بایدها و نبایدهای تبلیغ دین در فضای مجازی

سیدمهدی یار احمدیان، مبلغ بین‌المللی و استاد حوزه در گفت‌و‌گو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، با بیان اینکه فضای مجازی برای تبلیغ آموزه‌های دینی می‌تواند هم یک فرصت  و هم یک تهدید باشد، اظهار کرد: بعضی از روانشناسان به این اذعان کرده‌اند که فضای مجازی، افراد را با تناقض هویتی روبرو می‌کند؛ به این معنا که فرد تشخیص نمی‌دهد فلان تصویر، یک تصویر واقعی است یا ساختگی که مصادیق این موارد زیاد می‌باشد و نمی‌توان فهمید مطلبی که در فضای مجازی پخش یا نوشته می‌شود، با عالم واقع تطابق دارد یا خیر. 

وی افزود: همین امر باعث می‌شود که فرد با خودش دچار تناقض شود، چون واقعیت و مجاز را با یکدیگر خلط می‌کند و تشخیص اینکه کدام‌یک واقعیت و کدام مجاز است، برایش سخت می‌شود و این مسئله آرام آرام به خودش سرایت می‌کند و چه بسا فرد با خودش نیز مشکل پیدا کند و بگوید من اکنون در فضای مجازی این مطالب را شنیدم، ولی در فضای واقعی و سنتی، مطالب دیگری را شنیدم، کدام واقعی و کدام مجازی است و اگر این مشکل تداوم داشته باشد، چه بسا به یک مشکل روانشناختی حاد تبدیل شود. 

یار احمدیان تصریح کرد: درست است که ما آموزه‌های دینی را در فضای مجازی منتشر کرده و از این ابزار به نفع دین استفاده می‌کنیم، ولی خواسته یا ناخواسته در حال ترویج نوعی فردگرایی افراطی هستیم. فردگرایی یکی از آیتم‌های مهم نظام سرمایه‌داری غرب محسوب می‌شود که مبتنی بر اومانیسم و انسان‌محوری است. محور اساسی در اومانیسم، فردگرایی است؛ به این معنا که فرد سعی می‌کند خودش باشد و چه بسا هر کاری هم که انجام می‌دهد، در واقع به دنبال ارضاء منافع شخصی خودش است. 

وی اضافه کرد: فضای مجازی به خاطر سهل‌الوصول بودن در اختیار همه قرار دارد، بنابراین افراد با یک گوشی بسیار ساده و در یک فضای خصوصی یک سری از مطالب را می‌خوانند و آرام آرام علاقه خود به برقراری ارتباط با گروه را از دست می‌دهند؛ چون با خود می‌گویند ما که می‌توانیم مشکل‌مان را به صورت شخصی در فضای مجازی حل کنیم، پس چه نیازی به عضویت در یک گروه داریم تا پاسخ سؤال‌مان را بگیریم، در فضای مجازی این کار را انجام می‌دهیم. این امر رفته‌رفته به نوعی فردگرایی افراطی در اخلاقیات و رفتار و کردار افراد تبدیل می‌شود. 

این استاد حوزه ادامه داد: اگرچه فضای مجازی بستری است که می‌تواند به نفع تبلیغ دین باشد، ولی از آن طرف تجاوز به حریم خصوصی افراد و گسستن روابط خانوادگی را نیز باعث می‌شود. ممکن است کسانی بگویند چون در فضای مجازی امکان خواندن یک سری از مطالب وجود دارد، دیگر سراغ مبلغ دینی و روحانی محله خود نمی‌رویم و چه بسا همین مسأله باعث شود که فرد علاقه خود را به برقراری ارتباط با خانواده و گروه‌های اجتماعی نیز از دست بدهد. 

وی افزود: در نتیجه عده‌ای می‌توانند از این فضا سوءاستفاده کرده و به حریم خصوصی شخص تجاوز کنند و خود شخص نیز غافل از این باشد که فضای مجازی، فضایی بسیار خطرناک است که بسیاری از آن سوءاستفاده می‌کنند و به خاطر همان کثرت و تناقض هویتی، ممکن است افرادی با چند هویت در فضای مجازی فعالیت کرده و تعدادی را فریب دهند. 

یار احمدیان با اشاره به فرصت‌ها و چالش‌های ذکر شده بیان کرد: نمی‌توان به صورت صددرصد گفت که غلبه با فرصت‌هاست یا چالش‌ها؛ در واقع فضای مجازی ابزاری مثل چاقو است که هم می‌تواند به انسان خدمت کند و هم منجر به قتل انسان شود. آیتم‌های بسیاری وجود دارد که هم می‌توان از این ابزار برای خدمت به بشریت و دین استفاده کرد و هم آن را در راه ترویج فرهنگ غربی و اومانیستی مورد استفاده قرار داد. 

