ایازی:
هدف امام حسین(ع) را نمیتوان صرفا تشکیل حکومت اسلامی و یا شهادت دانست
گروه اندیشه:آیتالله محمدعلی ایازی؛ نویسنده و پژوهشگر دین با اشاره به تحلیلهای فلسفه قیام عاشورا معتقد است: هدف امام حسین(ع) را نمیتوان صرفا تشکیل حکومت اسلامی و یا شهادت دانست، شاید در انتهای راه خود شهادت را میدیدند، اما به صرف شهادت قیام نکردند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، واقعه عاشورا در سال ۶۱ هجری همچنان برای جامعه امروز زنده و جاودانه است و همچنان ذهن و ضمیر هر انسان آزادیخواه و عدالت طلب و ظلم ستیز را به خود مشغول کرده است. اهداف و فلسفه قیام عاشورا و پیامهای این واقعه تاریخی برای عصر جدید محورهایی بود که خبرنگار ایکنا در اصفهان درباره آنها با آیتالله محمدعلی ایازی؛ نویسنده و پژوهشگر دین گفتوگویی داشته است که متن آن را در ادامه میخوانید:
ایکنا: تاکنون علمای شیعه و اهل سنت تفسیرها و تحلیلهای گوناگونی از اهداف و فلسفه قیام امام حسین(ع) ارائه کردهاند، برای مثال مرحوم مطهری هدف امام حسین(ع) را امر به معروف و نهی از منکر، دکتر شریعتی هدف ایشان را شهادت و آقای صالحی نجف آبادی هدف امام را تشکیل حکومت اسلامی میدانستند. حتی برخی از نیز، واقعه کربلا را نتیجه اختلافات و انتقامجوییهای قبیلهای میدانند. کدام یک از این تفاسیر و تحلیلها را میتوان بیشتر با واقعیتهای تاریخی و هدف اصلی امام حسین(ع) منطبق دانست؟
ایازی: با توجه به اینکه تاکنون تفاسیر و تعابیر متعددی در رابطه با هدف اصلی قیام امام حسین(ع) مطرح شده، به عقیده من بهترین راه، مراجعه به کلمات، سخنان، خطبهها و بیانات امام در مسیر مکه تا کوفه است. از این فرموده حضرت:«ألا إنَّ الدََّعِی بنَ الدَّعِی قَد رَکَزَ بینَ اثنتینِ بینَ السلَّةِ و الذِّلَّةِ و هیهاتَ منَّا الذِّلَّةُ ...» میتوان استنباط کرد که ایشان حاضر به تسلیم در مقابل ظلم نبوده و نمیتوانستند نسبت به این موضوع بیتفاوت باشند، چون اتفاق خطرناکی رخ داده بود و آن اینکه فرد ناصالحی رهبری جامعه اسلامی را به دست گرفته بود و در همین زمینه از سخنان آن حضرت استنباط میشود که ایشان علی رغم اینکه بارها به کوفه دعوت شده بودند، حاضر نبودند به این کار تن بدهند.
هم چنین از این فرموده امام حسین(ع): فِي الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهيِ عَنِ المُنكَرِ: اِعتَبِروا أيُّهَا النّاسُ بِما وَعَظَ اللّه ُ بِهِ أولِياءَهُ مِن سوءِ ثَنائِهِ عَلَى الأَحبارِ إذ يَقولُ :« لَولا يَنهاهُمُ الرَّبّانِيّونَ وَالأَحبارُ عَن قَولِهِمُ الإِثمَ » و قالَ« لُعِن الَّذينَ كَفَروا مِن بَني إسرائيلَ ـ إلى قوله : ـ لَبِئسَ ما كانوا يَفعَلونَ » و إنَّما عابَ اللّه ُ ذلِكَ عَلَيهِم لِأَنَّهُم كانوا يَرَونَ مِنَ الظَّلَمَةِ الَّذينَ بَينَ أظهُرِهِمُ المُنكَرَ وَالفَسادَ فَلا يَنهَونَهُم عَن ذلِكَ؛ رَغبَةً فيما كانوا يَنالونَ مِنهُم، و رَهبَةً مِمّا َحذَرونَ، وَاللّه ُ يَقولُ: «فَلا تَخشَوُا النّاسَ وَاخشَونِ » و قالَ المُؤمِنونَ وَالمُؤمِناتُ بَعضُهُم أولِيَاءُ بَعضٍ يَأمُرونَ بِالمَعروفِ و يَنهَونَ عَنِ المُنكَرِ»، فَبَدَأَ اللّه ُ بِالأَمرِ بِالمَعروف وَالنَّهيِ عَنِ المُنكَرِ فَريضَةً مِنهُ؛ لِعلمِهِ بِأَنَّها إذا اُدِّيَت و اُقيمَتِ استَقامَتِ الفَرائِضُ كُلُّهُا هَيِّنُها و صَعبُها، و ذلِكَ أنَّ الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهيَ عَنِ المُنكَرِ دُعاءٌ إلَى الإِسلامِ مَعَ رَدِّ المَظالِمِ و مُخالَفَةِ الظّالِمِ و قِسمَةِ الفَيءِ وَ الغَنائِمِ و أخذِ الصَّدَقاتِ مِن مَواضِعِها و وَضعِها في حَقِّها»/
