مدیر جدید حوزه و مسئولیتهای دشوار فرارو
گروه حوزههای علمیه: «اداره حوزه علمیه کم از اداره یک جامعه نیست» زیرا حوزه امروز دیگر محمود به چند صد طلبه برای برپایی نماز جماعت نیست، بلکه حوزه امروز چه بخواهد و چه نخواهد مجموعهای است با مسئولیتهای فراگیر در منظومه جهان اسلام و لذا مدیر حوزه واجد مسئولیت دشوار و انتظارات از وی نیز دوچندان است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) حوزه با دو مسئولیت سنگین و دشوار در داخل و خارج کشور روبروست در داخل رهبری معظم انقلاب سالیان زیادی است که بر مسئله اسلامیسازی علوم انسانی و تحول در حوزه به عنوان مسئولیت اصلی آن تاکید کرده و از طرفی مراجع تقلید نیز خواستههایی دارند که مدیر حوزه نمیتواند و نباید به آن بی توجه باشد. از طرف دیگر حوزه امروز در جغرافیای معرفتی خود با رقبای گردن کلفتی دست و پنجه نرم میکند که امکانات مالی و رسانهای چندین برابر حوزه دارند و از حمایت قدرتهای جهانی برخوردار اگرچه در محتوا هیچگاه ظرفیت اندیشههای ناب مکتب تشیع را ندارند زیرا یا پشتوانه وحیانی ندارند و اگر هم دارند براثر غبار خرافات، استغنای آن رو به افول بوده و هست.
مسئولیتهای حوزه از نگاه رهبری
رهبر معظم انقلاب حوزه را تکیهگاه نظام میدانند و به همین دلیل هم اسلامیسازی علوم انسانی، پرداختن به فقه حکومتی، حوزه انقلابی و تحول در حوزه را به عنوان پیشانی فعالیتهای حوزه مشخص فرمودند ایشان در سال 1389 در فرمایشاتی فرمودند«اینکه بنده درباره علوم انسانى در دانشگاهها و خطر این دانشهاى ذاتاً مسموم هشدار دادم چون این علوم انسانىاى که امروز رائج است، محتواهائى دارد که ماهیتاً معارض و مخالف با حرکت اسلامى و نظام اسلامى است؛ متکى بر جهانبینى دیگرى است؛ حرف دیگرى دارد، هدف دیگرى دارد. وقتى اینها رائج شد، مدیران بر اساس آنها تربیت میشوند؛ همین مدیران مىآیند در رأس دانشگاه، در رأس اقتصاد کشور، در رأس مسائل سیاسى داخلى، خارجى، امنیت، غیره و غیره قرار میگیرند. حوزههاى علمیه و علماى دین پشتوانههائى هستند که موظفند نظریات اسلامى را در این زمینه از متون الهى بیرون بکشند، مشخص کنند، آنها را در اختیار بگذارند، براى برنامهریزى، براى زمینهسازىهاى گوناگون. پس نظام اسلامى پشتوانهاش علماى دین و علماى صاحبنظر و نظریات اسلامى است؛ لذا نظام موظف به حمایت از حوزههاى علمیه است، چون تکیهگاه اوست.(بیانات در دیدار طلاب، فضلا و اساتید حوزه علمیه قم ۲۹/۷/۱۳۸۹)».
تغییر نظام آموزشی حوزه جدیتر گرفته شود
یکی از کارهایی که در دوره مدیریت سابق حوزه برگزار شد ایجاد تغییر در نظام آموزشی حوزه بود که مقدمهای بر بحث تحول در نظام آموزشی است و اگرچه تحول موضوعی میان مدت و بلندمدت است ولی واقعیت آن است که این تغییرات و تحولات هم به دلیل سرعت کند و هم پایین بودن قدرت خطرپذیری مسئولان حوزه آن طور که باید توقعات را برآورده نمیکند مثلا حوزه علمیه هنوز درگیر در تکرار مکررات در برخی مباحث انتزاعی است، حال آن که نهادهای نظام از خلا تئوریک نظامپردازی مبتنی بر دین رنج میبرند، که اشکالات سیستم بانکی نمونه کوچکی از آن است.
آیتالله عباس کعبی، عضو خبرگان رهبری در گفتوگویی درباره اولویتهای مدیریتی مدیر جدید حوزه با تاکید بر این که تحقق مطالبات و فرمایشات مقام معظم رهبری و مراجع عظام تقلید در اولویت برنامههای هر مدیر حوزوی باید باشد، معتقد است که به تعبیر زیبای رهبر معظم انقلاب، حوزه مادر نظام است، لذا یک سری انتظارات متقابلی میان حوزه و نظام وجود دارد که باید به تامین آنها اهتمام ورزید و در کلانبرنامهها میبایست در جهت تحقق تمدن نوین اسلامی با تکیه بر ظرفیتهای عظیم حوزههای علمیه و نهاد مقدس روحانیت گام برداشت و برنامهریزی لازم را در این جهت به خوبی انجام داد.
از آنجا که آیتالله اعرافی، هم در زمینه مباحث قرآن و علوم تربیتی کار تفسیری و علمی موضوعی وزینی را انجام داده و از طرفی چندین رشته میان رشتهای قرآن و علوم را در المصطفی ایجاد کرده است انتظار میرود تحول نظام آموزشی حوزه سرعت بیشتری به خصوص در زمینه قرآنی به خود بگیرد همچنین است نگاه به موضوعات فقه حکومتی و ....
