ضایع کردن و هدر دادن مال؛ ممنوع
گروه اقتصاد: برنامهریزی در مصرف یکیاز مهمترین کارهایی است که سبب خوشی زندگی میشود، باید از مصرفهای تجملی و اشرافی برحذر باشیم چراکه اسلام هرگونه ریخت و پاش تجملاتی و اشرافی را بهصورت قاطع رد میکند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، مدیریت و برنامهریزی در مصرف یکیاز مهمترین مواردی است که باید مورد توجه باشد کمااینکه خدای متعال بر اساس فیض خود پس از آفرینش هر جانداری برای او روزی و رزقی قرار داده و هیچ موجودی را بدون روزی نیافریده، به همین جهت یکیاز اسماء حسنی الهی «رازق» است.
خداوند متعال در آیه 58 سوره مبارکه «ذاریات» در این رابطه فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ؛ خداست كه خود روزىبخش نيرومند استوار است» همچنین در آیه 58 سوره مبارکه «حج» فرموده است: «وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ؛ و آنان كه در راه خدا مهاجرت كردهاند و آنگاه كشته شده يا مردهاند قطعاً خداوند به آنان رزقى نيكو میبخشد و راستى اين خداست كه بهترين روزىدهندگان است» و نیز در آیه 60 سوره مبارکه «عنکبوت» در این رابطه میفرماید: «وَكَأَيِّن مِن دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛ و چه بسيار جاندارانى كه نمیتوانند متحمل روزى خود شوند خداست كه آنها و شما را روزى میدهد و اوست شنواى دانا».
همچنین در آیه 10 سوره مبارکه «الرحمن» با این مضمون « وَالْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ » آمده است: چه بسیار جنبندگانی که قدرت حمل روزی برای ذخیره را ندارند، لیکن خداوند روزی آنها را تامین میکند، خداوند آنها و شما را روزی میدهد؛ بنابراین در مرحله تقسیم و تقدیر روزی هیچ شکمی گرسنه و هیچ دهانی باز و بدون قوت نیست.
در مورد انسان نیز همینطور است، خداوند زمین را برای بهرهمند شدن انسان آفرید و در آیه 10 سوره االرحمن فرمود: «و زمين را براى مردم نهاد»
همچنین در آیه 10 سوره مبارکه «اعراف» با این مضمون «وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ» فرمود: شما را بر روی زمین جایگزین و مالک ساختیم و برای شما معیشتهای گوناگون و انواع وسایل زندگی در آن قرار دادیم، هر چند کمتر شکرگزاری میکنید؛ پس آنچه مربوط به خداوند است اختصاص روزی و مواهب برای انسان است و هیچ انسانی نیست که خداوند متعال روزی و معیشت او را فراهم نکرده باشد و برای او معیشتی اختصاص نداده باشد؛ اما آنچه مربوط به انسان است برنامهریزی و درست مصرف کردن و هدر ندادن روزی و معیشت است.
روایات فراوانی داریم که دلالت میکند بر اینکه ضایع کردن و هدر دادن مال، ممنوع و حرام است از جمله در حدیثی امام رضا(ع) فرموده است: «خداوند از قیل و قال و ضایع کردن و تباه کردن مال و از درخواست و تقاضای زیاد، نفرت دارد».
همچنین، امام علی(ع) فرموده است: «هرگاه خداوند، خیر بندهای را بخواهد، میانهروی در زندگی و نیکویی در تدبیر مالی به او الهام میکند و از تدبیر بد و اسراف دورش میدارد» همچنین امام باقر(ع) فرمود: «معنای آیه 12 سوره نساء با این مضمون «وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم مِّن بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ فَإِن كَانُوَاْ أَكْثَرَ مِن ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاء فِي الثُّلُثِ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَآ أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَآرٍّ وَصِيَّةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ» این است که مال را به دست کسیکه شعور نگهداری، بهرهوری درست و مصرف صحیح از مالش را ندارد، ندهید».
