پیوند حماسه و حکمت در تمدن ایرانی-اسلامی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) از اصفهان، حسن بلخاری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران عصر پنج شنبه 25 شهریورماه در هفتمین نشست «تخیل خلاق در عرصه اندیشه و حکمت اسلامی» که از سوی مرکز خلاقیت و نوآوری شهرداری اصفهان در کتابخانه مرکزی شهرداری برگزار شد، گفت: ما ملتی منحصر به فرد در جهان هستیم که بنا به پاک بودن جهان اساطیری‌مان و نیز قدسی بودن جهان‌بینی مذهبی‌مان، سعی کردیم بین حماسه و حکمت و دین ارتباط برقرار کنیم.

وی افزود: این در حالی است که تمدن‌های دیگر از جمله تمدن یونانی معمولا با نفی اسطوره، به فلسفه و مذهب رسیدند. اما جهان اساطیری ایرانی آن‌قدر پاک بوده و آن‌قدر مرز‌های خیر و شر در آن روشن و شفاف است که وقتی اسلام وارد این سرزمین می‌شود، می‌بیند این جهان اساطیری قابل نفی نیست.

بلخاری بیان کرد: من تاریخ ایران را به قبل و بعد از اسلام تقسیم نمی‌کنم. ایران فرهنگ منوری داشت که با حضور اسلام تابندگی بیش‌تری پیدا کرد، بنابراین اسلامیت ما ادامه فرهنگ پاک و منوری است که جهان اسطوره را در کنار جهان قدسی مذهب قرار می‌دهد.

وی با اشاره به اینکه سهروردی احیاگر حکمت خسروانی بود، گفت: اگر آن پاکی، استعلا، برجستگی و فرزانگی در اندیشه ایرانیان باستان وجود نداشت، شیخ اشراق مسلمانی که بار‌ها در آثارش به قرآن و روایات استناد می‌کرد، هرگز نمی‌توانست از ایران باستان صحبت کند.

این پژوهشگر و مدرس فلسفه هنر و حکمت شرق افزود: هم فرهنگ گذشته ما سراسر نور بود و هم در حقیقت حضور اسلام نور علی نور بود؛ امثال فردوسی و مولانا فرهنگ گذشته ما را به فرهنگ متعالی و جدید پیوند زدند و انصافا ما به ملتی منحصر به فرد در سطح جهان تبدیل شدیم.

وی با اشاره به سبک قهوه خانه‌ای در تاریخ نقاشی ایرانی و تأثیری که از هنر نقالی پذیرفته است، گفت: این سبک به طرز استثنایی تلفیق همان حماسه و حکمت، تلفیق ایرانیت و اسلامیت، تلفیق شاهنامه و مثنوی و تلفیق اوستای حقیقی با قرآن است تا جایی که به فرمی تبدیل می‌شود که مثلا مظلومیت و معصومیت سیاوش به سیدالشهدا گره می‌خورد و این را فرهنگ ایران ایجاد کرده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در ادامه مباحث خود به رویکرد یونانی‌ها به خیال و تخیل پرداخت و ادامه داد: بحث تخیل در تاریخ فلسفه با افلاطون شروع شد و قبل از وی بحثی در این باب وجود ندارد. اما این اولین رویکرد فلسفی به تخیل، رویکردی منفی بود.

وی افزود: از دیدگاه افلاطون، خیال رهزن است، یعنی واقع را ناواقع و ناواقع را واقع نمایانده و به ما دروغ می‌گوید، همین دیدگاه مبنای برخورد منفی افلاطون با هنرمندان و شاعران شد، تا جایی که معتقد بود باید هنرمندان و شاعران را از مدینه فاضله اخراج کنیم.

بلخاری تأکید کرد: البته افلاطون در اواخر عمر نظرش را عوض کرده و می‌گوید خداوند وقتی بخواهد سخن بگوید، یا به زبان نبی سخن می‌گوید یا به زبان شاعر.

وی با اشاره به اختلاف دیدگاه‌هایی که میان افلاطون و ارسطو وجود داشت، گفت: آن جهان فوق‌العاده زیبایی که افلاطون در مسئله اشراق و شهود به آن معتقد بود، ارسطو آن را نمی‌پذیرفت و به همین دلیل دیدگاه دیگری نسبت به خیال داشت، در واقع می‌توان گفت اولین رویکرد جدی و مثبت جهان فلسفه به تخیل با ارسطو شکل گرفت.

گفتنی است در پایان این نشست با حضور شهردار اصفهان آیین بزرگداشتی برگزار و طی آن لوح سپاسی مزین به نشان یونسکو به غلامرضا خوشحال‌پور (مستور)، هنرمند نقال اصفهانی اهدا شد و این هنرمند به نقل داستان رستم و سهراب پرداخت.