یادداشت وارده/
17 نکته درباره شرح صدر
گروه معارف: لازمه درک حقایق و معارف اسلامی، شرح صدر بوده و برای به دست آوردن آن، عواملی چون ارتباط مداوم با افراد صالح، خودسازی و تهذیب نفس، پرهیز از گناه و غذای حرام و ... لازم است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، در یادداشتی که حجتالاسلام والمسلمین مهدی باقری سیانی، محقق و استاد مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآنی نرجس خاتون(س) شاهینشهر اصفهان در اختیار خبرگزاری ایکنا قرار داده است، به ویژگیهای شرح صدر و بیان 17 نکته در باب این ویژگی معرفی شده که در ادامه میآید:
هفده نکته درباره شرح صدر عبارت است از:
هفده نکته درباره شرح صدر عبارت است از:
1. شرح صدر یکی از واِژگان پر کاربرد در قرآن کریم و سخنان پیشوایان معصوم است.
2. شرح به معنای شکافتن و شرح صدر، یعنی آمادگی برای دریافت معانی و حقایق عالم(شعرانی و قریب،1386: 4). در مقابل شرح صدر، ضیق صدر قرار دارد.
3. استاد شهید مرتضی مطهری در تعریف این واِژه میگوید: شرح صدر یعنی ظرفیت روحی بسیار وسیع و تحمل فوقالعاده زیاد(مطهری،1368: 179)
4. شرح صدر برای علاقمندان به قرآن، کلمهای دیر آشناست و یکی از موارد انس ذهن هر مسلمان با این واژه، آنجاست که حضرت موسی(ع) میفرماید:«رب اشرح لی صدری...»: «خدایا به من شرح صدر بده»(سوره طه، آیه 25)
5. شهید مطهری در این مورد بیان زیبایی دارد و میگوید: حضرت موسی(ع) زمانی که احساس کردند بار سنگینی بر عهده ایشان گذاشته شده و قرار است به سوی فرعون بروند، از خداوند کمک خواسته و تقاضای شرح صدر کردند.
6. نکته قابل تذکر اینکه حضرت موسی(ع) تقاضای شرح صدر کردند و فرمودند: خدایا به من شرح صدر بده؛ اما در رابطه با پیامبر اسلام، بحث شرح صدر به عنوان یک امر و حقیقت داده شده مطرح است، آنجا که خداوند میفرماید:«الم نشرح لک صدرک»(مطهری،1368: 181)
7. امیرالمؤمنین علی(ع) درباره شرح صدر و رابطه آن با ویژگیها و صفات انسان مؤمن میفرمایند:«شادی مؤمن در چهرهاش و غصهاش در قلبش است و از نظر قوه تحمل و شرح صدر، بیشترین ظرفیت را دارد و خود را از هر چیزی کوچکتر میبیند»(سید رضی،1417: 180)
8. شرح صدر و تحمل، با ظرفیت افراد ارتباط مستقیم دارد، به همین جهت اگر دقت کنیم، میبینیم هیچ وقت کسی صدای دریا را با آن عظمت نمیشنود، ولی زمانی که یک جویبار در حرکت است، سروصدا و خروش ایجاد میکند و این به خاطر آن است که دریا ظرفیت بالایی دارد و جویبار ظرفیتی محدود.
9. لازمه ورود و فهم اسلام راستین، شرح صدر است.«اصولا اگر کسی بخواهد به اسلام راستین راه یابد، باید از شرح صدر برخوردار باشد؛ زیرا حقایق و معارف گسترده در دل تنگ جا نمیگیرد.»(جوادی آملی،1373: 317)
10. روایت مفصل و زیبایی از امام هشتم(ع) در اصول کافی نقل شده است، حضرت در بخشی از آن میفرمایند: «زمانی که خداوند بندهای را برای سرپرستی بندگان دیگرش انتخاب میکند، به او شرح صدر میدهد»(کلینی،1388: 202)
11. به ما سفارش شده زمانی که به زیارت حضرات معصومین، به ویژه پیامبر اکرم(ص) و امام رضا(ع) میرویم، در هنگام غسل، این دعا را بخوانیم: «اللهم طهرنی و طهر قلبی واشرح لی صدری: خدایا مرا و قلب مرا پاک گردان و به من شرح صدر بده»(ابن قولویه،1375: 324)
12. مرحوم میرزا جواد ملکی تبریزی در همین رابطه در اسرار الصلاه میگوید: این دعاها گویای این حقیقت است که غرض اصلی و مقصود مهم، طهارت قلب و شرح صدر است؛ یعنی اگر دستور به غسل داده شده، بیشتر بعد و جنبه طهارت قلب و شرح صدر مدنظر است(ملکی تبریزی،1420: 100)
13. از طرف دیگر، اگر بحثی تحت عنوان اصول مدیریت موفق در بحران داشته باشیم، شرح صدر در آن جایگاه ویژهای دارد. برای مثال، زمانی که برادران حضرت یوسف به مصر آمدند، آن حضرت با تدبیری که اندیشیدند، پیمانه گندم را در کیسه برادر کوچکتر گذاشتند، هنگام بازگشت آنها به کنعان، مأموران حکومتی یکی یکی کیسهها را باز کرده و متوجه شدند پیمانه در کیسه برادر کوچکتر است که با حضرت یوسف(ع) از یک مادر بودند؛ بلافاصله سایر برادران گفتند اگر او دست به سرقت زده، امری بیسابقه نیست و برادر دیگری داشته که او نیز چنین کرده است. حضرت یوسف(ع) این سخن را به سختی در دل خود پنهان کرده و ابراز نکردند؛ ما در اینجا از ایشان شرح صدر میبینیم. حضرت فقط گفتند شما بد قضاوتی کردید(سوره یوسف،آیه77) میبینید که در چنین موقعیتی، شرح صدر چه جایگاهی دارد.