سفیه یعنی کسیکه مال را ضایع میکند، درست مصرف نمیکند و عقل معاش ندارد نه کسی که بیعقل است.در اسلام سفاهت اقتصادی مانع مالکیت و تسلط بر اموال است و سفیه از تصرف در اموال و حقوق مادلی خود منع شده است؛ چون عقل معاش و مدیریت در مصرف ندارد.
برنامهریزی در مصرف یکیاز مهمترین کارهایی است که سبب خوشی زندگی میشود .در حدیثی امام صادق(ع) فرموده است: وجوه و راههایی که میتوان مال را در آن راه، مصرف کرد ۲۴ وجه است؛ ۷ وجه آن مخصوص شخص است، ۵ وجه مخصوص بستگان، 3 وجه مخصوص امور دینی، ۵ وجه مربوط به نیکوکاری،4 وجه مخصوص لوازم زندگی؛ یعنی حقوق و درآمد خود را برای مصرف در این امور ۲۴گانه برنامهریزی کنید:
اما هفت وجه مربوط به هزینه زندگی شخصی شامل تامین خوراک و تغذیه، تامین آب آشامیدنی، تامین پوشاک، تامین هزینه ازدواج، تامین هزینه کارگر و خادم، تامین هزینه حمل و نقل و تامین مسکن هستند.
اما وجوه پنجگانه که مخصوص بستگان است شامل تامین هزینه فرزند مثل هزینه تحصیل، کمک به پدر، کمک به مادر، نفقه همسر و نفقه کسانیکه تحت تکفل شما هستند میباشد.اما وجوه سهگانه مربوطه به امور دینی عبارتند از: دادن زکات، دادن خمس و انجام حج واجب.
اما وجوه پنجگانه مربوط به نیکوکاری شامل هدیه دادن به بزرگترها، هدیه به خویشاوندان، هدیه به مؤمنان، مصرف کردن مال در راه صدقه و احسان و آزاد کردن بندگان و زندانیان میباشد.
و وجوه چهارگانه مخصوص به لوازم زندگی عبارتند از: پرداخت اقساط وام و بدهکاری، دادن قرض و عاریه به دیگران، پذیرایی از مهمان و درمان.انسان باید مصرف زندگی خود را با این وجوه ۲۴گانه تنظیم و برنامهریزی کند. صرف اموال در امور مذکوره برخی واجب و مستحب، بعضی مباح و تعدادی حلال است؛ لیکن نکته مهم پرهیز از تعدی، تجاوز و اسراف است.
باید از مصرفهای تجملی و اشرافی برحذر باشیم. اسلام هرگونه ریخت و پاش تجملاتی، اشرافی و اترافی را بهصورت قاطع رد میکند خوشا به حال کسانیکه هم در درآمد دقت میکنند و هم در مصرف.
در حدیثی پیامبر اکرم(ص) فرموه استد: امت من از نظر درآمد و مصرف بر سه طبقهاند: دو گروه به هلاکت میرسند و کارشان دشوار است؛ تنها یک گروه در امان هستند و آن گروه کسانی هستند که مال را از پاکیزهترین وجه و بهترین راه فراهم میآورند و به بهترین راه مصرف میکنند، از آن مال برای صلهرحم به خویشاوندان خود میبخشند و به برادران دینی خود نیز کمک میکنند، فقیران را در مال خود شریک میسازند، از اسراف و تعدی به دور هستند، پس این گروه از ایمانآورندگان هستند که هیچگونه ترس و حزن و اندوهی برای آنان نیست.
همانطور که اندازه نیکو داشتن در درآمد برای سلامت و حفظ و نگهداری خانواده و جامعه یک ضرورت است، خرج و مصرف نیکو داشتن نیز یک ضرورت است.
