استفاده از غذاهای ترش‌مزه آسیب‌های ناشی از حرارت تابستان را کاهش می‌دهد

زهرا آقانوری، عضو هیئت مدیره انجمن علمی طب سنتی اصفهان در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان با بیان اینکه یکی از اصول و مبانی طب سنتی شناخت مزاج است که از ترکیب سردی و گرمی و تری و خشکی به وجود می‌آید، اظهار کرد: طبق مبانی طب سنتی، مزاج فقط به بدن انسان مربوط نمی‌شود و تمام پدیده‌های موجود در عالم ماده از جمله فصول، رنگ‌ها، خوراکی‌ها، گیاهان و حیوانات دارای مزاج هستند. یعنی هر چیزی که دارای حیات است، حتماً مزاج هم دارد و حتی جمادات مثل انواع سنگ‌ها نیز مزاج دارند که می‌تواند گرم و خشک یا گرم و تر یا سرد و خشک و یا سرد و تر باشد.

وی افزود: یکی از مواردی که به سلامت ما مربوط می‌شود، مزاج فصول است و بر این اساس، بهار گرم و تر، تابستان گرم و خشک، پاییز سرد و خشک و زمستان سرد و تر به شمار می‌رود. در طب سنتی اگر از تابستان صحبت می‌کنیم، الزاماً منظور ما تابستان تقویمی نیست، بلکه باید خشکی و حرارت وجود داشته باشد تا به آن مقطع زمانی عنوان تابستان اطلاق شود و در تعریف آن گفته می‌شود تابستان فصلی است که افراد نیاز به خنک کردن پیدا می‌کنند، یعنی آن‌قدر حرارت غالب شده و خشکی زیاد می‌شود که افراد به استفاده از خنک‌کننده نیاز پیدا می‌کنند، برخلاف بهار و پاییز که هوا در اعتدال است و افراد خیلی نیاز به گرم کردن یا سرد کردن ندارند. بنابراین، ممکن است در منطقه‌ای تابستان از خردادماه شروع شود که به آن تابستان طبی می‌گویند، یعنی هوا زودتر گرم می‌شود. حتی اگر در بهار بارندگی و رطوبت نداشته باشیم، ممکن است شاهد گرمی و خشکی باشیم. لذا تابستان طبی زمانی است که غلبه حرارت و خشکی را در هوا احساس می‌کنیم.

عضو هیئت مدیره انجمن علمی طب سنتی اصفهان بیان کرد: هر فردی مزاج خاص خودش را دارد و یکی از عواملی که بر مزاج بدن انسان تأثیرگذار است و حتی می‌تواند باعث بروز بیماری شود، مزاج آب و هوایی است که در آن قرار می‌گیرد، مثلاً مزاج گرم و خشک تابستان می‌تواند علائم حرارت را بر بدن غالب کند، یعنی باعث باز شدن مسامات یا منافذ، تعریق زیاد و دفع آب بدن می‌شود و افراد احساس عطش بیشتر و حرارت بیشتر در داخل بدن می‌کنند. افرادی که خود مزاج گرم داشته باشند، یا مزاج شغلشان گرم باشد، یا سن جوانی دارند، یا مستعد بالا رفتن حرارت بدنشان هستند، بیشتر امکان دارد که در تابستان آسیب ببینند و برعکس، افرادی که مزاج سرد دارند و همین‌طور افراد میانسال که مزاجشان به سمت سردی می‌رود، یا افرادی که در محیط‌های سرد کار می‌کنند، بیشتر از تابستان سود می‌برند و کسانی که بیماری‌های سرد دارند، در تابستان بیماری‌هایشان فروکش می‌کند.

آقانوری درباره بایدها و نبایدهای تغذیه در فصل تابستان از نگاه طب سنتی، گفت: افرادی که گرم مزاج هستند و حرارت تابستان می‌تواند به آنها آسیب بزند، توصیه می‌شود از غذاهای سرد و رطوبت‌بخش استفاده کنند تا از حرارت تابستان کمتر آسیب ببینند. غذایی که خیلی می‌تواند به این افراد کمک کند و به‌عنوان یک میان‌وعده یا عصرانه مناسب در نظر گرفته می‌شود، آب‌دوغ‌خیار است که غذای بسیار خنک و رطوبت‌بخشی به شمار می‌رود. غذاهای دیگری که می‌توان از آنها نام برد، آش‌های ترش‌مزه مثل آش آلو و آش با تمر هندی و رب انار و چاشنی‌های ترش‌مزه است که سرآمد همه آنها آش انار به شمار می‌رود. همان‌طور که می‌دانیم، مزه ترش مزاج سرد دارد و چاشنی‌های ترش‌مزه‌ای که در غذاها استفاده می‌شود، مزاج آن غذا را به سمت سردی می‌برد، برعکس چاشنی‌های تندوتیز مثل فلفل و سیر و پیاز که به دلیل مزاج گرم خود اصلاً استفاده زیاد از آنها در تابستان توصیه نمی‌شود. لبنیات به‌خصوص دوغ و ماست نیز تأثیر زیادی بر کاهش حرارت دارد و افراد سرد مزاج که ممکن است مصرف لبنیات آنها را اذیت کند، می‌توانند آن را با کرفس، نعناع، پونه و گل سرخ اصلاح کرده و سپس مصرف کنند.

