لازمه تبلیغ دین، جهانی اندیشیدن است / برخورد سلبی با فضای مجازی مؤثر نیست

حجت‌الاسلام عبدالرسول قاسمی، مدیر گروه حقوق جامعةالمصطفی(ص) العالمیه در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان درباره ضرورت و اهمیت تبلیغ آموزه‌های قرآنی در فضای مجازی، اظهار کرد: واقعیت این است که فضای مجازی یک فضای واقعی محسوب می‌شود و عنوان مجازی برای آن فریبنده است، نمی‌توان منکر این فضا شد و انکار آن نیز فایده‌ای ندارد، چراکه درصد زیادی از افراد در این فضا، کار و زندگی می‌کنند؛ بنابراین ضرورت کار در فضای مجازی واضح است و نیاز به توضیح ندارد.

وی افزود: فضای مجازی تمام نقاط دنیا را به هم متصل کرده و در واقع، تئوری دهکده جهانی را محقق کرده است. انسان‌ها از هر ملیت، زبان، مذهب و جنسیتی در این فضا حضور دارند و در کمترین فاصله زمانی می‌توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. بنابراین، اهمیت فضای مجازی از این نظر بیشتر می‌شود که تعداد مخاطبان در این فضا نسبت به فضای فیزیکی بیشتر است و ضرورت دارد فعالیت‌های تبلیغی حتماً به این سمت‌وسو سوق داده شود.

مدیر گروه حقوق جامعةالمصطفی(ص) بیان کرد: اینکه فکر کنیم فضای مجازی را می‌توان تحت کنترل درآورد، یا آن را تعطیل کرد، یا محدودیت برای آن ایجاد کرد، تصور غلطی است و باید این فضا را به عنوان یک واقعیت بپذیریم و آن‌را یک فرصت به حساب آوریم، نه یک تهدید. هر فضایی از جمله فضای مجازی اقتضائات خاص خودش را دارد و ادبیات و نیازهای حاکم بر آن ممکن است متفاوت باشد. از این نظر، کار سختی پیش‌رو داریم و باید مراقب باشیم. واضح است که باید این فضا را بپذیریم و در آن حضور داشته باشیم. اگر در این فضا حضور نداشته باشیم، مثل جزایر پراکنده در اقیانوس‌ها خواهیم بود که کسی از آنها خبر ندارد.

وی در خصوص اصول و الزامات تبلیغ دین در فضای مجازی، بیان کرد: این فضا دارای انواع و اقسام است، مثلاً شبکه‌های اجتماعی یک نوع را شامل می‌شوند و حتی با یکدیگر متفاوت هستند و هر کدام اقتضائات خاص خودشان را دارند. کسی که می‌خواهد در توییتر فعالیت کند، با محدودیت تعداد کاراکتر در یک متن مواجه است و به جز متن، از قالب‌های دیگر نمی‌تواند استفاده کند، بنابراین خیلی دقیق و هنرمندانه باید این کار را انجام دهد. معتقدم اقتضای فضای مجازی به گونه‌ای است که کار فردی در آن خیلی جواب نمی‌دهد و حتماً باید گروه‌هایی متشکل از افراد مختلف با تخصص‌های متفاوت شکل بگیرد. همان‌طور که وزیر امور خارجه کشورمان وقتی می‌خواهد توییتی منتشر کند، با مشاوران خود مشورت می‌کند که از چه کلمات و جملاتی استفاده کند، بحث تبلیغ دین نیز همین اقتضائات را دارد و گروهی از افراد باید در این حوزه فعالیت کنند. فکر نمی‌کنم سلبریتی‌ها و کسانی که دنبال‌کننده‌های متعددی در فضای مجازی دارند، به تنهایی در این فضا کار کنند، بلکه گروهی کار می‌کنند، ولو اینکه به اسم یک نفر انجام شود.

حجت‌الاسلام قاسمی ادامه داد: برای فعالیت‌های تبلیغی نیز باید گروه‌هایی با افراد مختلف تشکیل داد و ترکیبی از متخصص فناوری، هنر، ادبیات و مسائل دینی شکل بگیرد تا بتوانند تأثیرگذار باشند. کارهای فردی خیلی دیده نمی‌شود، مثلاً هشتگی که ترند می‌شود، تأثیرگذار است، چون تعداد زیادی از افراد به‌صورت مشترک این کار را انجام داده و موضوعی را مطالبه می‌کنند. بسیاری از ابزارها و روش‌ها در فضای مجازی مشترک است و باید از تجربیات دیگران در این زمینه استفاده کنیم. ابزار هنر و ادبیات در این فضا خیلی جواب می‌دهد و قدرت جذب بالایی دارد. چهره‌های کاریزماتیک نیز همان‌طور که در فضای فیزیکی تأثیرگذارند، در فضای مجازی نیز جذب‌کننده هستند.