امام صادق(ع) فرموده اسن: ۴ گروه هستند که دعای آنان مورد توجه خدا نمیگیرد؛ یکی از آن چهار گروه، مردی است که مال و ثروتی داشته آنرا بیرویه خرج کرده و آنگاه میگوید: خدایا، به من روزی بده، خدا هم میگوید: مگر من دستور ندادم، مال خود را اصلاح کن و به اندازه خرج کن؛ پس چرا رعایت نکردی؟ اکنون علاوهبر ناداری دنیوی باید در قیامت هم پاسخگوی مصرف مال خود باشی».
رعایت حد و اندازه در مصرف؛ از اصول اصلاح الگوی مصرف
یکیاز اصول لازم برای اصلاح الگوی مصرف، رعایت حد و اندازه در مصرف است.خداوند متعال در قرآن یکیاز صفات ممتاز «عبادالرحمان» را رعایت حد و اندازه در مصرف میداند و در ایه 67 سوره مبارکه «فرقان» با این مضمون « وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یسْرِفُوا وَلَمْ یقْتُرُوا وَكَانَ بَینَ ذَلِكَ قَوَامًا»، میفرماید: بندگان مؤمن خدا، کسانی هستند که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف میکنند و نه سختگیری بلکه در میان این دو، اعتدالی دارند.
در این آ یه شریفه، اصل انفاق کردن را مسلم گرفته؛ چون انفاق یکیاز مصارف انسان است، لیکن آنچه مهم است، کیفیت انفاق و مصرف است قرآن کریم میفرماید» انفاق و مصرف، باید دور از هرگونه اسراف و سختگیری باشد.
باید توجه داشت که معنای اصلاح الگوی مصرف، ریاضت اقتصادی نیست؛ بلکه رعایت حد و مرز در مصرف است.اسراف و اقتار نقطه مقابل یکدیگرند.اسراف آن است که بیش از حد و در غیر حق و بیجا مصرف شود؛ اما اقتار، آن است که کمتر از حق و مقدار لازم باشد.
در یکیاز روایات تشبیه جالبی برای اسراف و اقتار ذکر شده است از جمله امام صادق(ع) وقتی آیه 67 سوره فرقان را تلاوت فرمود، مشتی سنگریزه از زمین برداشت و محکم در دست گرفت، بهطوریکه حتی یک دانه آن به زمین نریخت و فرمود: این همان سختگیری و اقتار است.
سپس مشت دیگری برداشت و چنان دست خود را گشود که همه آنها بر زمین ریخت، حتی یک دانه باقی نماند، فرمود: این اسراف است.آنگاه مشت دیگری برداشت و کمی دست خود را گشود، بهگونهای که مقداری ریخت و مقداری در دست او باقی ماند، فرمود: این همان قوام و حداعتدال است سپس حضرت فرمود: «قوام حد وسط و میانه است».
شخصی از امام رضا(ع) درباره نفقه عیال(خرج زندگی) پرسید؟ حضرت فرمود: مصرف زندگیت بین دو مکروه باشد.راوی پرسید: نمیدانم بین دو مکروه چیست؟ فرمود: مقصود آن است که نه زیادهروی و نه تنگنظری، نه اسراف و نه سختگیری» که کراهت در این حدیث بهمعنای ناپسند و نکوهیده است.
در تعالیم اسلامی و آموزههای دینی، همان اندازه که اسراف، کار ناپسند و زشت است بخل و سختگیری و خسیس بودن، نیز به همان اندازه زشت، ناپسند و نکوهیده است.اسلام، نه اجازه اسراف در مصرف را داده و نه اجازه بخل و تنگچشمی.
آنچه از آیات و روایات استفاده میشود، آن است که دو نوع مصرف در زندگی مطرود است: یکی ریاضت اقتصادی و ضیق و تنگ گرفتن بر زندگی، دیگری زندگی اشرافی و اسرافی.اسلام برای مصرف محدودیت قایل است و نمیگذارد از حد اعتدال خارج گردد.