انتظارات مراجع از حوزه
مراجع معظم تقلید در سالهای اخیر بر روی چند موضوع کلی و تقریبا به صورت اجماعی تمرکز کرده و بر رسالت حوزه در این مسئولی تها تاکید کردهاند که تمرکززدایی از حضور طلاب در قم و اعزام آنان به شهرستانها همچنین کاهش تعطیلات در حوزه، پاسخ به شبهات دینی در فضای مجازی، استقلال حوزه و حفظ سنتهای حوزوی به خصوص اخلاقی حوزه مهمترین آنها است که هر کدام لوازم خود را دارد. در دوره گذشته نسبت به کوچک سازی مدیریتی حوزه همچنین کاهش تعطیلات تلاش هایی صورت گرفته ولی به نظر می رسد هنوز بحث کاهش تعطیلات حوزه رضایت مراجع و شورای عالی را برآورده نکرده است و مدیر جدید باید حتما در برنامه ریزی خود این مسئله را بگنجاند.
همچنین تمرکززدایی از موکداتی است که تقریبا در بسیاری از سخنان مراجع در حال تکرار است و البته از چالشهای نفسگیر مدیر جدید حوزه است زیرا مستلزم هزینههای مالی از یکطرف و تحول اساسی در نظام پذیرشی حوزه و تامین استاد برای مدارس شهرستانها همچنین توسعه مدارس علمیه در استانها و شهرستانهاست و باید بر آن مسئله اخلاق را افزود که البته طرح آیت الله اعرافی برای برپایی حتمی یک درس اخلاق به صورت هفتگی در مدارس اگرچه برای شروع، کار پسندیدهای است ولی به نظر میرسد آنچه باید فراتر از این مسئله مورد توجه باشد دمیدهشدن روح اخلاق و بازگشت به سنن اصیل حوزوی است که با رشد مدرکگرایی و ترویج الفاظی چون «حجتالاسلام والمسلمین دکتر و آیتالله دکتر و ...» و برخی مسایل دیگر به چالش کشیده شده است.
حوزویان رشد اخلاقی را از خود آغاز کنند
آیتالله رضا استادی، عضو شورای عالی حوزه در مراسم معارفه مدیر جدید حوزه در این زمینه گفت: در حوزه نیز ما باید اول هدف از درس خواندن و تحصیل را اصلاح خودمان قرار دهیم زیرا خودمان متن هستیم و نباید از متن غافل شد حوزه نیز مانند یک فرد است و اگر از متن حوزه غافل شویم و به حواشی بپردازیم از خودمان غفلت کرده و پیشرفتی نخواهیم داشت.
عضو شورای عالی حوزههای علمیه بیان کرد: من نمیگویم حوزه خروجی ندارد ولی چرا بحث اخلاق در حوزه آن طور که باید باشد نیست، نباید تشکیلات توسعه یابد اما در ازای آن خروجی متناسب با آن نداشته باشیم.
استادی بیان کرد: وظیفه ما این است که همه به فکر خدمت باشیم و با هم همکاری کنیم تا حوزه بتواند حوزه جوابگویی باشد؛ اگر دائما از خودمان تعریف کنیم به جایی نمیرسیم. حوزه باید جوابگو و در پاسخ به شبهات به روز باشد. مکرر رهبری و امام فرمودند اساس حوزه به تهذیب و اخلاق است، زیرا عالمی که مهذب نباشد ضررش بیشتر از نفع اوست.
استادی همچنین به انتقاد از حضور طلاب در قم در ایام تبلیغ پرداخت و گفت: صدها طلبه در همین ماه رمضان در قم ماندهاند و برخی مساجد بدون روحانی هستند این نشان میدهد تبلیغ سر و سامانی ندارد و هنوز نتوانستهایم این مشکل را حل کنیم همچنین حدود ۶۰۰ نفر در قم درس خارج میگویند که خیلی خوب است و نشانه رشد علمی است ولی آیا واقعا رسیدگی و نظارت بر کار آنان شده است.
احیای موقوفات
مسئله احیای موقوفات در راستای استقلال بخشیدن بیشتر به حوزه از دیگر مسئولیت های دشوار فراروی مدیر جدید حوزه علمیه است. آیتالله حسینی بوشهری، مدیر سابق حوزه و عضو شورای عالی حوزه معتقد است که امروز وضعیت استانهای ما با گذشته واقعا قابل قیاس نیست و مدیران با دلسوزیهایی که داشتند مراکز استانها و حوزههای استانی را رونق دادهاند و مدیریتهای استانی جایگاه و هویت پیدا کرده است.
وی اظهار کرد: مدیران باید برای افزایش موقوفات تلاش بیشتری کنند همچنین برخی مدیران با ابتکاراتی که داشتهاند بودجههای خوبی جذب کردهاند که امیدوارم این روند تداوم داشته باشد.
استقلال حوزه همواره از چالشهایی است که میتواند حوزه را وام دارد برخی دولتها و شخصیتها کند که عوارض آسیبهای جبران ناپذیر خود را به دنبال دارد اگرچه حوزه وظیفه دفاع از نظام و دولت هم وظیفه حمایت از حوزه را دارد ولی استقلال حوزهها در طول تاریخ آن را از گزند دولتی شدن و سکوت در برابر انحرافات حفظ کرده است و تحقق این مسئولیت نیز در گرو دو مسئله اصلی است یکی کنترل حساب شده و مدیریت ورودیهای حوزه متناسب با نیازهای زمان و کشور و دیگری احیای موقوفات و کمک از خیرین برای ساخت حوزههای علمیه و توسعه فضای آموزشی آن.
رویکردهای مدیر جدید حوزه
آیتالله اعرافی مدیر جدید حوزه در حالی بر مدیریت این نهاد تکیه کرده که انتظارات از وی به مراتب بیشتر از مدیریت دوره گذشته است و موفقیتهای نسبی وی بر جامعه المصطفی نیز بر این انتظارات افزوده است.