«درباره امر به معروف و نهی از منکر: اى مردم! از بدگويى خداوند نسبت به ملاّيان يهود پند گيريد كه خداوند بدين وسيله دوستان خويش را اندرز داده است، آن جا كه میفرمايد: «چرا عالمان ربّانى و ملاّيان، آنان را از گفتار گناهآلودشان نهى نمیكنند» و میفرماید: «كافران بنى اسرائيل لعنت شدند ـ تا آن جا كه فرمايد ـ چه بد بود آنچه انجام میدادند.» خداوند از اينرو آنان را نكوهش كرده است كه ايشان از ستمگرانى كه در ميانشان بودند، زشتكارى و تباهى میديدند، اما به طمع بهرهاى كه از آن ستمگران میبردند و به سبب هراس از آنچه از آن میترسيدند، آنان را از كردارهايشان باز نمیداشتند. در حالى كه خداوند میفرمايد: «از مردم نترسيد و از من بترسيد.» و فرموده: «مردان و زنان مؤمن دوستان يكديگرند، به نيكى فرمان میدهند و از زشتكارى باز میدارند.» خداوند از امر به معروف و نهى از منكر، به عنوان فريضهاى از جانب خود آغاز كرده است، چون میدانسته است كه هرگاه اين فريضه ادا گردد و برپا داشته شود، تمام فرايض ديگر از آسان و دشوار، برپا داشته خواهند شد. چرا كه امر به معروف و نهى از منكر، دعوت به اسلام است، همراه با ردّ مظالم و مخالفت با ستمكار و تقسيم بيت المال و غنايم و گرفتن بجاى صدقات [زكات] و هزينه كردن بجاى آنها».
این سخنان را که هم در مکه و هم در مدینه آن را بیان کردند، از این مطلب برداشت میشود که برای امام هم اصلاح اجتماعی و هم مبارزه با ظلم و ستم و استبداد اهمیت زیادی داشته است، بنابراین هدف امام حسین(ع) را نمیتوان صرفا تشکیل حکومت اسلامی و یا شهادت دانست، شاید در انتهای راه خود شهادت را میدیدند، اما به صرف شهادت قیام نکردند.
ایکنا : آیا میتوان میان عقلانیت مدرن امروز و فرهنگ عاشورا با قدمتی ۱۴۰۰ ساله پیوند و ارتباط برقرار کرد ؟
ایازی: با توجه به فرموده امام حسین(ع): «....وَ إِنَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الاِْصْلاحِ فی أُمَّةِ جَدّی (صلی الله عليه وآله وسلم) أُريدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْروفِ وَ أَنْهی عَنِ المُنْكَرِ....»: (....قيام من برای اصلاح در امّت جدّم است، می خواهم امر به معروف و نهی از منكر كنم....) و هم چنین با توجه به عقلانیت بشری اینگونه استنباط میشود که انسان همواره باید به دنبال اصلاح جامعه خویش بوده و فراتر از آن اینکه اصلاح جامعه باید یک آرمان باشد و اینکه هیچ انسانی نسبت به وضعیت موجود جامعه خویش بیتفاوت نباشد. مورد دوم اینکه با تأکید بر عقلانیت بشری میتوان گفت مجالس عزاداری باید مفید باشد، برای مثال نذورات که در این ایام بخش قابل ملاحظهای را در عزاداریها به خود اختصاص داده، شایسته است که متناسب با رفع نیازهای جامعه و در جهت مرتفع کردن مشکلات جامعه باشد که انشاءالله با مدیریت جامعه و برنامهریزی برای عزاداریها بتوانیم همراه با عقلانیت امروز بشری مشکلات اجتماعی را برطرف کنیم.
ایکنا : پیامهای مهم قیام امام حسین(ع) که میتوان در هر عصر و زمانی از آنها بهره مند شد، چیست؟
ایازی: با استناد به این فرموده امام حسین(ع):« فانی لا أری الموت الا سعادة و لا الحیاة مع الظالمین الا برما...»: (من مرگ را جز سعادت و زندگی با ظالمان را جز هلاکت نمیبینم.) باید گفت هر انسانی در طول عمر خویش دو نوع حیات دارد، حیات و زندگی روزمره که یک چرخش طبیعی است و به تدریج سپری میشود و معنای دیگر حیات اینکه هر انسانی باید بتواند رسالت و وظیفه انسانی خود را انجام دهد، اینکه آیا من میتوانم در جامعه مفید و مؤثر باشم، با الگو قرار دادن امام حسین(ع) که در طول حیات خویش هدف مهم و والایی را دنبال کرده و در این مسیر به شهادت رسیدند. پیام دیگر قیام امام حسین(ع) این است که هر فردی تلاش کند دنباله رو و مقدمهچین تدارکات ظالمین در جامعه نباشد و به اصطلاح آب به آسیاب دشمن نریزد و در راهی قدم گذارد که مسیر ظالمین و منحرفین را کور کند.
