گفتوگوی دینی؛ راهی برای کاهش تنشهای اجتماعی و تقویت وحدت ملی
یک پژوهشگر دینی، گفت: گفتوگوی دینی نباید به مناظره و اثبات برتری یک دیدگاه محدود شود، بلکه باید بر پایه حکمت، اخلاق، کرامت انسانی و حقیقتجویی شکل گیرد، چراکه چنین رویکردی میتواند به کاهش سوءتفاهمها، تقویت همبستگی اجتماعی و افزایش اعتماد و وحدت ملی کمک کند.
جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به گفتوگوی دینی و تعامل سازنده درباره مسائل اعتقادی نیاز دارد. گسترش ارتباطات و تنوع دیدگاهها باعث شده است، که افراد با پرسشها و برداشتهای گوناگونی از دین روبهرو شوند.
گفتوگوی دینی میتواند زمینهای برای شناخت بهتر باورها و کاهش سوءتفاهمها فراهم کند. در چنین گفتوگویی، شنیدن سخن دیگران به اندازه بیان دیدگاه خود اهمیت دارد. گفتوگوی منطقی و محترمانه میتواند از شکلگیری تعصب و تقابل میان افراد جلوگیری کند. همچنین، این گفتوگو فرصتی برای پاسخگویی به پرسشها و دغدغههای نسل جوان فراهم میسازد. جامعهای که در آن اندیشهها با احترام و استدلال مطرح شوند، به سوی همدلی و انسجام بیشتر حرکت میکند.
دین میتواند در گفتوگو با مسائل روز، نقش مهمی در تقویت اخلاق و مسئولیت اجتماعی داشته باشد. بنابراین، گفتوگوی دینی نباید به مناظره و اثبات برتری یک دیدگاه محدود شود، بلکه باید راهی برای فهم متقابل باشد. در نهایت، گفتوگوی دینی آگاهانه و اخلاقمدار میتواند به ایجاد جامعهای آرامتر، همدلتر و متعادلتر کمک کند.
در همین خصوص، خبرنگار ایکنای خراسانرضوی گفتوگویی با حجتالاسلام والمسلمین علی نسائی، پژوهشگر دینی انجام داده است که در ادامه میخوانیم؛
ایکنا- با وجود گسترش ابزارهای ارتباطی، چرا به نظر میرسد گفتوگوی دینی در جامعه امروز بیش از گذشته ضرورت پیدا کرده است؟
امروز، اگرچه ابزارهای ارتباطی به شکلی بیسابقه گسترش یافتهاند، اما این توسعه لزوماً به معنای افزایش «ارتباط حقیقی» میان انسانها نیست. بسیاری از ارتباطات در فضای کنونی، سطحی، احساسی و گاه مبتنی بر سوءبرداشت و قضاوتهای عجولانهاند. در چنین شرایطی، گفتوگوی دینی بیش از گذشته ضرورت پیدا میکند؛ زیرا دین انسان را به شنیدن، اندیشیدن، احترام به کرامت انسانی و جستوجوی حقیقت دعوت میکند.
از نگاه قرآن، گفتوگو صرفاً ابزاری برای غلبه بر طرف مقابل یا اثبات برتری خود نیست، بلکه میتواند مسیری برای کشف حقیقت و هدایت انسانها باشد. خداوند در آیه 125 سوره «نحل» میفرماید: «ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ». این آیه بر سه اصل اساسی در گفتوگو تأکید دارد: حکمت، اخلاق نیکو و گفتوگو به شیوهای شایسته و محترمانه.