14. نمونه دیگر، داستان حضرت ابراهیم(ع) است. زمانی که ایشان در مقابل طاغوت زمان خود یعنی نمرود ایستاد و گفت من فرستاده خدا هستم، نمرود گفت: خدای تو چه میکند و چه شاخصهای دارد؟ حضرت فرمود: خدای من میمیراند و زنده میکند. نمرود گفت: من نیز این کار را میکنم. دقت کنید در اینجا حضرت چگونه برخورد میکند. ایشان فرمود: خدای من خورشید را از مشرق بیرون میآورد، تو اگر راست میگویی، آن را از مغرب خارج کن(سوره بقره،آیه258) اگر در آیات قرآن تأمل و تدبر کرده و ببینیم پیامبران الهی چگونه با دشمنان و مخالفان خود برخورد میکردند، جایگاه شرح صدر برای ما بیشتر مشخص میشود.
15. شرح یا ضیق صدر، هر کدام عواملی دارند.«مطالعات پیگیر و مستمر، ارتباط مداوم با دانشمندان و علمای صالح، خودسازی و تهذیب نفس، پرهیز از گناه، به خصوص غذای حرام و یاد خدا از عوامل شرح صدر است. برعکس، جهل، گناه، لجاجت، جدال و مراء، همنشینی با بدان، فاجران و مجرمان، دنیا پرستی و هوا پرستی، باعث تنگی روح و قساوت قلب میشود.»(مکارم شیرازی،1377: 427)
16. همچنین ما معتقدیم عالمان دین جانشینان انبیاء هستند، در همین مسیر، عالمان و اندیشمندانی که شرح صدر بالایی داشتند، توفیقات بیشتری نیز نصیبشان میشد. خواجه نصیرالدین طوسی و مرحوم ملا محمد کاظم خراسانی که در حوزههای علمیه با عنوان صاحب کفایه الاصول شناخته میشود، دو نمونه از این دست هستند. ببینید برخورد اینها با دیگران چگونه بوده است.
17. شرح صدر یکی از ابزارهای موفقیت در عرصه علمآموزی، پژوهش و آفرینش آثار فاخر تحقیقی است، نگاهی به چهرههای موفق در این عرصهها، شاهدی صادق بر این مدعاست.
منابع:
1)قرآن کریم
2)نهجالبلاغه، سید رضی، قم، موسسه نشر اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق.
3)ابن قولویه جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق: بهراد جعفری، تهران، نشر صدوق، 1375ش.
4)جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن مجید، ج7، تهران، نشر رجاء، 1373ش.
5)شعرانی، ابوالحسن و محمد قریب، نثر طوبی، تهران، اسلامیه، چاپ پنجم، 1388ش.
6)کلینی محمد بن یعقوب، الکافی، ج1، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ سوم، 1388ش.
7)مطهری، مرتضی، سیری در سیره نبوی، تهران، صدرا، چاپ ششم، 1368ش.
8)مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج19، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ شانزدهم، 1377ش.
9)ملکی تبریزی، میرزا جواد، اسرار الصلاه، تهران، پیام آزادی، چاپ چهارم، 1420ق.
یادداشت از حجتالاسلام والمسلمین مهدی باقری سیانی- محقق و استاد مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآنی نرجس خاتون(س) شاهین شهر اصفهان
درود بر شما