تأثیرگذار باشیم تا تأثیرپذیر

وی تصریح کرد: نکته‌ای که باید مدنظر قرار داد، این است که هدف ما نباید فقط جذب افراد باشد. گاهی اوقات این موضوع فریبنده می‌شود و ما را به راه‌های انحرافی می‌کشاند و مجبور می‌شویم عوامانه رفتار کنیم و حتی ممکن است کارهایی انجام دهیم که به صلاح نیست و ضد تبلیغ است. بنابراین، بیشتر باید تأثیرگذار باشیم تا تأثیرپذیر. استفاده از برخی روش‌ها به‌معنای تأثیرپذیری نیست، بلکه این روش‌ها براساس استدلال و منطق و تجربه استفاده می‌شود، ولی اینکه صرفاً منفعلانه رفتار کنیم یا برای اینکه تعداد دنبال‌کننده‌های‌مان زیاد شود، از عکس یا متن غیرمتعارفی استفاده کنیم، ما را از هدف اصلی‌مان دور می‌کند. چنین کارهایی در تبلیغ دین جواب نمی‌دهد، کمااینکه معصومین(ع) و بزرگان دین نیز این‌گونه تبلیغ نمی‌کردند و بیشتر سعی می‌کردند با رفتار و منش و منطق خود، افراد را جذب کنند، تا اینکه بخواهند شبیه گروه‌های خاصی عمل کنند.

مدیر گروه حقوق جامعةالمصطفی(ص) اضافه کرد: هدف اصلی باید تأثیرگذاری باشد و نباید فریب حرف‌هایی را بخوریم که از ما می‌خواهد مثل بقیه شویم. شبیه دیگران شدن، هم معنای مثبت و هم معنای منفی دارد. اگر قرار به تأثیرگذاری باشد، در مواردی نباید مثل دیگران باشیم، بلکه باید متفاوت عمل کنیم و این تفاوت نیز همان رعایت دستورات دینی و رفتار با دیگران براساس اخلاق، صداقت و دلسوزی است و در فضای مجازی نیز اگر کسی این صداقت و دلسوزی را احساس کند، جذب می‌شود و لزومی ندارد که از شیوه غیرمتعارفی استفاده کنیم.

وی اظهار کرد: خداوند در آیه 103 سوره یوسف خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: «وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ؛ و بيشتر مردم هر چند آرزومند باشى ايمان‏ آورنده نيستند»؛ اینکه ما بخواهیم اکثریت یا گروه زیادی را به هر نحوی جذب کنیم، همان انحرافی است که در تبلیغ دین اتفاق می‌افتد و در شأن یک مبلغ نیست. روش‌هایی وجود دارد که می‌توانیم پیام خودمان را در قالب آنها منتقل کنیم، مثلاً در حال حاضر در فضای مجازی، جمله‌ای از یک متفکر غربی یا شرقی منتشر می‌شود که تأثیرگذار است و دست به دست می‌چرخد و از این نوع جملات در کلام معصومین(ع)، منابع دینی و حتی زبان فارسی به‌وفور وجود دارد، فقط باید با روشی هنرمندانه پخش و منتشر شود که تأثیر خودش را خواهد گذاشت.

فعالیت‌ها برای تبلیغ آموزه‌های قرآنی موفق نبوده است

این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: به هر حال، جاذبه‌های دنیایی فریبنده است و موضوع جدیدی نیست، فقط شکل آن عوض شده و همیشه وجود داشته و تعداد قابل توجهی از افراد دنبال آن بوده‌اند، ولی در دنیا گروه‌هایی هستند که دنبال معارف دینی، اخلاقیات و معنویات می‌گردند و باید از طریق فضای مجازی به سراغ این دسته برویم و آنها را جذب کنیم. قبلاً با این گروه‌ها ارتباطی نداشتیم و آنها به‌جای آب زلال، از آب گل‌آلود استفاده می‌کردند، ولی اکنون می‌توانیم آب زلال در اختیارشان قرار دهیم و آنها را جذب کنیم.

حجت‌الاسلام قاسمی تصریح کرد: اگر بخواهیم به هر قیمتی به جذب افراد بپردازیم، شاید به‌اندازه یک هنرپیشه نتوانیم این کار را انجام دهیم و لزومی هم ندارد که به‌اندازه وی طرفدار داشته باشیم. در تاریخ اسلام می‌بینیم که چند سال بعد از وفات پیامبر(ص)، زنی خواننده به مدینةالنبی می‌آید و جمعیت زیادی از وی استقبال می‌کنند. ما وظیفه خودمان را انجام می‌دهیم، هدف و مسیرمان مقدس است و سعی می‌کنیم در این راه از امور مباح و جایز استفاده ‌کنیم. وجود جاذبه‌های دنیایی باعث نمی‌شود که ما عقب‌نشینی کرده و بگوییم چون بسیاری از افراد دنبال این جاذبه‌ها هستند، ما نیز همرنگ آنها می‌شویم یا اصلاً هیچ کاری انجام نمی‌دهیم، هیچ کدام این‌ها درست نیست. ما راه میانه را انتخاب می‌کنیم و به تلاش گروهی در فضای مجازی ادامه می‌دهیم.