از منظر تربیتی و اجتماعی نیز بسیاری از آسیبهای اجتماعی، افراطگرایی، سوءتفاهمها و شکافهای نسلی، ریشه در ضعف فرهنگ گفتوگو دارند. اگر گفتوگوی دینی بر پایه عقلانیت، اخلاق و احترام متقابل تقویت شود، بسیاری از اختلافها پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند، قابل مدیریت و حتی قابل حل خواهند بود. بنابراین، در جامعهای که با وجود گسترش ارتباطات، بیش از هر زمان دیگری با سوءتفاهم و فاصله میان انسانها مواجه است، گفتوگوی دینی میتواند زمینهای برای فهم متقابل، کاهش تعارضها و حرکت مشترک در مسیر حقیقت فراهم کند.
ایکنا- قرآن چه اصول و الگوهایی برای گفتوگو با صاحبان اندیشهها، ادیان و دیدگاههای مختلف ارائه میدهد و این آموزهها چگونه میتواند به کاهش تنشهای اجتماعی کمک کند؟
قرآن کریم، گفتوگو را بر پایه کرامت انسانی، عدالت و احترام متقابل بنا میکند. یکی از نخستین اصول در گفتوگوی قرآنی، احترام به شخصیت و کرامت مخاطب است. حتی در مواجهه با مخالفان نیز قرآن از توهین و تحقیر نهی میکند. خداوند میفرماید در آیه 108 سوره «انعام» میفرماید: «وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ...»، یعنی حتی در برابر باورهای دیگران نیز نباید با اهانت و توهین سخن گفت. این اصل نشان میدهد، که اختلاف در باور و اندیشه، نباید به بیاحترامی نسبت به انسانها منجر شود.
اصل دیگر، تکیه بر نقاط مشترک است. قرآن کریم در خطاب به اهل کتاب میفرماید، «تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ...» «آلعمران، 64». بر اساس این آموزه، گفتوگو بهتر است از نقاط مشترک آغاز شود، نه از اختلافات، زیرا توجه به مشترکات میتواند زمینه تفاهم و همکاری را فراهم کند و از شکلگیری تقابلهای غیرضروری جلوگیری نماید.
همچنین قرآن، شنیدن دیدگاههای مختلف و انتخاب بهترین سخن را نشانه خردمندی میداند، «فَبَشِّرْ عِبَادِ، الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» «زمر، 17 و 18». این آیه بر اهمیت شنیدن، تأمل و انتخاب آگاهانه تأکید دارد و نشان میدهد، که گفتوگوی مطلوب، گفتوگویی یکطرفه نیست، بلکه بر شنیدن و اندیشیدن استوار است.
اگر این آموزهها در فرهنگ عمومی و مناسبات اجتماعی نهادینه شوند، فضای تعامل میتواند جایگزین تقابل و منطق و عقلانیت جایگزین هیجان و واکنشهای احساسی شود. در چنین شرایطی، بسیاری از تنشهای اجتماعی، قومی، مذهبی و فرهنگی پیش از آنکه به تعارضهای جدی تبدیل شوند، قابل مدیریت خواهند بود. از این رو، الگوی گفتوگوی قرآنی میتواند زمینهساز افزایش همدلی، تقویت تحمل اجتماعی، احترام به تفاوتها و شکلگیری همزیستی مسالمتآمیز در جامعه باشد.
ایکنا- در شرایطی که فضای مجازی گاهی به دوقطبیسازی و تقابل دیدگاهها دامن میزند، نهادهای دینی و قرآنی برای ترویج فرهنگ گفتوگو چه وظیفهای دارند؟
امروزه فضای مجازی در کنار فرصتهای فراوانی که برای آموزش، ارتباط و انتقال اطلاعات فراهم کرده است، با تهدیدهایی مانند شتابزدگی در قضاوت، انتشار اخبار نادرست، شایعهپراکنی و گسترش ادبیات تخریبی نیز همراه است. در چنین شرایطی، رسالت نهادهای دینی تنها به پاسخگویی به شبهات محدود نمیشود، بلکه این نهادها باید در ترویج فرهنگ گفتوگو و تقویت اخلاق ارتباطی در جامعه نیز نقش فعالی داشته باشند.
