بررسی مفاهیم و اصول ادبیات دینی با تکیه بر هنر زبان
گروه فرهنگی - یک نویسنده و منتقد ادبی با بیان اینکه در ادبیات دینی، هنر نقش ابزاری پیدا میکند، گفت: «ادبیات» به عنوان هنر زبان، برگرفته از خلاقیت، زیبایی و زبان است.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، به نقل از روابط عمومی بهنشر، سید علی محمد رفیعی در نشست بررسی«ادبیات دینی؛ چیستی، اصول و عناصر» که توسط بهنشر و با حضور نویسندگان حرفهای و علاقه مندان ادبیات دینی در دفتر مرکزی انتشارات آستان قدس رضوی در تهران برگزار شد، اظهار کرد: آن چیزی که از «چیستی» در نظر داریم، همان ماهیت است؛ بدین این معنا که این مورد از چه چیزی و به چه صورت است، در مفهوم چرایی نیز مقصود سبب، علت وجودی، علت غایی، نیاز و هدف است.
وی افزود: مفهوم «اصول» به معنای ریشه، مبنا، قواعد و قوانین است و مقصود از مفهوم «عناصر» ساختارها، سازههای اولیه، دست مایهها و علل مادی، واحدها و یا به اصطلاح اهل ادبیات «موضوعها و مضمونها» است.
رفیعی به تعریف «ادبیات» اشاره و عنوان کرد: ادبیات هنر زبان است؛ پس لازم است هنر و زبان را تعریف کنیم. بر این مبنا چیستی هنر ترکیبی از خلاقیت به علاوه زیبایی با بهرهگیری از یک ماده است؛ لذا کار خلاق و زیبا، کار هنری است و خلاقیت بدون زیبایی اختراع نامیده میشود. همچنین زیبایی بدون خلاقیت، تکرار و تقلید است.
این نویسنده و منتقد ادبی با بیان اینکه دانستن چرایی هنر لذت بخش، بیان کرد: گاهی هنر خود هدف، مبنا و مقصود است اما گاهی وسیله است و استفاده از چیز دیگری را زیباتر و دلپسندتر میکند و در ادبیات دینی، هنر نقش ابزاری پیدا میکند که شامل عناصر ماده، زیبایی و خلاقیت است و گونههای مختلفی را در بر میگیرد؛ به عنوان مثال با ماده رنگ و هنر، هنر نقاشی آفریده میشود یا با ماده صدا، هنر موسیقی نقش میبندد، همانطور اگر با زبان که در آن کار زیبا و خلاق انجام دهید، هنر ادبیات آفریده میشود.
وی در ارتباط با مقوله «زبان» با بیان اینکه نیاز انسان به ارتباط بیشتر و به صورت غالب از طریق کلام برطرف میگردد، تصریح کرد: کلمات اغلب به تنهایی معنی ندارند بلکه در جمله معنی خود را پیدا میکنند و عناصر زبان گاهی کلمه، جمله، ترکیب، عبارات و.. است.
رفیعی خاطرنشان کرد: «ادبیات» هنر زبان است که شامل خلاقیت، زیبایی و زبان است، ادبیات نیز مانند هنر لذت بخش است و استفاده از زبان را لذت بخش میکند بدین منظور ادبیات گاه خود لذت بخش است مانند خواندن یک داستان و گاهی اوقات نیز وسیله است.
«ادبیات داستانی» مشکل ترین و جامع ترین گونه ادبیات است
این محقق و پژوهشگر ادبیات دینی «لذت» را اصل بسیار مهم در زندگی انسان برشمرد و کار ادبیات را لذت بخش کردن چیزی که ممکن است؛ لذت بخش نباشد دانست و اضافه کرد: مشکلترین و جامعترین گونه ادبیات؛ «ادبیات داستانی»، داستان بلند، رمان است.
وی با بیان اینکه عدهای عنوان میکنند در داستان نباید از شعر و شعار بهره گرفت، تاکید کرد: این موضوع بستگی دارد از شعر و شعار چگونه استفاده کنیم لذا گونههایی وجود دارد که با اینکه از شعار استفاده شده است، گونهای دلپسندانه است که کار را زیباتر میکند.