دولت‌ها به حوزه تبلیغ دین ورود پیدا نکنند 

وی با بیان اینکه فعالیت‌های انجام شده در خصوص تبلیغ آموزه‌های دینی و قرآنی در فضای مجازی موفق نبوده است، گفت: همواره به این‌گونه مسائل دیر ورود می‌کنیم و سرعت تحولات در فضای مجازی آن‌قدر زیاد است که تا بخواهیم خودمان را با آن تطبیق دهیم، صدها کیلومتر از ما جلوتر است و سیر تحولات این حوزه در 15 سال اخیر به‌ اندازه تحولاتی بوده که در طول هزار سال در تاریخ بشر اتفاق می‌افتاده است. مشکل دیگر اینکه ما بعضاً نگاه‌های منفی‌گرایانه به فضای مجازی داریم و خودمان را به مخاطبان خاص محدود می‌کنیم، بنابراین تأثیر فعالیت‌ها اندک بوده و آن چیزی که باید اتفاق می‌افتاده، رخ نداده است. از طرف دیگر، فضای مجازی بعضاً گرفتار سیاست‌ها و رفتارهای دولت‌ها و حکومت‌ها می‌شود و من به‌شدت مخالف ورود دولت‌ها و حکومت‌ها به حوزه تبلیغ دین هستم، چون تجربه نشان داده است که آنها بیشتر دنبال آمار و ارقام و گزارش هستند تا فعالیت‌های خاص. کسانی هم که در این حوزه فعالیت می‌کنند، به صورت فردی این کار را انجام می‌دهند و لذا، تأثیرشان اندک است.

مدیر گروه حقوق جامعةالمصطفی(ص) اضافه کرد: اولاً باید در این خصوص گروهی کار کنیم تا تأثیرگذار باشد، ثانیاً باید زبان‌های زنده دنیا را هم بدانیم. اگر تمام فعالیت‌های‌مان را روی زبان فارسی متمرکز کنیم، تعداد مخاطبان‌مان بسیار اندک می‌شود و باید به زبان‌های انگلیسی، عربی، فرانسوی، اسپانیایی، چینی و هندی که جمعیت زیادی را شامل می‌شوند نیز فعالیت کنیم و گروه‌هایی که تشکیل می‌دهیم، باید از تنوع زبانی، نژادی و ملیتی برخوردار باشند. اگر از ظرفیت جامعةالمصطفی در این زمینه به‌درستی استفاده شود، تأثیر زیادی در فضای مجازی می‌توانیم داشته باشیم، چون در این مرکز افرادی از فرهنگ‌ها، زبان‌ها، نژادها، ملیت‌ها و حتی عقاید مختلف حضور دارند. اگر بخواهیم جهانی تبلیغ کنیم، باید جهانی بیندیشیم و عمل کنیم و لوازمش را هم در اختیار داشته باشیم. چون به هر دلیلی این اتفاقات نیفتاده، واقعیت این است که ما از این فضا عقب هستیم و نتوانسته‌ایم موفق باشیم.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا ما به‌صورت نسبی نیز در این حوزه موفق نبوده‌ایم، گفت: معتقدم ما با فضای مجازی بازی می‌کنیم و ادایش را درمی‌آوریم. اگر شبکه‌ای اجتماعی را در ایران راه‌اندازی کنیم، این شبکه فقط در ایران جواب می‌دهد، حتی در ایران هم درست جواب نمی‌دهد و از طرف دیگر، با پیام‌رسان‌های خارجی هم برخورد سلبی می‌کنیم. این برخوردها دیگر جواب نمی‌دهد و کار ما فقط این شده که به خودمان نگاه کرده و از خودمان تعریف کنیم و اصلاً اهمیت نمی‌دهیم که بقیه چه کاری انجام می‌دهند و قضاوت‌شان چیست. اعداد و ارقامی که دل‌مان را به آنها خوش کرده‌ایم، کوچک است و جهانی و تأثیرگذار نیست. البته نمی‌گویم که همین فعالیت‌ها نیز تعطیل شود، چون این‌ها نیز تأثیرات خودش را دارد، ولی با ظرفیت موجود در فضای مجازی متناسب نیست.