است و مخاطب را به درستی به مقصود فرد نمی رساند.
وی افزود: نظریه پرداز در این تحقیق به بیان فرایند نظریه بیان میکند و در این تحقیق به ارایه روش پرداخته است؛ زمانی که فردی روش عرضه میکند، مدعی است که به دنبال بیان فرایندی است که الزامات یک روش شناختی خاص را بیان می کند.
استاد دانشگاه بیان کرد: محقق در این زمینه تلاش کرده است که مقام گردآوری را به شکل منظم و مدون و منضبط شکل دهد که در این زمینه توقعاتی ایجاد میشود که این توقعات در این نظریه پاسخ داده نمیشود.