رفیعی مقصود از «دین» را دین الهی دانست و با اشاره به اینکه در این راستا ادیان زیاد و تعاریف مختلفی وجود دارد، تصریح کرد: دین الهی مجموعه آموزههایی است که ادعا بر این دارد از سوی خداوند و به وسیله پیامبران برای مردم آمده است و معمولا در بحرانهای اجتماعی و هنگامی که بحث دینگریزی مطرح میشود، چرایی دین نیز بپیش کشیده میشود و این سوال به وجود میآید که آیا دین مورد نیاز است؛ لذا دین یک واقعیت است که در جهان خارج بر اساس یک نیاز به وجود آمده است و نیازهای عقلی و علمی انسان را به سمت دین سوق دادند.
وی با بیان اینکه انسان پرسشهای بی پاسخی دارد که بر همین اساس به دین توجه میکند، اظهار کرد: نیاز طبیعی انسان به داشتن پشتوانه و نیاز به احساس آرامش باعث میشود اگر بپذیرید که خدا جهان را آفریده و دین را فرستاده تا به انسانها آگاهی بخشی بدهد و انسان را از راه خاصی هدایت کند، چراکه راههای هدایت خداوند بی شمار است لذا اینکه یک نفر بیاید از جهان خاصی به شما خبر بدهد، یک روش دیگر برای راهنمایی انسان است و مورد بعدی که انسان به آن نیاز دارد این است که خداوند صلاح دیده انسانها بعضی راهها را از راههای کوتاه و هموار طی کنند.
این محقق و پژوهشگر افزود: هدف دین این است انسانهایی را بر اساس آموزههای خود بسازد لذا بر اساس آن چیزی که اسلام میگوید تمام این ادیان، پیامبران و معجزات فرستاده شدند تا عدالت در جهان برپا شود و سعی شود مردم این عدالت را گسترش دهند.
وی با بیان اینکه وقتی از دین صحبت میکنیم مقصود پاسخگویی مبدا، معاد و قوانین آفرینش و اینکه انسان چه باید کند، گفت: مذهب نوع نگرش و رویکرد به یک دین است لذا هر جا که از دین و ادبیات دینی صحبت خواهیم کرد؛ مقصود دین اسلام با نگرش مذهب شیعه اثنی عشری است.
رفیعی با اشاره به اینکه وقتی از ادبیات کودک نام برده میشود، به این معنی است که از طریق این ادبیات کودکان هنگامی که به سن بلوغ میرسند، با مفاهیم دینی آشنا باشند، به زمینههایی که ادبیات دینی به آنها پرداخته میشود، ادامه داد: ۶ مقوله است که ما در ادبیات دینی به آن میپردازیم و موضوع و دست مایه ادبیات دینی است که علوم قرآن و حدیث به عنوان منابع اصلی دین، فقه و حقوق و اخلاق و آداب و سنن اسلامی، کلام، فلسفه، حکمت، عرفان و معنویت اسلامی که مسائل فکری و سلوک اسلامی هستند، تاریخ اسلام، ادیان و تاریخ تمدن و فرهنگ اسلامی، بحث ادیان، فرقهها و مذاهب مسلمان و غیر مسلمان و در نهایت علوم اسلامی و علوم مسلمانان و روابط علم و دین را شامل میشود.
وی به دشواریهایی در ارتباط با پرداختن به مقوله دین اشاره و خاطر نشان کرد: وجود منابع دست چندم و نامعتبر، گرایش غالب مردم به دین ایستایی به معنای دینی که در چند هزار سال پیش بوده و به همان صورت شناخته و براساس آن عمل میشود که باعث میشود افراد دین گریز شوند و یا از این طریق عدهای جذب دین شوند، باورهای دروغین که تبدیل به سنت شده و مقدس شمارده میشوند، سازگاری مردم نسبت به مشهورات به جای واقعیات، تبلیغ دین به نحوی که بخشی از دین پوشیده یا بخشی غلو شده باشد، بحث تعصب و محدودیتهای جانی و مالی برای پژوهشگران دینی، جعل، تحریف، کاهش و افزایش در منابع دینی و دروغ گذشتگان و باور آیندگان از جمله موضوعاتی است که سبب مشکلاتی در ارتباط با پرداختن به مقوله دین میشود.