در حدیثی پیامبراکرم(ص) فرموده است: «سه گروه از امت من دعایشان مستجاب نمیشود: یکی از آنها کسی که خداوند به او مال فراوان داده، ولی او مالش را هدر داده است» بنابراین داشتن الگوی صحیح و مناسب و رعایت حد و مرز در مصرف، یکی از اصول اصلاح الگوی مصرف است.
خداوند متعال در آیه 58 سوره مبارکه «ذاریات» در این رابطه فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ؛ خداست كه خود روزىبخش نيرومند استوار است» همچنین در آیه 58 سوره مبارکه «حج» فرموده است: «وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ؛ و آنان كه در راه خدا مهاجرت كردهاند و آنگاه كشته شده يا مردهاند قطعاً خداوند به آنان رزقى نيكو میبخشد و راستى اين خداست كه بهترين روزىدهندگان است» و نیز در آیه 60 سوره مبارکه «عنکبوت» در این رابطه میفرماید: «وَكَأَيِّن مِن دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛ و چه بسيار جاندارانى كه نمیتوانند متحمل روزى خود شوند خداست كه آنها و شما را روزى میدهد و اوست شنواى دانا».
همچنین در آیه 10 سوره مبارکه «الرحمن» با این مضمون « وَالْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ » آمده است: چه بسیار جنبندگانی که قدرت حمل روزی برای ذخیره را ندارند، لیکن خداوند روزی آنها را تامین میکند، خداوند آنها و شما را روزی میدهد؛ بنابراین در مرحله تقسیم و تقدیر روزی هیچ شکمی گرسنه و هیچ دهانی باز و بدون قوت نیست.
در مورد انسان نیز همینطور است، خداوند زمین را برای بهرهمند شدن انسان آفرید و در آیه 10 سوره االرحمن فرمود: «و زمين را براى مردم نهاد»
همچنین در آیه 10 سوره مبارکه «اعراف» با این مضمون «وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ» فرمود: شما را بر روی زمین جایگزین و مالک ساختیم و برای شما معیشتهای گوناگون و انواع وسایل زندگی در آن قرار دادیم، هر چند کمتر شکرگزاری میکنید؛ پس آنچه مربوط به خداوند است اختصاص روزی و مواهب برای انسان است و هیچ انسانی نیست که خداوند متعال روزی و معیشت او را فراهم نکرده باشد و برای او معیشتی اختصاص نداده باشد؛ اما آنچه مربوط به انسان است برنامهریزی و درست مصرف کردن و هدر ندادن روزی و معیشت است.
روایات فراوانی داریم که دلالت میکند بر اینکه ضایع کردن و هدر دادن مال، ممنوع و حرام است از جمله در حدیثی امام رضا(ع) فرموده است: «خداوند از قیل و قال و ضایع کردن و تباه کردن مال و از درخواست و تقاضای زیاد، نفرت دارد».
همچنین، امام علی(ع) فرموده است: «هرگاه خداوند، خیر بندهای را بخواهد، میانهروی در زندگی و نیکویی در تدبیر مالی به او الهام میکند و از تدبیر بد و اسراف دورش میدارد» همچنین امام باقر(ع) فرمود: «معنای آیه 12 سوره نساء با این مضمون «وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم مِّن بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ فَإِن كَانُوَاْ أَكْثَرَ مِن ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاء فِي الثُّلُثِ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَآ أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَآرٍّ وَصِيَّةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ» این است که مال را به دست کسیکه شعور نگهداری، بهرهوری درست و مصرف صحیح از مالش را ندارد، ندهید».
سفیه یعنی کسیکه مال را ضایع میکند، درست مصرف نمیکند و عقل معاش ندارد نه کسی که بیعقل است.در اسلام سفاهت اقتصادی مانع مالکیت و تسلط بر اموال است و سفیه از تصرف در اموال و حقوق مادلی خود منع شده است؛ چون عقل معاش و مدیریت در مصرف ندارد.