وی در 28 تیرماه در جمع مدیران استانی حوزه به بیان شاخصه ها و رویکردهای مدیریتی خویش پرداخت و گفت: حوزه و روحانیت باید سرآمد اخلاق و ادب و ارزشهای اخلاقی باشد و راه آن این است که به آنچه میگوییم و میدانیم عمل کنیم همچنین در سخنرانی دیگری بر تشکیل درس هفتگی اخلاق در همه مدارس تاکید کرد.
مدیریت همراه با تحقیق و تدریس و نوشتن مقاله و ...، پرداختن مدیران به بحث مشاوره در حوزه، آگاهی به رموز و اسرار طلبگی و تاریخ روحانیت و حوزهها، رویکرد جامع در تربیت طلاب،ایجاد ارتباطات عاطفی و روحی با طلبه و استاد، توجه به معیشت طلبه با رعایت ارزشهای حوزه و سنتهای حوزوی، داشتن نگاه کلان و راهبردی به حوزه، مشارکت دادن استاد و طلبه در پیشبرد مسایل مدارس، تاکید بر رشد اجتماعی، سیاسی و رشد انقلابی در طلاب، تاکید بر احیای اخلاقی و ارزشهای سنتی حوزه در کنار ایجاد تحول و پناهگاه مردم قراردادن حوزه از دیگر رویکردهایی است که مدیر جدید بر آن تاکید کرده و میکند.
داشتن نگاه تمدنی حوزویان به اسلام، رفع احساس افسردگی و پژمردگی از طلاب، شناخت جغرافیایی معرفتی رقبای تشیع، درآمیختگی تحصیل و تهذیب و دوری از سکولاریسم، خلاقیت و ابتکار و تلاش برای تحقق مطالبات رهبری و انقلاب و مراجع از دیگر موضوعاتی است که مدیر جدید تقریبا در تمامی سخنرانیهای اخیر خود از جمله در مراسم افتتاحیه دوره ضیافت ملکوت در مدرسه حقانی بر آن تاکید ورزیده است.
اعرافی در سخنانی در روز 24 تیرماه بر تعمیق کارهای قرآنی در حوزه تاکید کرد و گفت: به رغم همه پیشرفتهایی که پس از انقلاب در زمینه قرآن کریم داشتهایم، اما این کتاب آسمانی هنوز مظلوم است. در زمینه ترجمه قرآن کریم بیش از ۱۰۰ ترجمه زبانی انجام شده است در صورتی که امروزه ۲ هزار زبان زنده در دنیا وجود دارد و کتاب انجیل تقریبا به تمام زبانهای زنده دنیا ترجمه شده است.
وی گفت: هنرهای مختلف باید در اختیار قرآن قرار بگیرد؛ البته در این زمینه آنچنان کار نشده است؛ در حوزه نیز فعالیتهای گرانسنگی در زمینه قرآن انجام شده؛ ولی در زمینه ترویج قرآن برای نسل جوان کارهای زیادی مانده است.
ایشان همچنین در بازدید از معاونت تبلیغ حوزه تصریح کرد که باید با برنامه بهتر و دقیق و همچنین انسجام مناسب و حساب شده، کاری کنیم تا طلاب از قم به شهرهای خود هجرت کنند و در این عرصه حقیقتا میشود با برنامه خوب و دراز مدت و حمایتهای مالی به تقویت امر تبلیغ و ایجاد انگیزه برای هجرت طلاب به مناطق مهم اقدام کرد.
رویکردهایی که نیازمند توجه جدیترند
اگرچه برنامههای اعلام شده محورهای کلی برای مدیریت آینده ایشان است و قطعا اگر بخواهد از مرحله شعار بگذرد نیازمند برنامهریزی است ولی به نظر می رسد باید به موضوعات اساسی تر در این رویکرد از جمله دو موضوع اساسی تحول حوزه در زمینه های مختلف آموزشی، پژوهشی و ... و اسلامی سازی علوم انسانی و مهمتر از آن، فقه حکومتی بیشتر توجه و پرداخته شود؛ اینکه در حوزه مدیران باید مشاوران امینی برای طلاب باشند و از آنان حمایت شود، اینکه، حوزه باید ملجا و پناهگاه مردم باشد، اینکه طلاب باید از افسردگی دور باشند نه اینکه حرف درستی نیست و نباید باشد بلکه امری ضروری و همان طور که آیت الله اعرافی تاکید کرده است لازم و مطلوب است اما چیزی که امروز مردم از حوزه انتظار دارند در دو سطح قابل احصاء است اول تربیت روحانیون و مبلغانی که از سطح متوسط مردم در اخلاق و تهذیب بالاتر و نمونه عملی برای آنان باشند و بر مسایل عمومی طلبگی یعنی قرآن و نماز و احکام تسلط نسبی داشته باشند و در سطح دیگر نیز متخصصانی تربیت شوند که بتوانند نظامات اقتصادی با همه شقوق آن، نظامات اجتماعی و مدیریتی و ... را با ابتنای بر قرآن و سنت بازسازی کنند زیرا هنوز در کشور ما مدل مدیریتی اسلامی، مدل بانکداری اسلامی، مدل تحزب اسلامی، مدل اقتصاد اسلامی تعریف نشده و شکل نگرفته است، همچنین تربیت متخصصانی که بتوانند با آشنایی با ادبیات روز دنیا و زبان کشورهای مختلف به تبلیغ صحیح دین بپردازند.