این محقق و پژوهشگر به کتاب «معجم الاحادیث المعتبره» نوشته آیتالله محمد آصف محسنی از علمای مجاهد افغانستان و شاگردان آیت الله خویی به عنوان اثری که با دسته بندی موضوع به افراد، دست مایههای دینی مفیدی را در اختیار قرار میدهد، افزود: در این اثر کل روایات شیعه پالایش شده است و به لحاظ سندی برای پژوهشگران حدیث بسیار موثر است.
وی ادبیات دینی را ترکیب وصفی دانست و با اشاره به اینکه ادبیات دینی؛ ادبیاتی است با زبان دین و محتوای این زبان یکی از ۶ عنصر دینی شامل اطلاعات دینی، اندیشه دینی، پیام دینی، تخیل دینی، احساس دینی، نگاه و گرایش دینی است، عنوان کرد: ادبیات دینی علاوه بر مباحثی که اشاره شد میخواهد تاثیر و تغییری در جهان خارج به وجود بیاورد که میتواند از طریق مخاطب این تغییرات را رخ دهد.
رفیعی در ارتباط با پایهها و اصول ادبیات دینی تاکید کرد: اصولی که مرتبط با ادبیات و یا محتوای دینی اثر است، اصول مرتبط با ساختار و پردازشهایی است که ممکن است با دین برخورد داشته باشد لذا اصول اخلاقی مرتبط با ساختار و عناصر است.
هیچ محدودیتی در انتخاب قالب برای اثری با محتوای دینی و مذهبی وجود ندارد
وی با بیان اینکه در مورد اصول مرتبط با ادبیات همان اصولی که در شعر و داستان وجود دارد، در ادبیات دینی هم پذیرفته است و هیچ محدودیتی در انتخاب قالب برای اثری با محتوای دینی و مذهبی وجود ندارد، تصریح کرد: قالب باید با محتوا و با روانشناسی و اطلاعات مخاطب تناسب داشته باشد و به ویژه برای مخاطب خردسال باید بتواند به تنهایی و بدون توجه به درون مایه و محتوا مخاطب را جذب کند.
رفیعی اضافه کرد: قالب اثر تا آن اندازه نباید جایگاه داشته باشد که محتوا و پیام اثر را تحت الشعاع قرار دهد و باید ضمن استفاده از تجربیات علوم دیگر، جسارت و خلاقیت لازم را برای قالبهای جدید داشت و نباید مترهای دقیقی برای آثار دینی گذاشت و ممکن است خلاقیتهای جدیدی به وجود آید و نباید به گونهای تعیین ضوابط کنیم که جلوی این خلاقیتها گرفته شود.
این نویسنده و منتقد ادبی با بیان اینکه نکته مهم این است اثر شما مخاطب را جلب کند و نباید تنها به دنبال کسب جوایز در جشنوارههای معتبر و یا جلب رضایت منتقدان بود، خاطرنشان کرد: محتوای اثر باید به واقع دینی باشد و در همین راستا ساختگی نباشد، اطلاعات و مضمون اثر واقعا باید دینی باشد. همچنین پیام، احساس و گرایشی که منتقل میشود باید به واقع دینی باشد. پس باید از منابع صحیح استفاده شود در غیر این صورت آن چیزی که منتقل میشود، دینی نخواهد بود.
وی ادامه داد: مجموعه فضاسازی که هنرمند انجام میدهد، به ما ایده میدهد و اندیشه شکل خاصی پیدا میکند. فضای مطالعه اطلاعات را منتقل و فضای تخیل را تقویت میکند و گاهی فرد را به فکر فرو میبرد. همچنین گاهی به طور غیر مستقیم پیام خاصی را منتقل میکند. البته لازم نیست یک اثر تمام اینها را منتقل کند بلکه تنها یکی از ویژگیها را داشته باشد و رفتاری تغییر کند. همان چیزی است که دین میخواهد و نام آن ادبیات دینی میشود.
رفیعی تنها متن اصلی دین را قرآن و حدیث دانست و افزود: از دیدگاه اسلام، انسان اشرف مخلوقات است و در میان انسانها، پیامبران و در میان پیامبران، پیامبر اسلام (ص) از همه بالاتر است و اینکه میگوییم یک نفر از تمام جهان آفرینش بالاتر است یعنی ابتدا خداوند، بعد انسان وجودی پیامبر اکرم (ص) و بعد فرشتگان و ملائک هستند.
انتهای پیام