ایکنا: تاکنون علمای شیعه و اهل سنت تفسیرها و تحلیلهای گوناگونی از اهداف و فلسفه قیام امام حسین(ع) ارائه کردهاند، برای مثال مرحوم مطهری هدف امام حسین(ع) را امر به معروف و نهی از منکر، دکتر شریعتی هدف ایشان را شهادت و آقای صالحی نجف آبادی هدف امام را تشکیل حکومت اسلامی میدانستند. حتی برخی از نیز، واقعه کربلا را نتیجه اختلافات و انتقامجوییهای قبیلهای میدانند. کدام یک از این تفاسیر و تحلیلها را میتوان بیشتر با واقعیتهای تاریخی و هدف اصلی امام حسین(ع) منطبق دانست؟
ایازی: با توجه به اینکه تاکنون تفاسیر و تعابیر متعددی در رابطه با هدف اصلی قیام امام حسین(ع) مطرح شده، به عقیده من بهترین راه، مراجعه به کلمات، سخنان، خطبهها و بیانات امام در مسیر مکه تا کوفه است. از این فرموده حضرت:«ألا إنَّ الدََّعِی بنَ الدَّعِی قَد رَکَزَ بینَ اثنتینِ بینَ السلَّةِ و الذِّلَّةِ و هیهاتَ منَّا الذِّلَّةُ ...» میتوان استنباط کرد که ایشان حاضر به تسلیم در مقابل ظلم نبوده و نمیتوانستند نسبت به این موضوع بیتفاوت باشند، چون اتفاق خطرناکی رخ داده بود و آن اینکه فرد ناصالحی رهبری جامعه اسلامی را به دست گرفته بود و در همین زمینه از سخنان آن حضرت استنباط میشود که ایشان علی رغم اینکه بارها به کوفه دعوت شده بودند، حاضر نبودند به این کار تن بدهند.
هم چنین از این فرموده امام حسین(ع): فِي الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهيِ عَنِ المُنكَرِ: اِعتَبِروا أيُّهَا النّاسُ بِما وَعَظَ اللّه ُ بِهِ أولِياءَهُ مِن سوءِ ثَنائِهِ عَلَى الأَحبارِ إذ يَقولُ :« لَولا يَنهاهُمُ الرَّبّانِيّونَ وَالأَحبارُ عَن قَولِهِمُ الإِثمَ » و قالَ« لُعِن الَّذينَ كَفَروا مِن بَني إسرائيلَ ـ إلى قوله : ـ لَبِئسَ ما كانوا يَفعَلونَ » و إنَّما عابَ اللّه ُ ذلِكَ عَلَيهِم لِأَنَّهُم كانوا يَرَونَ مِنَ الظَّلَمَةِ الَّذينَ بَينَ أظهُرِهِمُ المُنكَرَ وَالفَسادَ فَلا يَنهَونَهُم عَن ذلِكَ؛ رَغبَةً فيما كانوا يَنالونَ مِنهُم، و رَهبَةً مِمّا َحذَرونَ، وَاللّه ُ يَقولُ: «فَلا تَخشَوُا النّاسَ وَاخشَونِ » و قالَ المُؤمِنونَ وَالمُؤمِناتُ بَعضُهُم أولِيَاءُ بَعضٍ يَأمُرونَ بِالمَعروفِ و يَنهَونَ عَنِ المُنكَرِ»، فَبَدَأَ اللّه ُ بِالأَمرِ بِالمَعروف وَالنَّهيِ عَنِ المُنكَرِ فَريضَةً مِنهُ؛ لِعلمِهِ بِأَنَّها إذا اُدِّيَت و اُقيمَتِ استَقامَتِ الفَرائِضُ كُلُّهُا هَيِّنُها و صَعبُها، و ذلِكَ أنَّ الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهيَ عَنِ المُنكَرِ دُعاءٌ إلَى الإِسلامِ مَعَ رَدِّ المَظالِمِ و مُخالَفَةِ الظّالِمِ و قِسمَةِ الفَيءِ وَ الغَنائِمِ و أخذِ الصَّدَقاتِ مِن مَواضِعِها و وَضعِها في حَقِّها»/
«درباره امر به معروف و نهی از منکر: اى مردم! از بدگويى خداوند نسبت به ملاّيان يهود پند گيريد كه خداوند بدين وسيله دوستان خويش را اندرز داده است، آن جا كه میفرمايد: «چرا عالمان ربّانى و ملاّيان، آنان را از گفتار گناهآلودشان نهى نمیكنند» و میفرماید: «كافران بنى اسرائيل لعنت شدند ـ تا آن جا كه فرمايد ـ چه بد بود آنچه انجام میدادند.» خداوند از اينرو آنان را نكوهش كرده است كه ايشان از ستمگرانى كه در ميانشان بودند، زشتكارى و تباهى میديدند، اما به طمع بهرهاى كه از آن ستمگران میبردند