دیدگاه کارشناسان
حجتالاسلام والمسلمین زمانی، معاون بینالملل حوزه در گفت و گو با ایکنا با بیان اینکه فاز اول تحول نظام آموزشی انجام شده است و سطح دو و سه نیز در دستور کار قرار دارد و امیدواریم تا پایان امسال طرح تحول در سطوح بالاتر نیز تصویب و وارد فاز اجرا شود که تا سال دهم را تحت پوشش قرار خواهد دادگفت: تحول در نظام آموزشی حوزه و به روز کردن آموزشها متناسب با نیازهای روز و دستیابی به دستاوردهای نوین دنیا در زمینه علوم انسانی و برپا کردن آن بر مبنای اسلامی، فعال کردن دیپلماسی بینالمللی دینی و علمی در حوزه از جمله بایستهها و وظایف مدیر آینده حوزه است و جزء اولویتهای اوست.
وی افزود: همکاری با اهل سنت و سایر ادیان، حضور تبلیغی در بسیاری از کشورها به عنوان کار بر زمین مانده؛ اعزام استادان برای تدریس در دانشگاههای دنیا در زمینه علوم الهی و حضوربخشی به قرآن در متن فعالیتهای آموزشی و پژوهشی از دیگر اولویت های فراروی مدیر جدید حوزه است.
استفاده از تمامی ظرفیتهای فکری حوزه
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمد واعظ موسوی، رئیس انجمن تبلیغ و ارتباطات حوزه علمیه در گفتوگو با ایکنا با تاکید بر استفاده از ظرفیت نخبگان و آرای مختلف گفت: گاهی متاسفانه بر اثر سوء برداشت، ممکن است برخی انتقادها یا مخالفتها، سنگاندازی تلقی شود که این کار صحیح نیست و باید از ظرفیت نخبگان در آموزش، تربیت و تخصصهای مختلف در حوزه علمیه استفاده شود و انرژی و توان خود را برای برخی حواشی صرف نکنیم.
وی افزود: حوزه امروز با گذشته تفاوت فراوانی دارد و انتظارات نیز از آن بسیار زیاد است و حوزه متولی دین مردم و فرهنگسازی دینی از سویی در داخل و از طرف دیگر متولی مسایل دینی و عرفی حتی جهان اسلام در مواردی هست لذا از مدیریت جدید انتظار میرود فارغ از عناوین با ایثار و تلاش مضاعف به دنبال استفاده از سلیقههای مختلف باشند زیرا حوزه با این همه افکار و استعدادهای ناب در جایگاه شایسته و درخور خود قرار ندارد.
وی تاکید کرد: نباید منتظر بنشینیم تا رهبری برای برخی مسایل حوزه از جمله روحیه انقلابیگری از خودشان مایه بگذارند و باید قبل از بیان مطالب از سوی رهبری این نیازها رصد شود و حوزه جلوتر از جامعه و نظامهای آموزشی دینی در جهان پیش برود زیرا حوزه نماد انقلاب و نظام است و رکود و سکون آن مترادف با رکود و سکون نظام تقلی میشود.
واعظ موسوی با بیان اینکه امروز بحث جدی اسلامی سازی علوم انسانی مطرح است و انتظار تنها و تنها از حوزه وجود دارد ولی آنطور که شایسته است کاری در این عرصه نشده است تاکید کرد: باید به تخصصهای مختلف مورد نیاز جامعه در علوم انسانی از منظردینی و اسلامی پرداخته شود و دل به برپایی چند نشست و همایش خوش نکنیم که متاسفانه در جامعه مد شده است.
ارتقاء جایگاه قرآن
همچنین حجتالاسلام والمسلمین مرتضی میرکتولی دبیر سابق مجمع عالی تفسیر حوزه گفت: در طول مدیریت گذشته حوزه تلاشهای خوبی برای ارتقاء جایگاه قرآن در حوزه علمیه صورت گرفت ولی نباید این تلاش ها کمرنگ و یا متوقف شود و باید با سرعت بیشتری این مسیر را ادامه دهیم.
وی اظهار کرد: باید از استعدادهای شکوفای حوزه در هر رشتهای استفاده شود و حوزه پاسخگوی نیازهای روز باشد به ویژه اینکه 700 استاد در حوزه در سطح عالی درس میدهند و باید ساماندهی و در راستای اهداف حوزه مدیریت شوند و باید اتاق فکر و مشاوره در حوزه داشته باشیم و دایره مشورتها محدود نباشد.
لزوم نهضت علمی در حوزه
حجتالاسلام والمسلمین محمدرضا احمدی بروجردی، رئیس موسسه آیتالله العظمی بروجردی نیز معتقد است که ایجاد نهضت علمی به خصوص در اسلامیسازی علوم انسانی و تحول در حوزه علمیه مهمترین وظیفه مدیر جدید این نهاد است.
وی به ایکنا گفت: امروزه شبهات نسبت به شیعه بسیار زیاد شده است و امکانات فراوان مادی و رسانهای نیز در این راه به کار گرفته شده تا عظمت شیعه را به چالش بکشند و حوزه باید با زبان روز و ادبیات علمی جدید پاسخگوی این نیازها باشد.
رئیس موسسه آیتالله العظمی بروجردی توجه به ادبیات عرب و آشناکردن طلاب با زبان عربی را از بایستههای ضروری دوره معاصر برای حوزویان ذکر کرد و گفت: در ادبیات عربی و زبان عربی در حوزه در سالیان گذشته غفلت زیادی صورت گرفته است در حالی که زبان عربی زبان فقه شیعه و زبان قرآن و پایه دروس حوزوی است و خدماتی که در قرون گذشته ایرانیان به زبان عربی کردهاند شاید اندیشمندان عرب زبان نکرده باشند اما در دوره فعلی این زبان مورد غفلت واقع شده است.