برنامهریزی در مصرف یکیاز مهمترین کارهایی است که سبب خوشی زندگی میشود .در حدیثی امام صادق(ع) فرموده است: وجوه و راههایی که میتوان مال را در آن راه، مصرف کرد ۲۴ وجه است؛ ۷ وجه آن مخصوص شخص است، ۵ وجه مخصوص بستگان، 3 وجه مخصوص امور دینی، ۵ وجه مربوط به نیکوکاری،4 وجه مخصوص لوازم زندگی؛ یعنی حقوق و درآمد خود را برای مصرف در این امور ۲۴گانه برنامهریزی کنید:
اما هفت وجه مربوط به هزینه زندگی شخصی شامل تامین خوراک و تغذیه، تامین آب آشامیدنی، تامین پوشاک، تامین هزینه ازدواج، تامین هزینه کارگر و خادم، تامین هزینه حمل و نقل و تامین مسکن هستند.
اما وجوه پنجگانه که مخصوص بستگان است شامل تامین هزینه فرزند مثل هزینه تحصیل، کمک به پدر، کمک به مادر، نفقه همسر و نفقه کسانیکه تحت تکفل شما هستند میباشد.اما وجوه سهگانه مربوطه به امور دینی عبارتند از: دادن زکات، دادن خمس و انجام حج واجب.
اما وجوه پنجگانه مربوط به نیکوکاری شامل هدیه دادن به بزرگترها، هدیه به خویشاوندان، هدیه به مؤمنان، مصرف کردن مال در راه صدقه و احسان و آزاد کردن بندگان و زندانیان میباشد.
و وجوه چهارگانه مخصوص به لوازم زندگی عبارتند از: پرداخت اقساط وام و بدهکاری، دادن قرض و عاریه به دیگران، پذیرایی از مهمان و درمان.انسان باید مصرف زندگی خود را با این وجوه ۲۴گانه تنظیم و برنامهریزی کند. صرف اموال در امور مذکوره برخی واجب و مستحب، بعضی مباح و تعدادی حلال است؛ لیکن نکته مهم پرهیز از تعدی، تجاوز و اسراف است.
باید از مصرفهای تجملی و اشرافی برحذر باشیم. اسلام هرگونه ریخت و پاش تجملاتی، اشرافی و اترافی را بهصورت قاطع رد میکند خوشا به حال کسانیکه هم در درآمد دقت میکنند و هم در مصرف.
در حدیثی پیامبر اکرم(ص) فرموه استد: امت من از نظر درآمد و مصرف بر سه طبقهاند: دو گروه به هلاکت میرسند و کارشان دشوار است؛ تنها یک گروه در امان هستند و آن گروه کسانی هستند که مال را از پاکیزهترین وجه و بهترین راه فراهم میآورند و به بهترین راه مصرف میکنند، از آن مال برای صلهرحم به خویشاوندان خود میبخشند و به برادران دینی خود نیز کمک میکنند، فقیران را در مال خود شریک میسازند، از اسراف و تعدی به دور هستند، پس این گروه از ایمانآورندگان هستند که هیچگونه ترس و حزن و اندوهی برای آنان نیست.
همانطور که اندازه نیکو داشتن در درآمد برای سلامت و حفظ و نگهداری خانواده و جامعه یک ضرورت است، خرج و مصرف نیکو داشتن نیز یک ضرورت است.
امام صادق(ع) فرموده اسن: ۴ گروه هستند که دعای آنان مورد توجه خدا نمیگیرد؛ یکی از آن چهار گروه، مردی است که مال و ثروتی داشته آنرا بیرویه خرج کرده و آنگاه میگوید: خدایا، به من روزی بده، خدا هم میگوید: مگر من دستور ندادم، مال خود را اصلاح کن و به اندازه خرج کن؛ پس چرا رعایت نکردی؟ اکنون علاوهبر ناداری دنیوی باید در قیامت هم پاسخگوی مصرف مال خود باشی».
