تعقل راه ارتباط با خداست/ مطالعات فرهنگی لایهای از فهم قرآن را مدیریت میکند
گروه معارف: یک استاد دانشگاه گفت: مطالعات فرهنگی در جایگاه خود لایهای از فهم قرآن را مدیریت میکند، هر یک از این سطوح، پلهای برای فهم قرآن است و هیچ کدام دیگری را نفی نمیکند و جایگاه خاص خود را دارد و تعقل باعث میشود تا همه اینها در نظامی مرتبط با یکدیگر قرار بگیرد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، مهدی مطیع، مدیر گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان در همایش ملی «مطالعات مشترک انسانشناسی فرهنگی و علوم قرآن و حدیث» که امروز 30 آبانماه در دانشگاه اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: در رابطه با اینکه قرآن را باید در بستر فرهنگ زمان خود مورد بررسی قرار داد و یا از زاویه فرافرهنگی به آن نگریست، ما معتقدیم که قرآن باید در بافت فرهنگی خود بررسی شود.
وی با بیان اینکه در مواجهه با قرآن، چهار سطح از فهم وجود دارد، گفت: سطح اول، زبان میباشد که در قرآن از آن با واژه «لسان» یاد شده است، چنانکه آیه 4 ابراهیم میفرماید: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ...»؛ سطح بعدی، فرهنگ بوده که در قرآن با عنوان «عربیت» نام برده شده؛ سطح سوم، روابط انسانی که واژههای «بیان» یا «تبیین» برای آن به کار رفته و سطح چهارم، سطح الهی که با واژه «ذکر» مشخص شده است.
مطیع ادامه داد: در سطح چهارم، حضور خداوند را احساس کرده و با او ارتباط برقرار میکنیم تا سخنش را بشنویم؛ البته دو نوع ذکر در قرآن آمده، ذکر خدا که همان قرآن است و ما را با خدا مرتبط میکند و طبق آیه 10 سوره انبیاء، قرآن خدا را برای انسانها و انسانها را برای خودشان یاد میکند. قرآن از ما یاد کرده و به رشد و هدایت ما اهمیت داده است.
وی با بیان اینکه باید نگاهی سیستماتیک به این چهار سطوح داشت، بیان کرد: کلید واژهای که همه اینها را به یکدیگر مرتبط کرده و بدون آن هیچ کدام روح پیدا نمیکند و نخ تسبیحی است که این دانهها را به هم متصل میکند، تعقل است، چنانکه آیه 2 سوره یوسف میفرماید: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»، یعنی تمام سطوح برای تعقل است و به آن منتهی میشود.
این استاد دانشگاه خاطر نشان کرد: اگر سه سطح زبان، فرهنگ و روابط انسانی مقدمهای برای تعقل است، خود تعقل مقدمهای برای سطح الهی یا همان ذکر محسوب میشود، یعنی باید تعقل کرد تا ذکر را دریافت. تعقل در صورتی امکان دارد که بتوانیم جایگاه هر کدام از این لایهها را یافته و روابط آنها را با یکدیگر برقرار کنیم.
وی افزود: اگر قرار است خود را مخاطب خداوند دانسته و با او ارتباط برقرار کنیم، تنها راه آن تعقل است، همانگونه که متأسفانه در طول تاریخ تفسیر قرآن کمتر نگاه نظاممند و ارگانیک به فهم قرآن صورت گرفته و نگاهها جزئی بوده ، در حالی که قرآن نظام تعقلی خود را نظامی وسیع معرفی میکند.
مطیع با بیان اینکه ما گریزی از یادگیری زبان، فرهنگ و روابط انسانی نداریم، گفت: اگر بخواهیم به مراتب بالای هدایت در قرآن دست یابیم، باید ذکر خود را در قرآن شنیده و ببینیم که خداوند از ما یاد میکند؛ زمانی دریافت و فهم این ذکر محقق میشود که نظام تعقلی در فهم قرآن حاکم شود.
وی اضافه کرد: لایههای بالای فهم قرآن همچون تعقل، تفقه و تدبر با قلب ارتباط پیدا میکند و قلب یکی از درونیترین مراکز فهم و لایههای وجودی ماست که با یک نظام بزرگ معنایی ارتباط برقرار میکند. نظام تعقلی هر چیز را به جای خود نشانده و به سمت افراط و تفریط حرکت نمیکند.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان اظهار کرد: انسانشناسی فرهنگی میتواند ما را به سطح سوم که میان جوامع بشری مشترک است، منتقل کرده و مقدمهای برای آن باشد. تفاوت سطح چهارم با سایر سطوح نیز در این میباشد که تعقل زمینه ذکر محسوب میشود، اما ثمره و نتیجه سه سطح قبلی است.
وی تصریح کرد: نگاه یکسویه و ناشی از افراط و تفریط مانند اینکه مطالعات فرهنگی باعث میشود تا قرآن در زمان نزول خود بماند و یا این نوع مطالعات میتواند تمام مشکلات ناشی از فهم قرآن را برطرف کند، غلط است؛ بلکه مطالعات فرهنگی در جایگاه خود لایهای از فهم قرآن را مدیریت میکند. هر یک از این سطوح، پلهای برای فهم قرآن است و هیچ کدام دیگری را نفی نمیکند و جایگاه خاص خود را دارد و تعقل باعث میشود تا همه اینها در نظامی مرتبط با یکدیگر قرار بگیرد.
مطیع با بیان اینکه اینگونه نیست که یکی از این سطوح تمام فهم قرآن محسوب شود، گفت: شناخت جایگاه هر یک از این سطوح، تلاشی در حال انجام است و به مرور زمان اتفاق میافتد. در طول تاریخ در برابر برخوردهای فهیمانه با قرآن، مقاومتهای بسیار جدی صورت گرفته، ولی آرام آرام جایگاه خود را یافته و رایج شده است.
وی تصریح کرد: آگاهی از اینکه مطالعات فرهنگی چه وسعتی از قامت قرآن را میتواند رصد کند، نیاز به هوشمندی، تلاش و سواد دارد و نمیتوان بدون بستر و روش علمی راجع به آن صحبت کرد و یا اینکه از طرف دیگر، به خاطر اینکه قد آن خیلی بلند شده است، آن را نفی کرده و در فضای ساده و ابتدایی فهم خود باقی بمانیم.