استاد حوزه علمیه بیان کرد: عرضه نوینی از فقه و کلام و تفسیر باید به دنیا داشته باشیم و لازمه آن آشنایی قاطبه حوزویان با زبان عربی و حتی زبانهای دیگر است ضمن اینکه باید فقه و کلام و فلسفه شیعه با زبان روز عرضه شود.
شتاب بخشیدن به مطالبات رهبری
به هر حال همانطور که بیان شد وظایف و رسالتهای خطیری فراروی مدیر جدید حوزه قرار دارد که غفلت از آن در برنامهریزیها و رویکردها ممکن است در حالتی خوشبینانه حوزه را در حد فعلی متوقف کند از این رو خوب است که برنامهریزی جدیتر و رفع نواقص و شتاب بخشیدن به اولویتهای اساسی در مطالبات رهبر انقلاب هرچه سریعتر در دستور کار حوزه قرار گیرد.
مسئولیتهای حوزه از نگاه رهبری
رهبر معظم انقلاب حوزه را تکیهگاه نظام میدانند و به همین دلیل هم اسلامیسازی علوم انسانی، پرداختن به فقه حکومتی، حوزه انقلابی و تحول در حوزه را به عنوان پیشانی فعالیتهای حوزه مشخص فرمودند ایشان در سال 1389 در فرمایشاتی فرمودند«اینکه بنده درباره علوم انسانى در دانشگاهها و خطر این دانشهاى ذاتاً مسموم هشدار دادم چون این علوم انسانىاى که امروز رائج است، محتواهائى دارد که ماهیتاً معارض و مخالف با حرکت اسلامى و نظام اسلامى است؛ متکى بر جهانبینى دیگرى است؛ حرف دیگرى دارد، هدف دیگرى دارد. وقتى اینها رائج شد، مدیران بر اساس آنها تربیت میشوند؛ همین مدیران مىآیند در رأس دانشگاه، در رأس اقتصاد کشور، در رأس مسائل سیاسى داخلى، خارجى، امنیت، غیره و غیره قرار میگیرند. حوزههاى علمیه و علماى دین پشتوانههائى هستند که موظفند نظریات اسلامى را در این زمینه از متون الهى بیرون بکشند، مشخص کنند، آنها را در اختیار بگذارند، براى برنامهریزى، براى زمینهسازىهاى گوناگون. پس نظام اسلامى پشتوانهاش علماى دین و علماى صاحبنظر و نظریات اسلامى است؛ لذا نظام موظف به حمایت از حوزههاى علمیه است، چون تکیهگاه اوست.(بیانات در دیدار طلاب، فضلا و اساتید حوزه علمیه قم ۲۹/۷/۱۳۸۹)».
تغییر نظام آموزشی حوزه جدیتر گرفته شود
یکی از کارهایی که در دوره مدیریت سابق حوزه برگزار شد ایجاد تغییر در نظام آموزشی حوزه بود که مقدمهای بر بحث تحول در نظام آموزشی است و اگرچه تحول موضوعی میان مدت و بلندمدت است ولی واقعیت آن است که این تغییرات و تحولات هم به دلیل سرعت کند و هم پایین بودن قدرت خطرپذیری مسئولان حوزه آن طور که باید توقعات را برآورده نمیکند مثلا حوزه علمیه هنوز درگیر در تکرار مکررات در برخی مباحث انتزاعی است، حال آن که نهادهای نظام از خلا تئوریک نظامپردازی مبتنی بر دین رنج میبرند، که اشکالات سیستم بانکی نمونه کوچکی از آن است.
آیتالله عباس کعبی، عضو خبرگان رهبری در گفتوگویی درباره اولویتهای مدیریتی مدیر جدید حوزه با تاکید بر این که تحقق مطالبات و فرمایشات مقام معظم رهبری و مراجع عظام تقلید در اولویت برنامههای هر مدیر حوزوی باید باشد، معتقد است که به تعبیر زیبای رهبر معظم انقلاب، حوزه مادر نظام است، لذا یک سری انتظارات متقابلی میان حوزه و نظام وجود دارد که باید به تامین آنها اهتمام ورزید و در کلانبرنامهها میبایست در جهت تحقق تمدن نوین اسلامی با تکیه بر ظرفیتهای عظیم حوزههای علمیه و نهاد مقدس روحانیت گام برداشت و برنامهریزی لازم را در این جهت به خوبی انجام داد.
از آنجا که آیتالله اعرافی، هم در زمینه مباحث قرآن و علوم تربیتی کار تفسیری و علمی موضوعی وزینی را انجام داده و از طرفی چندین رشته میان رشتهای قرآن و علوم را در المصطفی ایجاد کرده است انتظار میرود تحول نظام آموزشی حوزه سرعت بیشتری به خصوص در زمینه قرآنی به خود بگیرد همچنین است نگاه به موضوعات فقه حکومتی و ....
انتظارات مراجع از حوزه
مراجع معظم تقلید در سالهای اخیر بر روی چند موضوع کلی و تقریبا به صورت اجماعی تمرکز کرده و بر رسالت حوزه در این مسئولی تها تاکید کردهاند که تمرکززدایی از حضور طلاب در قم و اعزام آنان به شهرستانها همچنین کاهش تعطیلات در حوزه، پاسخ به شبهات دینی در فضای مجازی، استقلال حوزه و حفظ سنتهای حوزوی به خصوص اخلاقی حوزه مهمترین آنها است که هر کدام لوازم خود را دارد. در دوره گذشته نسبت به کوچک سازی مدیریتی حوزه همچنین کاهش تعطیلات تلاش هایی صورت گرفته ولی به نظر می رسد هنوز بحث کاهش تعطیلات حوزه رضایت مراجع و شورای عالی را برآورده نکرده است و مدیر جدید باید حتما در برنامه ریزی خود این مسئله را بگنجاند.
