نقش روزه‌داری در تقویت خودکنترلی

به گزارش ایکنا از قم، متن یادداشت حجت‌الاسلام والمسلمین فرج‌الله هدایت‌نیا، استاد حوزه و دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به شرح زیر است:

بسم الله الرحمن الرحیم

خودکنترلی (Self- control/ Self- regulation) یک نیروی درونی و ارادی کنترل تمایلات، وسوسه‌ها، هیجاناتی درونی و رفتارهای بیرونی است. اگر کسی بتواند بدون اجبار بیرونی و به اتّکای قدرت اراده، احساسات و تمایلات مثبت و منفی خویش را کنترل نماید، از «خودکنترلی» برخوردار است. از خودکنترلی به این معنی با عناوین مختلفی تعبیر می‌شود: خودنظارتی، خودمدیریتی، خودمهارگری، خودمراقتبی، خودتنظیمی، و خودنگهداری که همگی مبین همان قدرت کنترل درونی و ارادی است. نزدیک‌ترین اصطلاح در معارف اسلامی به مفهوم کلی خودکنترلی، «حلم» است که در فارسی به خویشتن‌داری ترجمه می‌شود.

حلم یک صفت ارزشی ممتاز و خدایی است. قرآن کریم خدای متعال را به صفت «حلیم» ستوده است: «... وَ اللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ».[1]حلم خدا به معنی آن است که در عقوبت بندگان گناه‌کارش عجله نمی‌کند و خودنگهدار است. همچنین، حلم خصلت اولیاء الهی و انسان‌های کامل و والا است. قرآن کریم حضرت ابراهیم (ع) را به صفت «حلیم» ستوده است.[2]در زیارت جامعه کبیره، اهل بیت علیهم‌السلام به منتهای حلم توصیف شده‌اند[3].

خودکنترلی یا خویشتن‌داری در اخلاق اجتماعی و اخلاق خانواده آثار بسیار زیادی دارد. عفاف و خودمهارگری جنسی، کنترل خشم یا کظم غیظ، خودداری از نقض حریم خصوصی، رازداری و خودداری از انتشار اسرار خصوصی دیگران، تغافل یا نادیده‌انگاری، و موارد دیگر. قرآن کریم با تعابیر مختلف به لزوم کنترل نفس و مراقبت از آن توصیه کرده است؛ مانند «...عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ...»،[4] «...قُوا أَنْفُسَكُمْ...»،[5] و غیره. شیخ حرّ عاملی (ره) جلدهای 14 و 15 از کتاب شریف «وسائل الشیعة» را به «باب الجهاد» اختصاص داده و آن را به دو بخش «جهاد العدوّ» و «جهاد النّفس» تقسیم کرده است.

مقصود از «جهاد العدوّ»، جنگ با دشمن بیرونی و منظور از «جهاد النّفس»، کنترل نفس درونی است. وی در بخش «جهاد العدوّ» مجموعاً 307 روایت در 72 باب ذکر کرده است؛ در حالی که در بخش «جهاد النّفس»، مجموعاً 918 روایت در 101 باب ذکر کرده است. از این مقایسه به روشنی معلوم می‌شود که کنترل نفس در معارف اسلامی بسیار اهمیت دارد. در معارف اسلامی از کنترل نفس یا خودکنترلی به «جهاد اکبر» تعبیر شده است. این تعبیر برگرفته از روایت رسول گرامی اسلام (ص) است که به اصحاب خود در بازگشت از جنگ فرمود: خوشا به کسانی كه جهاد کوچکترشان را انجام داده و جهاد بزرگترشان باقی است. پرسیدند: اى پيامبر خدا! جهاد بزرگتر چیست؟ فرمود: «جهاد با نفس». سپس فرمود: «برترين جهاد آن است كه انسان با نفس نهفته در ميان دو پهلوى خود بجنگد».[6]

دانشمندان اخلاق برای کنترل نفس، راهکارهایی را ذکر می‌کنند که از بیان آنها خودداری می‌شود.[7] آنچه اینک مدّ نظر است، نقش روزه‌داری در تقویت روحیه خود‌کنترلی یا خودتنظیمی است. خدای سبحان در آیه 183 سوره بقره فرمود: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون‏»؛ اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان‏گونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهيزكار شويد. تقوی به معنی خودمراقبتی و کفّ نفس از محرمات الهی است.[8] بنابراین، ثمره روزه‌داری، تقویت قدرت خویشتن‌داری و ایستادگی در مقابل خواهش نفس و محرک‌های گناه است.

خدای متعال در آیات 45 و 153 سوره بقره، ما را به یاری‌طلبی از بردباری و نماز توصیه کرده است: «...اسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ...». مطابق روایتی از امام صادق (ع)، مقصود از صبر در این آیات «روزه» است.[9] از این آیات و روایت مربوط به آن معلوم می‌شود که یکی از ثمرات روزه‌داری، بردباری و تقویت توان تاب‌آوری است. بر خلاف پندار بعضی، کم‌خوری انسان را ضعیف نمی‌کند و از پا در نمی‌آورد. امام علی (ع) در نامه خود به عثمان بن حنیف انصاری با اشاره به این مطلب فرمود: «گويا مى‏بينم گوينده‏اى از شما مى‏گويد: هرگاه اين (دو قرص نان) قوت و خوراك فرزند ابوطالب است، بايد هم‌اكنون نيرويش به سستى گرائيده و از مبارزه با همتايان و نبرد با شجاعان بازماند. آگاه باشيد! درختان بيابانى چوبشان محكم‏تر است اما درختان سرسبز كه همواره در كنار آب قرار دارند پوستشان نازكتر (و كم دوامترند)، درختانى كه در بيابان روئيده و جز با آب باران سيراب نمى‏گردند، آتششان شعله‌ورتر و پردوامتر است.[10]

آری! روزه‌داری انسان را نیرومند می‌سازد و قدرت ایستادگی وی را در مواجهه با خواهش نفس افزایش می‌دهد. نیز توان بردباری و تاب‌آوری وی را در ناملایمات روزگار تقویت می‌نماید. چرا چنین نباشد، در حالی که انسان روزه‌دار میل خود به خوردن و آشامیدن را کنترل نموده و آن را به تأخیر می‌اندازد؛ چشم، گوش، و زبان خود را کنترل نموده و از گناه باز می‌دارد؛ میل جنسی خود را مهار نموده و در طول روز از همسر خود کناره‌گیری می‌کند. بنابراین، روزه‌دار دایماً در حال مراقبت از خود و کنترل خواهش نفس است و این همان خودکنترلی است.

[1] . مائده: 101.

[2] . «... إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ»؛ (توبه: 114).

[3] . «خُزَّانَ الْعِلْمِ وَ مُنْتَهَى‏ الْحِلْمِ‏»؛ (محمد بن علی بن بابویه قمی، من لايحضره الفقيه، ج2، ص610).

[4] . مائده: 105.

[5] . تحریم: 6.

[6] . محمد بن حسن حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج15، ص163.

[7] . سیدروح‌الله موسوی خمینی، تهذیب نفس و سیر و سلوک، ص369 به بعد.

[8] . أبو هلال العسكري، الفروق اللغوية، ص137.

[9]. علی بن ابراهیم قمی،  تفسير القمي، ج‏1، ص46.

[10] . سید الرضی، نهج البلاغة، ص359.