نگاهی به آیین‌های شب چله در لرستان/ از تهیه «گَنم برشته» تا فال «چل سرو»

به گزارش ایکنا از لرستان، مردم این استان در مقابله با سرمای زمستان خوراکی‎ها و آذوقه زمستانی خود و دام‌هایشان را در فصول بهار و تابستان انبار می‎کنند. برای شب چله، هر خانواده گوسفندی یا لااقل بوقلمونی را به قول خودشان به بند می‎گیرند که چنین گوسفندانی را «کُشتی» می‎گویند و چندین ماه از آن‌ها مواظبت می‎کنند تا پروار شوند، به‌غیر از کُشتی شب چله، نوع مرغوبی از گندم را در شیر و نمک و زردجوبه می‎خوابانند و سپس خشک می‎کنند، به نام «گَنِم‌شیر» و یک روز به اول زمستان مانده گندم‌های آماده شده را روی آتش گرما می‌دهند که آن‌ها را «گَنم برشته» می‎گویند.

گندم برشته‌ها را با شاهدانه، کنجد، مغز گردو و کشمش و یا مویز مخلوط کرده برای شب چله آماده می‎کنند هر خانواده نیز یک خربزه یا هندوانه از تابستان برای شب چله نگهداری می‎کند. در این شب جشنی خانوادگی برپا می‌کنند که این خود در تحکیم دوستی و محبت بین افراد خانواده بسیار مفید و مؤثر است.

در این شب در کانون گرم خانواده پدربزرگ و مادربزرگ خانواده خاطرات و قصه‌های شیرینی را برای اعضای خانواده تعریف می‎کنند و در این شب که افراد خانواده دور هم جمع هستند فال «چل‌سرو» بازار گرمی دارد.

در خرم‎آباد «چله بزرگ» را چهل روز از اول دی‌ماه تا دهم بهمن‌ماه حساب می‎کنند و «چله کوچک» را بیست روز از دهم بهمن تا آخر بهمن‌ماه می‎دانند و اعتقاد دارند چله کوچک بسیار سردتر و پُرسوزتر از چله بزرگ است. مردم می‎گویند که چله کوچک گفته است اگر طول عمرم به اندازه عمر برادر بزرگم می‎بود دایا را در ورتاووه (نانوایی) و بچه را در گاوواره(گهواره) از سرما خشک می‎کردم. چهل روز آخر چله بزرگ و چهار روز اول چله کوچک را «چارچار» نامیده‌اند بعد از چارچار نوبت «ششله» است.

در شب چله نوجوانان و جوانان محله‌های مختلف در گروه‌های دو تا سه و چهار نفری بر پشت‌بام خانه‌ها می‎روند و از مسیر دودکش بخاری‎های خاموش دیواری قدیمی خانه‌ها و یا جلو پنجره‌ها شال می‎فرستند و با خواندن ترانه مخصوص این شب «امشو اول قاره، خیر دِ هونت باوواره، نون و پنیر و شیره، کیخا حونت نمیره، چی‌یه به علی کوچگه بیاره» تقاضای تنقلات و آجیل شب چله را می‎کنند. صاحب خانه نیز مقداری از مواد خوراکی آن شب را به پر شال می‎بندد و با تکان دادن شال اشاره می‎کند که بالا بکشید.

گاهی اوقات بعضی از افراد تنگ‌نظر، بی‌فرهنگ و خسیس نه‌تنها چیزی به بالا نمی‎فرستند بلکه با حرکات زشت خویش باعث رنجش و آزار بچه‌ها می‌شوند در این وقت است که آن‌ها عصبانی می‎شوند و ترانه را با جملاتی مناسب حال این افراد می‎خوانند. و به جای شعر بالا می‎گویند: «نون و پنیر و شیره، کیخا حونت بمیره، نون و پنیر و حلوا، کیخا حونت لن والا، نون و پنیر و گُرز، کیخا حونت ری و خضر».