همچنین تمرکززدایی از موکداتی است که تقریبا در بسیاری از سخنان مراجع در حال تکرار است و البته از چالشهای نفسگیر مدیر جدید حوزه است زیرا مستلزم هزینههای مالی از یکطرف و تحول اساسی در نظام پذیرشی حوزه و تامین استاد برای مدارس شهرستانها همچنین توسعه مدارس علمیه در استانها و شهرستانهاست و باید بر آن مسئله اخلاق را افزود که البته طرح آیت الله اعرافی برای برپایی حتمی یک درس اخلاق به صورت هفتگی در مدارس اگرچه برای شروع، کار پسندیدهای است ولی به نظر میرسد آنچه باید فراتر از این مسئله مورد توجه باشد دمیدهشدن روح اخلاق و بازگشت به سنن اصیل حوزوی است که با رشد مدرکگرایی و ترویج الفاظی چون «حجتالاسلام والمسلمین دکتر و آیتالله دکتر و ...» و برخی مسایل دیگر به چالش کشیده شده است.
حوزویان رشد اخلاقی را از خود آغاز کنند
آیتالله رضا استادی، عضو شورای عالی حوزه در مراسم معارفه مدیر جدید حوزه در این زمینه گفت: در حوزه نیز ما باید اول هدف از درس خواندن و تحصیل را اصلاح خودمان قرار دهیم زیرا خودمان متن هستیم و نباید از متن غافل شد حوزه نیز مانند یک فرد است و اگر از متن حوزه غافل شویم و به حواشی بپردازیم از خودمان غفلت کرده و پیشرفتی نخواهیم داشت.
عضو شورای عالی حوزههای علمیه بیان کرد: من نمیگویم حوزه خروجی ندارد ولی چرا بحث اخلاق در حوزه آن طور که باید باشد نیست، نباید تشکیلات توسعه یابد اما در ازای آن خروجی متناسب با آن نداشته باشیم.
استادی بیان کرد: وظیفه ما این است که همه به فکر خدمت باشیم و با هم همکاری کنیم تا حوزه بتواند حوزه جوابگویی باشد؛ اگر دائما از خودمان تعریف کنیم به جایی نمیرسیم. حوزه باید جوابگو و در پاسخ به شبهات به روز باشد. مکرر رهبری و امام فرمودند اساس حوزه به تهذیب و اخلاق است، زیرا عالمی که مهذب نباشد ضررش بیشتر از نفع اوست.
استادی همچنین به انتقاد از حضور طلاب در قم در ایام تبلیغ پرداخت و گفت: صدها طلبه در همین ماه رمضان در قم ماندهاند و برخی مساجد بدون روحانی هستند این نشان میدهد تبلیغ سر و سامانی ندارد و هنوز نتوانستهایم این مشکل را حل کنیم همچنین حدود ۶۰۰ نفر در قم درس خارج میگویند که خیلی خوب است و نشانه رشد علمی است ولی آیا واقعا رسیدگی و نظارت بر کار آنان شده است.
احیای موقوفات
مسئله احیای موقوفات در راستای استقلال بخشیدن بیشتر به حوزه از دیگر مسئولیت های دشوار فراروی مدیر جدید حوزه علمیه است. آیتالله حسینی بوشهری، مدیر سابق حوزه و عضو شورای عالی حوزه معتقد است که امروز وضعیت استانهای ما با گذشته واقعا قابل قیاس نیست و مدیران با دلسوزیهایی که داشتند مراکز استانها و حوزههای استانی را رونق دادهاند و مدیریتهای استانی جایگاه و هویت پیدا کرده است.
وی اظهار کرد: مدیران باید برای افزایش موقوفات تلاش بیشتری کنند همچنین برخی مدیران با ابتکاراتی که داشتهاند بودجههای خوبی جذب کردهاند که امیدوارم این روند تداوم داشته باشد.
استقلال حوزه همواره از چالشهایی است که میتواند حوزه را وام دارد برخی دولتها و شخصیتها کند که عوارض آسیبهای جبران ناپذیر خود را به دنبال دارد اگرچه حوزه وظیفه دفاع از نظام و دولت هم وظیفه حمایت از حوزه را دارد ولی استقلال حوزهها در طول تاریخ آن را از گزند دولتی شدن و سکوت در برابر انحرافات حفظ کرده است و تحقق این مسئولیت نیز در گرو دو مسئله اصلی است یکی کنترل حساب شده و مدیریت ورودیهای حوزه متناسب با نیازهای زمان و کشور و دیگری احیای موقوفات و کمک از خیرین برای ساخت حوزههای علمیه و توسعه فضای آموزشی آن.
رویکردهای مدیر جدید حوزه
آیتالله اعرافی مدیر جدید حوزه در حالی بر مدیریت این نهاد تکیه کرده که انتظارات از وی به مراتب بیشتر از مدیریت دوره گذشته است و موفقیتهای نسبی وی بر جامعه المصطفی نیز بر این انتظارات افزوده است.
وی در 28 تیرماه در جمع مدیران استانی حوزه به بیان شاخصه ها و رویکردهای مدیریتی خویش پرداخت و گفت: حوزه و روحانیت باید سرآمد اخلاق و ادب و ارزشهای اخلاقی باشد و راه آن این است که به آنچه میگوییم و میدانیم عمل کنیم همچنین در سخنرانی دیگری بر تشکیل درس هفتگی اخلاق در همه مدارس تاکید کرد.