وی تصریح کرد: برای موفقیت در فضای مجازی و غلبه فرصت‌ها بر چالش‌ها، اولا باید درک روشنی از مخاطب خود داشته باشیم. متأسفانه این اتفاق در فضای مجازی به ندرت رخ می‌دهد و قدری دشوار می‌نماید، ولی امکان‌پذیر است. در تمام مباحث روانشناختی، این موضوع محوریت دارد که اگر می‌خواهیم بر فرد یا جامعه‌ای در هر حوزه‌ای اثرگذار باشیم، باید مخاطب را به خوبی بشناسیم. 

این مبلغ بین‌الملل گفت: نکته بسیار مهم دیگر که با احادیث اهل‌بیت(ع) نیز متناسب بوده و همخوانی دارد، این است که وقتی شما به برقراری ارتباط علاقمندید، چه در فضای سنتی و چه در فضای مجازی، باید خودتان را با مخاطب همسان کنید، به ویژه در فضای مجازی به خاطر مشکلات و فرصت‌های موجود در آن این امر باید پر رنگ‌تر باشد.  

وی افزود: همسان‌سازی به این معنا که شما مخاطب را خودتان ببینید، همان تعبیری که در روایات آمده مبنی بر اینکه خود را در موقعیت دیگران تجسم کنید. بنابراین بسیار مهم است که به منظور تأثیرگذاری بیشتر در فضای مجازی برای تبلیغ آموزه‌های دینی، سعی کنیم به مخاطب بفهمانیم که موفقیت او، موفقیت ما نیز هست، به نوعی او را به خود جذب کرده و اعتمادش را جلب کنیم. اگر مخاطب بداند که دغدغه‌های او برای کسی که به دنبال پاسخگویی به سؤالاتش هست، اهمیت دارد، گوش فرا داده و تأثیر خواهد پذیرفت. 

یار احمدیان خاطرنشان کرد: نکته دیگری که می‌تواند مفید باشد، این است که در فضای مجازی مثل فضای سنتی می‌توان پاداش داد. یکی از مباحثی که در دانش ارتباطات سنتی وجود دارد، پاداش‌بخشی است؛ به این معنا که شما در ابتدا مخاطب را درک می‌کنید، سپس خود را همسان با او قرار داده و در نهایت به او پاداش می‌دهید. 

وی گفت: زمانی که مطلبی را در فضای مجازی منتشر می‌کنید، به گونه‌ای این کار را انجام دهید که انگار مخاطب را می‌بینید و گویا ارتباطی رو در رو با او دارید؛ اگر از این زاویه به برقراری ارتباط مبادرت کنید، قطعا تأثیرش بیشتر است و می‌توانید به مخاطب پاداش دهید. پاداش می‌تواند کلامی باشد، یعنی اینکه در طول برقراری ارتباط، از کلمات و جملاتی استفاده کنید که مخاطب به این نتیجه برسد که برای ما اهمیت دارد، در غیر این صورت، وقت خود را برای او صرف نمی‌کردیم. 

این استاد حوزه تصریح کرد: اگر درک مخاطب و همسان‌سازی با او صورت گرفته و ارتباط مستمر اتفاق بیفتد، در نهایت می‌تواند منجر به تغییر در نگرش مخاطب و نفوذ و تأثیر در او شود. در فضای مجازی این ارتباط مستمر است که می‌تواند تأثیرگذار باشد. متأسفانه در بسیاری از مواقع مطلبی در فضای مجازی منتشر شده و سپس مخاطب به حال خود رها می‌شود. ارتباط مستمر با مخاطب تا جایی که احساس کنید دیگر به شما نیازی ندارد، بسیار تأثیرگذار است.

یار احمدیان افزود: اعتقاد من این است که باید به عنوان یک فرصت به فضای مجازی نگاه کرد، گرچه این فضا چالش‌ها و مشکلاتی نیز با خود به دنبال دارد. این نکته حائز اهمیت است که افراد برای ورود به این فضا باید حتما آموزش‌های لازم را ببینند. تبلیغ آموزه‌های دینی در فضای مجازی را باید به عنوان یک کار فنی نگاه کرد که الزامات خاص خود را می‌طلبد و یکایک آنها باید آموزش داده شود.