لغزشگاههای اندیشه از دیدگاه قرآن
یکی از عواملی که موجب انحراف انسانها در زندگی میشود، لغزش در اندیشه است که خداوند متعال در قرآن کریم نکاتی را در این رابطه بیان میفرماید. در این مجال سخنرانی شهید آیتالله مطهری را در این باره مرور میکنیم.
لغزشگاههای اندیشه از دیدگاه قرآن شامل موارد مختلفی است و پیروی از ظنّ و گمان به جاى علم و يقين یکی از آنهاست. اگر بشر خود را مقيد كند كه در مسائل تابع يقين باشد و گمان را به عوض يقين نپذيرد، به خطا نخواهد افتاد.
قرآن روى اين مسئله بسيار تأكيد نموده است و حتى در يك جا تصريح دارد كه بزرگترين لغزشگاه فكرى بشر همين پيروى از گمان است و يا در جاى ديگر خطاب به پيامبر مىفرمايد: «وَ انْ تُطِعْ اكْثَرَ مَنْ فِى الْارْضِ يُضِلّوكَ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ انْ يَتَّبِعونَ الَّا الظَّنَّ وَ انْ هُمْ الّا يَخْرُصونَ» (انعام/ 116) اكثر مردم زمين چنيناند كه از گمان پيروى مىكنند. تو هم اگر بخواهى از آنها پيروى كنى تو را نيز گمراه مىكنند چون مردم تابع گمانند نه يقين و به همين دليل خطا مىكنند.
و يا در آيه ديگرى مىفرمايد: «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ» (اسراء/36) آنچه را كه بدان علم ندارى پيروى مكن. اين تذكرى است كه در طول تاريخ انديشه بشر، اول بار قرآن به بشر داده است و او را از اينگونه خطا نهى كرده است.
البته بايد توجه داشت كه در مسائل ظنّى و احتمالى و در مواردى كه نمى توان يقين حاصل نمود، مىبايد همان ظن و احتمال را در نظر گرفت. اما ظن را به جاى ظن و احتمال را به جاى احتمال بايد پذيرفت نه آنكه ظن و احتمال را به جاى يقين در نظر گرفت. اين دومى است كه ايجاد خطا مى كند.
يكى ديگر از لغزشگاهها، شتابزدگى در قضاوت به واسطه ميل شديد به اظهار نظر است. لذا در برخى موارد نه به واسطه اينكه ظن و گمان را به جاى يقين گرفته است بلكه به واسطه اينكه شتاب دارد هرچه زودتر نظر خود را ابراز دارد با اينكه هنوز دليل كافى موجود نيست اظهارنظر مىكند و حال آنكه صبر و تأنّى و آرام آرام گام برداشتن يكى از شرايط اوليه درست فكر كردن است.
قرآن كريم در برخى از آيات خود به اين حقيقت گوشزد مىكند كه بعضى از مردم با اينكه علم و اطلاعشان درباره يك مطلب ناقص است و احتياج دارند بيش از آنچه علم و اطلاع دارند اطلاعاتى جمعآورى كنند، حوصله به خرج نداده و رأى خود را صادر مى كنند.
قرآن كريم مكرر بشر را متوجه مىسازد به اينكه سرمايه علمى او براى پارهاى قضاوتهاى بزرگ كافى نيست، اندك است، او را به كمى سرمايهاش متنبه مىكند و مىفرمايد: «وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا »(اسراء /85) يعنى از علم، فقط اندكى به شما داده شده نه آن قدر كه براى اين قضاوتهاى بزرگ كافى باشد. میفرمايد: «قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً»(طه/114) يعنى - ای پیامبر - بگو خدايا بر سرمايه علمى من بيفزاى. در جاى ديگر نسبت به آنچنان مردم مىفرمايد: «ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ»(نجم/30) یعنی نهایت علم و فهم برخی از انسانها تا همین حد است.
منابع: مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى (آشنايى با قرآن(1 - 5))، جلد 26، صفحه 64 و 65، با تلخیص و ویرایش جزئی و مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى، جلد 30، صفحه 208 و 209 با ویرایش جزئی
انتهای پیام
