پیشینه و وجه تسمیه تخت فولاد اصفهان

علی اخضری، استاد تاریخ مراکز آموزش عالی اصفهان در گفت‌و‌گو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، در رابطه با قدمت قبرستان تخت فولاد، اظهار کرد: در برخی منابع، قدمت این قبرستان به پیش از اسلام نسبت داده می‌شود، بدین واسطه که مزار یوشع نبی از پیامبران بنی اسرائیل، در تکیه لسان‌الارض در تخت فولاد قرار دارد، ولی این احتمال بسیار ضعیف است، چون مقبره یوشع بن نون که وصی حضرت موسی بود، در فلسطین واقع است. لذا شاید بتوان مقبره مذکور را متعلق به یکی از بزرگان بنی‌اسرائیل دانست.

وی افزود: آثاری که از این قبرستان به دست آمده، مربوط به دوران بعد از اسلام است. تا دو دهه پیش، لسان‌الارض که امروز قسمتی از تکیه شهدای اصفهان است، با دیواری کهنه محصور بود که به گفته متخصصان میراث فرهنگی در بعضی از قسمت‌های آن آجرهایی به سبک دیلمی نمایان بود که به قرون اولیه اسلامی مربوط می‌شود. 

اخضری ادامه داد: کشف تعدادی سنگ قبر به خط کوفی و خط نسخ مربوط به سال‌های 567 و 686 هجری قمری، وجود این قبرستان را در قرون ششم و هفتم قطعی می‌کند. از قرن هفتم تا دهم هجری، تخت فولاد جایگاه عبادت و ریاضت عرفایی چون بابا رکن‌الدین و بابا فولاد بود. در قرن هفتم و هشتم هجری، تعدادی از عرفا مثل بابا رکن‌الدین در این مکان ساکن و پس از مرگ نیز در همان‌جا دفن شدند. تا قبل از دوره صفوی، گاهی بزرگانی در این مکان دفن می‌شدند، ولی قبرستان رسمی شهر نبود و مردم اموات خود را در محله‌های خویش دفن می‌کردند. از دوره صفوی، به دلیل رشد بافت شهری، این مکان به بزرگ‌ترین قبرستان شهر مبدل شد و در زمان شاه عباس دوم رونق یافت.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه تخت فولاد کنونی با مساحت حدود 75 هکتار، در طول تاریخ به نام‌هایی چون لسان‌الارض، بابا رکن‌الدین و تخت فولاد معروف بوده و هست، گفت: وجه تسمیه آن را می‌توان به دلیل وجود عبادتگاه و مقبره بابا فولاد حلوایی (متوفی 959 هجری) در قسمتی از این مکان دانست که امروزه در خیابان فیض واقع بوده و یکی از مهم‌ترین علل نام‌گذاری این قبرستان به تخت فولاد است. 

وی ادامه داد: برخی نام‌گذاری این قبرستان را به فردی به نام پولاد، از دلاوران و سرداران دیلمی نسبت می‌دهند که در مکانی میان پل خواجو و دروازه تخت فولاد، تخته سنگی را قرار داده و بر روی آن می‌نشست و کشتی‌گیران و پهلوانان در برابر او، در زمینی مسطح کشتی می‌گرفتند.

اخضری افزود: مرحوم جلال همایی به نکته دیگری در رابطه با نام این مکان اشاره می‌کند، مبنی بر اینکه چون این قبرستان در گذشته تا نزدیک زاینده رود امتداد داشت، تا پیش از ساخت پل خواجو، برای عبور از رودخانه، از تخته‌هایی که روی سنگ‌ها قرار می‌دادند، استفاده می‌کردند. شاید کلمه تخت فولاد تغییر شکل یافته لغت تخته پل‌ها باشد، یعنی پلی که از تخته ساخته شده است. 

وی با اشاره به مشاهیر مدفون در این مکان، اظهار کرد: تخت فولاد مدفن بیش از دو هزار نفر از هنرمندان، علما و عرفای برجسته است که نام بردن از آنان در این‌جا مقدور نیست و با احتساب سرداران شهید مدفون در جنت‌الشهدا، این تعداد به 2500 نفر می‌رسد.

اخضری به توقف دفن اموات در تخت فولاد اشاره کرد و گفت: درفروردین1363، شهرداری اصفهان این قبرستان را متروکه اعلام کرد که از اول اردیبهشت1363 (19 رجب 1404)، رسما دفن مردگان در این مکان متوقف و ممنوع شد.

این استاد دانشگاه افزود: تعداد 55 تکیه در تخت فولاد وجود دارد و در مجموع، حدود یکصد هزار نفر در این مکان مدفون هستند.