مدیریت همراه با تحقیق و تدریس و نوشتن مقاله و ...، پرداختن مدیران به بحث مشاوره در حوزه، آگاهی به رموز و اسرار طلبگی و تاریخ روحانیت و حوزهها، رویکرد جامع در تربیت طلاب،ایجاد ارتباطات عاطفی و روحی با طلبه و استاد، توجه به معیشت طلبه با رعایت ارزشهای حوزه و سنتهای حوزوی، داشتن نگاه کلان و راهبردی به حوزه، مشارکت دادن استاد و طلبه در پیشبرد مسایل مدارس، تاکید بر رشد اجتماعی، سیاسی و رشد انقلابی در طلاب، تاکید بر احیای اخلاقی و ارزشهای سنتی حوزه در کنار ایجاد تحول و پناهگاه مردم قراردادن حوزه از دیگر رویکردهایی است که مدیر جدید بر آن تاکید کرده و میکند.
داشتن نگاه تمدنی حوزویان به اسلام، رفع احساس افسردگی و پژمردگی از طلاب، شناخت جغرافیایی معرفتی رقبای تشیع، درآمیختگی تحصیل و تهذیب و دوری از سکولاریسم، خلاقیت و ابتکار و تلاش برای تحقق مطالبات رهبری و انقلاب و مراجع از دیگر موضوعاتی است که مدیر جدید تقریبا در تمامی سخنرانیهای اخیر خود از جمله در مراسم افتتاحیه دوره ضیافت ملکوت در مدرسه حقانی بر آن تاکید ورزیده است.
اعرافی در سخنانی در روز 24 تیرماه بر تعمیق کارهای قرآنی در حوزه تاکید کرد و گفت: به رغم همه پیشرفتهایی که پس از انقلاب در زمینه قرآن کریم داشتهایم، اما این کتاب آسمانی هنوز مظلوم است. در زمینه ترجمه قرآن کریم بیش از ۱۰۰ ترجمه زبانی انجام شده است در صورتی که امروزه ۲ هزار زبان زنده در دنیا وجود دارد و کتاب انجیل تقریبا به تمام زبانهای زنده دنیا ترجمه شده است.
وی گفت: هنرهای مختلف باید در اختیار قرآن قرار بگیرد؛ البته در این زمینه آنچنان کار نشده است؛ در حوزه نیز فعالیتهای گرانسنگی در زمینه قرآن انجام شده؛ ولی در زمینه ترویج قرآن برای نسل جوان کارهای زیادی مانده است.
ایشان همچنین در بازدید از معاونت تبلیغ حوزه تصریح کرد که باید با برنامه بهتر و دقیق و همچنین انسجام مناسب و حساب شده، کاری کنیم تا طلاب از قم به شهرهای خود هجرت کنند و در این عرصه حقیقتا میشود با برنامه خوب و دراز مدت و حمایتهای مالی به تقویت امر تبلیغ و ایجاد انگیزه برای هجرت طلاب به مناطق مهم اقدام کرد.
رویکردهایی که نیازمند توجه جدیترند
اگرچه برنامههای اعلام شده محورهای کلی برای مدیریت آینده ایشان است و قطعا اگر بخواهد از مرحله شعار بگذرد نیازمند برنامهریزی است ولی به نظر می رسد باید به موضوعات اساسی تر در این رویکرد از جمله دو موضوع اساسی تحول حوزه در زمینه های مختلف آموزشی، پژوهشی و ... و اسلامی سازی علوم انسانی و مهمتر از آن، فقه حکومتی بیشتر توجه و پرداخته شود؛ اینکه در حوزه مدیران باید مشاوران امینی برای طلاب باشند و از آنان حمایت شود، اینکه، حوزه باید ملجا و پناهگاه مردم باشد، اینکه طلاب باید از افسردگی دور باشند نه اینکه حرف درستی نیست و نباید باشد بلکه امری ضروری و همان طور که آیت الله اعرافی تاکید کرده است لازم و مطلوب است اما چیزی که امروز مردم از حوزه انتظار دارند در دو سطح قابل احصاء است اول تربیت روحانیون و مبلغانی که از سطح متوسط مردم در اخلاق و تهذیب بالاتر و نمونه عملی برای آنان باشند و بر مسایل عمومی طلبگی یعنی قرآن و نماز و احکام تسلط نسبی داشته باشند و در سطح دیگر نیز متخصصانی تربیت شوند که بتوانند نظامات اقتصادی با همه شقوق آن، نظامات اجتماعی و مدیریتی و ... را با ابتنای بر قرآن و سنت بازسازی کنند زیرا هنوز در کشور ما مدل مدیریتی اسلامی، مدل بانکداری اسلامی، مدل تحزب اسلامی، مدل اقتصاد اسلامی تعریف نشده و شکل نگرفته است، همچنین تربیت متخصصانی که بتوانند با آشنایی با ادبیات روز دنیا و زبان کشورهای مختلف به تبلیغ صحیح دین بپردازند.
دیدگاه کارشناسان
حجتالاسلام والمسلمین زمانی، معاون بینالملل حوزه در گفت و گو با ایکنا با بیان اینکه فاز اول تحول نظام آموزشی انجام شده است و سطح دو و سه نیز در دستور کار قرار دارد و امیدواریم تا پایان امسال طرح تحول در سطوح بالاتر نیز تصویب و وارد فاز اجرا شود که تا سال دهم را تحت پوشش قرار خواهد دادگفت: تحول در نظام آموزشی حوزه و به روز کردن آموزشها متناسب با نیازهای روز و دستیابی به دستاوردهای نوین دنیا در زمینه علوم انسانی و برپا کردن آن بر مبنای اسلامی، فعال کردن دیپلماسی بینالمللی دینی و علمی در حوزه از جمله بایستهها و وظایف مدیر آینده حوزه است و جزء اولویتهای اوست.