رعایت حد و اندازه در مصرف؛ از اصول اصلاح الگوی مصرف
یکیاز اصول لازم برای اصلاح الگوی مصرف، رعایت حد و اندازه در مصرف است.خداوند متعال در قرآن یکیاز صفات ممتاز «عبادالرحمان» را رعایت حد و اندازه در مصرف میداند و در ایه 67 سوره مبارکه «فرقان» با این مضمون « وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یسْرِفُوا وَلَمْ یقْتُرُوا وَكَانَ بَینَ ذَلِكَ قَوَامًا»، میفرماید: بندگان مؤمن خدا، کسانی هستند که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف میکنند و نه سختگیری بلکه در میان این دو، اعتدالی دارند.
در این آ یه شریفه، اصل انفاق کردن را مسلم گرفته؛ چون انفاق یکیاز مصارف انسان است، لیکن آنچه مهم است، کیفیت انفاق و مصرف است قرآن کریم میفرماید» انفاق و مصرف، باید دور از هرگونه اسراف و سختگیری باشد.
باید توجه داشت که معنای اصلاح الگوی مصرف، ریاضت اقتصادی نیست؛ بلکه رعایت حد و مرز در مصرف است.اسراف و اقتار نقطه مقابل یکدیگرند.اسراف آن است که بیش از حد و در غیر حق و بیجا مصرف شود؛ اما اقتار، آن است که کمتر از حق و مقدار لازم باشد.
در یکیاز روایات تشبیه جالبی برای اسراف و اقتار ذکر شده است از جمله امام صادق(ع) وقتی آیه 67 سوره فرقان را تلاوت فرمود، مشتی سنگریزه از زمین برداشت و محکم در دست گرفت، بهطوریکه حتی یک دانه آن به زمین نریخت و فرمود: این همان سختگیری و اقتار است.
سپس مشت دیگری برداشت و چنان دست خود را گشود که همه آنها بر زمین ریخت، حتی یک دانه باقی نماند، فرمود: این اسراف است.آنگاه مشت دیگری برداشت و کمی دست خود را گشود، بهگونهای که مقداری ریخت و مقداری در دست او باقی ماند، فرمود: این همان قوام و حداعتدال است سپس حضرت فرمود: «قوام حد وسط و میانه است».
شخصی از امام رضا(ع) درباره نفقه عیال(خرج زندگی) پرسید؟ حضرت فرمود: مصرف زندگیت بین دو مکروه باشد.راوی پرسید: نمیدانم بین دو مکروه چیست؟ فرمود: مقصود آن است که نه زیادهروی و نه تنگنظری، نه اسراف و نه سختگیری» که کراهت در این حدیث بهمعنای ناپسند و نکوهیده است.
در تعالیم اسلامی و آموزههای دینی، همان اندازه که اسراف، کار ناپسند و زشت است بخل و سختگیری و خسیس بودن، نیز به همان اندازه زشت، ناپسند و نکوهیده است.اسلام، نه اجازه اسراف در مصرف را داده و نه اجازه بخل و تنگچشمی.
آنچه از آیات و روایات استفاده میشود، آن است که دو نوع مصرف در زندگی مطرود است: یکی ریاضت اقتصادی و ضیق و تنگ گرفتن بر زندگی، دیگری زندگی اشرافی و اسرافی.اسلام برای مصرف محدودیت قایل است و نمیگذارد از حد اعتدال خارج گردد.
در حدیثی پیامبراکرم(ص) فرموده است: «سه گروه از امت من دعایشان مستجاب نمیشود: یکی از آنها کسی که خداوند به او مال فراوان داده، ولی او مالش را هدر داده است» بنابراین داشتن الگوی صحیح و مناسب و رعایت حد و مرز در مصرف، یکی از اصول اصلاح الگوی مصرف است.