و به سبب هراس از آنچه از آن میترسيدند، آنان را از كردارهايشان باز نمیداشتند. در حالى كه خداوند میفرمايد: «از مردم نترسيد و از من بترسيد.» و فرموده: «مردان و زنان مؤمن دوستان يكديگرند، به نيكى فرمان میدهند و از زشتكارى باز میدارند.» خداوند از امر به معروف و نهى از منكر، به عنوان فريضهاى از جانب خود آغاز كرده است، چون میدانسته است كه هرگاه اين فريضه ادا گردد و برپا داشته شود، تمام فرايض ديگر از آسان و دشوار، برپا داشته خواهند شد. چرا كه امر به معروف و نهى از منكر، دعوت به اسلام است، همراه با ردّ مظالم و مخالفت با ستمكار و تقسيم بيت المال و غنايم و گرفتن بجاى صدقات [زكات] و هزينه كردن بجاى آنها».
این سخنان را که هم در مکه و هم در مدینه آن را بیان کردند، از این مطلب برداشت میشود که برای امام هم اصلاح اجتماعی و هم مبارزه با ظلم و ستم و استبداد اهمیت زیادی داشته است، بنابراین هدف امام حسین(ع) را نمیتوان صرفا تشکیل حکومت اسلامی و یا شهادت دانست، شاید در انتهای راه خود شهادت را میدیدند، اما به صرف شهادت قیام نکردند.
ایکنا : آیا میتوان میان عقلانیت مدرن امروز و فرهنگ عاشورا با قدمتی ۱۴۰۰ ساله پیوند و ارتباط برقرار کرد ؟
ایازی: با توجه به فرموده امام حسین(ع): «....وَ إِنَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الاِْصْلاحِ فی أُمَّةِ جَدّی (صلی الله عليه وآله وسلم) أُريدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْروفِ وَ أَنْهی عَنِ المُنْكَرِ....»: (....قيام من برای اصلاح در امّت جدّم است، می خواهم امر به معروف و نهی از منكر كنم....) و هم چنین با توجه به عقلانیت بشری اینگونه استنباط میشود که انسان همواره باید به دنبال اصلاح جامعه خویش بوده و فراتر از آن اینکه اصلاح جامعه باید یک آرمان باشد و اینکه هیچ انسانی نسبت به وضعیت موجود جامعه خویش بیتفاوت نباشد. مورد دوم اینکه با تأکید بر عقلانیت بشری میتوان گفت مجالس عزاداری باید مفید باشد، برای مثال نذورات که در این ایام بخش قابل ملاحظهای را در عزاداریها به خود اختصاص داده، شایسته است که متناسب با رفع نیازهای جامعه و در جهت مرتفع کردن مشکلات جامعه باشد که انشاءالله با مدیریت جامعه و برنامهریزی برای عزاداریها بتوانیم همراه با عقلانیت امروز بشری مشکلات اجتماعی را برطرف کنیم.
ایکنا : پیامهای مهم قیام امام حسین(ع) که میتوان در هر عصر و زمانی از آنها بهره مند شد، چیست؟
ایازی: با استناد به این فرموده امام حسین(ع):« فانی لا أری الموت الا سعادة و لا الحیاة مع الظالمین الا برما...»: (من مرگ را جز سعادت و زندگی با ظالمان را جز هلاکت نمیبینم.) باید گفت هر انسانی در طول عمر خویش دو نوع حیات دارد، حیات و زندگی روزمره که یک چرخش طبیعی است و به تدریج سپری میشود و معنای دیگر حیات اینکه هر انسانی باید بتواند رسالت و وظیفه انسانی خود را انجام دهد، اینکه آیا من میتوانم در جامعه مفید و مؤثر باشم، با الگو قرار دادن امام حسین(ع) که در طول حیات خویش هدف مهم و والایی را دنبال کرده و در این مسیر به شهادت رسیدند. پیام دیگر قیام امام حسین(ع) این است که هر فردی تلاش کند دنباله رو و مقدمهچین تدارکات ظالمین در جامعه نباشد و به اصطلاح آب به آسیاب دشمن نریزد و در راهی قدم گذارد که مسیر ظالمین و منحرفین را کور کند.