وی اضافه کرد: میوه‌های مخصوص فصل تابستان مثل آلو، آلبالو و هلو نیز مزاج سرد و تر دارند و به کاهش حرارت بدن کمک می‌کنند. استفاده از شربت‌های ترش و شیرین مثل شربت آلبالو، سکنجبین و آلو نیز توصیه می‌شود و در کاهش حرارت بدن بسیار مفید است. بهترین سبزی‌هایی که استفاده از آنها در فصل تابستان توصیه می‌شود، کاهو است که رطوبت بسیار خوبی می‌دهد و به‌خصوص برای افراد جوان خیلی مفید است. ترکیب کاهو و سکنجبین یا خیار و سکنجبین نیز می‌تواند به سلامت افراد در کاهش حرارت تابستان کمک کند.

این متخصص طب سنتی ایرانی با بیان اینکه استفاده از غذاهای گرم و خشک و به‌ویژه ادویه‌های تندوتیز در فصل تابستان توصیه نمی‌شود، تصریح کرد: غذاهای گرم و خشک بیشتر به سمت ادویه می‌رود و ادویه‌های تندوتیز مثل سیر و پیاز و فلفل و خردل و ... حرارت بسیار بالایی دارند و متأسفانه اکنون برخی افراد از این خوراکی‌های گرم و خشک برای پیشگیری از ابتلا به بیماری کووید 19 استفاده می‌کنند، در حالی که به‌خصوص در فصل تابستان به‌شدت نهی می‌شود از اینکه افراد بخواهند خودسرانه از ادویه‌های تندوتیز یا دمنوش‌های خیلی گرم مثل زنجبیل و دارچین استفاده کنند، مگر افرادی که بیماری خاصی داشته باشند و استفاده از این‌ها با توصیه پزشک باشد.

وی ادامه داد: در تابستان به علت گرمای هوا، گوارش و هضم افراد به‌خصوص هنگام ظهر معمولاً ضعیف می‌شود، بنابراین توصیه می‌شود افراد زمانی که هوا مقداری معتدل‌تر می‌شود، از غذای خود استفاده کنند، مثلاً هنگام ظهر بیشتر سالاد مصرف کنند و هنگامی که هوا معتدل‌تر می‌شود، از غذای اصلی میل کنند و از خوردن غذاهای سنگین که هضم سختی دارد، مثل کله پاچه و حلیم و غذاهای حاوی گوشت قرمز مانند بریان و کباب پرهیز کنند، یا کمتر این غذاها را مورد استفاده قرار دهند.

آقانوری بیان کرد: برای جلوگیری از گرمازدگی، اولاً توصیه می‌شود که افراد استفاده از تمام مایعات حتی آب ساده را در فصل تابستان بیشتر کنند، ضمن اینکه شربت‌های ترش و شیرین نیز شدت حرارت را از بین می‌برد و عطش را کاهش می‌دهد. بهترین این شربت‌ها، سکنجبین همراه با خیار است. علاوه بر این، افراد می‌توانند از دانه‌هایی که رطوبت را در خود ذخیره می‌کنند، مثل خاکشیر، تخم شربتی و ترکیبی که به آن چهار تخمه گفته می‌شود و حاوی قدومه، به دانه، بارهنگ و سپستان است، در تولید شربت استفاده کنند و زمانی که احساس گرمازدگی می‌کنند، یا مجبورند در معرض هوای گرم قرار بگیرند، از این شربت‌ها استفاده کنند.

وی افزود: افرادی که وقتی در آفتاب قرار می‌گیرند، دچار سردرد می‌شوند، توصیه می‌شود قبل از قرار گرفتن در معرض آفتاب، کمی روغن بنفشه روی ملاج سر خود ماساژ دهند. این کار کمک می‌کند که کمتر به سردرد مبتلا شوند. از طرف دیگر، معمولاً خواب در طول روز به‌خصوص در فصل زمستان توصیه نمی‌شود، ولی در تابستان به علت اینکه طول روز زیاد و گرمای هوا شدید است، افراد گرم مزاج می‌توانند به مدت نیم تا یک ساعت خواب بعد از ظهر داشته باشند که به تعدیل حرارت بدنشان کمک زیادی می‌کند، چون خواب مزاج سرد و تر دارد. همچنین توصیه می‌شود تا جایی که امکان دارد در معرض حرارت شدید قرار نگیرند و از سفر کردن در فصل تابستان پرهیز کنند تا دچار عارضه گرمازدگی نشوند.