وی افزود: همکاری با اهل سنت و سایر ادیان، حضور تبلیغی در بسیاری از کشورها به عنوان کار بر زمین مانده؛ اعزام استادان برای تدریس در دانشگاههای دنیا در زمینه علوم الهی و حضوربخشی به قرآن در متن فعالیتهای آموزشی و پژوهشی از دیگر اولویت های فراروی مدیر جدید حوزه است.
استفاده از تمامی ظرفیتهای فکری حوزه
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمد واعظ موسوی، رئیس انجمن تبلیغ و ارتباطات حوزه علمیه در گفتوگو با ایکنا با تاکید بر استفاده از ظرفیت نخبگان و آرای مختلف گفت: گاهی متاسفانه بر اثر سوء برداشت، ممکن است برخی انتقادها یا مخالفتها، سنگاندازی تلقی شود که این کار صحیح نیست و باید از ظرفیت نخبگان در آموزش، تربیت و تخصصهای مختلف در حوزه علمیه استفاده شود و انرژی و توان خود را برای برخی حواشی صرف نکنیم.
وی افزود: حوزه امروز با گذشته تفاوت فراوانی دارد و انتظارات نیز از آن بسیار زیاد است و حوزه متولی دین مردم و فرهنگسازی دینی از سویی در داخل و از طرف دیگر متولی مسایل دینی و عرفی حتی جهان اسلام در مواردی هست لذا از مدیریت جدید انتظار میرود فارغ از عناوین با ایثار و تلاش مضاعف به دنبال استفاده از سلیقههای مختلف باشند زیرا حوزه با این همه افکار و استعدادهای ناب در جایگاه شایسته و درخور خود قرار ندارد.
وی تاکید کرد: نباید منتظر بنشینیم تا رهبری برای برخی مسایل حوزه از جمله روحیه انقلابیگری از خودشان مایه بگذارند و باید قبل از بیان مطالب از سوی رهبری این نیازها رصد شود و حوزه جلوتر از جامعه و نظامهای آموزشی دینی در جهان پیش برود زیرا حوزه نماد انقلاب و نظام است و رکود و سکون آن مترادف با رکود و سکون نظام تقلی میشود.
واعظ موسوی با بیان اینکه امروز بحث جدی اسلامی سازی علوم انسانی مطرح است و انتظار تنها و تنها از حوزه وجود دارد ولی آنطور که شایسته است کاری در این عرصه نشده است تاکید کرد: باید به تخصصهای مختلف مورد نیاز جامعه در علوم انسانی از منظردینی و اسلامی پرداخته شود و دل به برپایی چند نشست و همایش خوش نکنیم که متاسفانه در جامعه مد شده است.
ارتقاء جایگاه قرآن
همچنین حجتالاسلام والمسلمین مرتضی میرکتولی دبیر سابق مجمع عالی تفسیر حوزه گفت: در طول مدیریت گذشته حوزه تلاشهای خوبی برای ارتقاء جایگاه قرآن در حوزه علمیه صورت گرفت ولی نباید این تلاش ها کمرنگ و یا متوقف شود و باید با سرعت بیشتری این مسیر را ادامه دهیم.
وی اظهار کرد: باید از استعدادهای شکوفای حوزه در هر رشتهای استفاده شود و حوزه پاسخگوی نیازهای روز باشد به ویژه اینکه 700 استاد در حوزه در سطح عالی درس میدهند و باید ساماندهی و در راستای اهداف حوزه مدیریت شوند و باید اتاق فکر و مشاوره در حوزه داشته باشیم و دایره مشورتها محدود نباشد.
لزوم نهضت علمی در حوزه
حجتالاسلام والمسلمین محمدرضا احمدی بروجردی، رئیس موسسه آیتالله العظمی بروجردی نیز معتقد است که ایجاد نهضت علمی به خصوص در اسلامیسازی علوم انسانی و تحول در حوزه علمیه مهمترین وظیفه مدیر جدید این نهاد است.
وی به ایکنا گفت: امروزه شبهات نسبت به شیعه بسیار زیاد شده است و امکانات فراوان مادی و رسانهای نیز در این راه به کار گرفته شده تا عظمت شیعه را به چالش بکشند و حوزه باید با زبان روز و ادبیات علمی جدید پاسخگوی این نیازها باشد.
رئیس موسسه آیتالله العظمی بروجردی توجه به ادبیات عرب و آشناکردن طلاب با زبان عربی را از بایستههای ضروری دوره معاصر برای حوزویان ذکر کرد و گفت: در ادبیات عربی و زبان عربی در حوزه در سالیان گذشته غفلت زیادی صورت گرفته است در حالی که زبان عربی زبان فقه شیعه و زبان قرآن و پایه دروس حوزوی است و خدماتی که در قرون گذشته ایرانیان به زبان عربی کردهاند شاید اندیشمندان عرب زبان نکرده باشند اما در دوره فعلی این زبان مورد غفلت واقع شده است.
استاد حوزه علمیه بیان کرد: عرضه نوینی از فقه و کلام و تفسیر باید به دنیا داشته باشیم و لازمه آن آشنایی قاطبه حوزویان با زبان عربی و حتی زبانهای دیگر است ضمن اینکه باید فقه و کلام و فلسفه شیعه با زبان روز عرضه شود.
شتاب بخشیدن به مطالبات رهبری
به هر حال همانطور که بیان شد وظایف و رسالتهای خطیری فراروی مدیر جدید حوزه قرار دارد که غفلت از آن در برنامهریزیها و رویکردها ممکن است در حالتی خوشبینانه حوزه را در حد فعلی متوقف کند از این رو خوب است که برنامهریزی جدیتر و رفع نواقص و شتاب بخشیدن به اولویتهای اساسی در مطالبات رهبر انقلاب هرچه سریعتر در دستور کار حوزه قرار گیرد.