نهادهای دینی لازم است با استفاده از زبان روز، منطق استدلالی، اخلاق اسلامی و ظرفیت رسانههای نوین، فضایی ایجاد کنند، که جوانان بتوانند پرسشها و دغدغههای خود را بدون ترس از قضاوت یا سرزنش مطرح کنند و پاسخهایی منطقی، مستدل و محترمانه دریافت نمایند. چنین رویکردی میتواند به افزایش اعتماد و ارتباط مؤثرتر میان نسل جوان و نهادهای دینی کمک کند.
از سوی دیگر، آموزش مهارتهایی مانند آداب گفتوگو، سواد رسانهای، تفکر نقادانه و اخلاق حضور در فضای مجازی باید در برنامههای آموزشی مساجد، مدارس، دانشگاهها و مراکز قرآنی مورد توجه قرار گیرد. افراد باید بیاموزند، که پیش از پذیرش یا انتشار مطالب، صحت آنها را بررسی کنند و در مواجهه با دیدگاههای مخالف، از توهین و تخریب پرهیز نمایند.
در نهایت، اگر نهادهای دینی در کنار تبیین معارف الهی، خود نیز الگوی گفتوگوی منطقی، اخلاقی و محترمانه باشند، میتوانند نقش مؤثری در کاهش دوقطبیهای اجتماعی، افزایش اعتماد عمومی و تقویت سرمایه اجتماعی ایفا کنند.
ایکنا- به نظر شما تقویت فرهنگ گفتوگوی دینی چه نقشی در افزایش همبستگی اجتماعی، وحدت ملی و حل مسائل فرهنگی جامعه خواهد داشت؟
به نظر بنده، تقویت فرهنگ گفتوگوی دینی میتواند نقش بسیار مهمی در افزایش همبستگی اجتماعی، وحدت ملی و حل مسائل فرهنگی جامعه داشته باشد. گفتوگوی دینی، اگر بر پایه آموزههای قرآن کریم و سیره اهلبیت(ع) شکل بگیرد، به افراد میآموزد که با وجود تفاوت در دیدگاهها، با احترام و منطق با یکدیگر گفتوگو کنند و اختلاف نظر را به دشمنی و تقابل تبدیل نکنند.
امروز بسیاری از مسائل فرهنگی، مانند شکاف نسلی، تفاوت دیدگاهها و برخی سوءتفاهمهای اجتماعی، بیش از آنکه نیازمند تقابل باشند، به گفتوگویی صادقانه، حکیمانه و همراه با سعهصدر نیاز دارند. قرآن کریم نیز بر اهمیت وحدت تأکید کرده و میفرماید، «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» «آلعمران، 103». بر این اساس، گفتوگو میتواند زمینهای برای شناخت بهتر یکدیگر، کاهش سوءتفاهمها و تقویت اعتماد و همدلی در جامعه فراهم کند.
از طرفی، وقتی افراد احساس کنند میتوانند پرسشها و دغدغههای خود را در فضایی محترمانه مطرح کنند و پاسخ منطقی دریافت کنند، ارتباط میان نسلها و گروههای مختلف جامعه نیز بهتر خواهد شد. بهویژه در شرایط امروز که فضای مجازی و رسانهها تأثیر زیادی بر افکار و سبک زندگی افراد دارند، گفتوگوی صحیح و آگاهانه میتواند از شکلگیری برداشتهای نادرست و افراطی جلوگیری کند.
در نهایت، به نظر بنده، گفتوگوی دینی زمانی میتواند مؤثر باشد که بر پایه حکمت، اخلاق، کرامت انسانی، حقیقتجویی و احترام متقابل باشد. چنین گفتوگویی علاوه بر تقویت هویت دینی، میتواند اعتماد اجتماعی، وحدت ملی و مشارکت مردم را افزایش دهد و به جامعه کمک کند، که مسائل فرهنگی خود را به جای تقابل و اختلاف، از مسیر عقلانیت، همدلی و تفاهم حل کند.
انتهای پیام