شش روز آخر چله کوچک را «ششله» می‎گویند و بعضی عقیده دارند که یک روز آخر چله کوچک و پنج روز بعد آن‌ را ششله می‎گویند که در این شش روز سرما به‌قدری شدید است که «هشمی» و «مَمی» پسران دایا(پیرزن) وقتی به شکار می‎روند از سوز سرما خشک می‎شوند و دیگر به خانه برنمی‎گردند که در این موقع است دایا عصبانی می‎شود و به سر و سینه خودش می‎زند و یقه پیراهن و گردنبند خودش را پاره می‎کند. در این مواقع اگر تگرگ ببارد می‎گویند گردنبند دایا پاره شده است. خلاصه در این شرایط ناامیدی نیم‌سوزی از اجاق برمی‎دارد و پرتاب می‎کند. عقیده بر این است که اگر نیم‌سوز در خشکی بیافتد سالی که در پیش است بسیار گرم و خشکسالی است و چنان‌چه در آب بیافتد سالی خوش و پُرباران در پیش است. پنج روز که از چله کوچک بگذرد می‎گویند زمین نفس دوورزنه زده و علامت آن گرمی هوا است. پنج روز بعد از آن زمین نفس «آشکار» می‌زند که این تقریباً دهم اسفند است که نشانه‌های بهار کم‌کم پیدا می‎شود.

عقاید هواشناسی لرستانی‎ها

مردم لرستان کلاً عقیده دارند چهل و پنج روز که از زمستان گذشت یعنی در روز پانزدهم بهمن‌ماه هوا رو به گرمی می‎رود و می‎گویند «چل و پنج اشگس» البته نباید آب و هوای سه‌‌گانه را در لرستان نادیده گرفت. چنین روزهایی در حالی‌که آسمان صاف و بدون ابر است، ذراتی سرد و سوزنده از آسمان می‎بارد که طلایی رنگ و براق هستند و روی هم بار می‎گیرند که می‎شود آن‌ها را مثل برف تازه باریده جمع کرد. این سرماریزه‌ها معمولاً در مناطق سردسیر لرستان می‎بارند.

در زمستان چنان‌چه ابرهای آسمان در هنگام غروب و مغرب پُررنگ قرمز و نارنجی باشند مردم لرستان عقیده دارند روزهایی که در پیش است هوا صاف و آفتابی خواهد بود، هرگاه هاله دور ماه در شب‎های مهتاب شعاع بیشتری داشته باشد یعنی دایره بزرگ به‌نظر برسد روز بعد از آن بارش باران حتمی است و برعکس چنان‌چه هاله دور ماه دایره‌ای کوچک و به ماه نزدیک باشد روزهای بعد از آن هوا صاف خواهد بود.

چنان‌چه در زمستان و بهار ابرها به طرف مغرب در حرکت باشند بارندگی شدید و طولانی در پیش است و اگر ابرها از مغرب به طرف مشرق و شمال شرقی در حرکت باشند روزهای بعد هوا صاف و بدون بارندگی خواهد بود و چنان‌چه روزهای پاییز و زمستان هوا بیش‌از حد معمول گرم و آفتاب در روز شدید و سوزان باشد، روز بعد انتظار بارندگی را دارند. در روزهای ابری زمستان و پاییز مردم به آسمان نگاه می‎کنند چنان‌چه  آسمان طرف جنوب و قبله باشد و ابرها کنار رفته باشند دلیل بر این امر است که در ساعات آینده باران نخواهد بارید و آسمان صاف خواهد شد و اگر آسمان جنوب قبله را ابرهای سیاه و تیره پوشانده باشد بارندگی ادامه خواهد داشت و اگر در بارندگی‌های زمستان روز شنبه هوا صاف نشد و یا شب یا روز شنبه بارندگی شروع شد مردم اعتقاد دارند بارندگی در روزهای بعد از آن هم ادامه خواهد یافت.

اگر در فصل‌های پاییز، زمستان و بهار در هنگام غروب آفتاب ابرهای سمت مغرب آسمان به رنگ قرمز و یا نارنجی باشند نشانه این است که حداقل تا یک هفته بعد از آن باران نخواهد بارید و هوای صافی پیش‌بینی می‎شود.

گزارش: مهناز عالی‌نژادیان