«بر کرانه ادب قرآن»؛ درسنامه نقش مباحث ادبی در تفسیر قرآن

«بر کرانه ادب قرآن؛ درسنامه تفسیر آموزشی ادبی(صرف، نحو، بلاغت، لغت)» عنوان کتابی است که اواخر اسفند سال گذشته، به قلم حمید الهی‌دوست در انتشارات نور الحیات چاپ و منتشر شده است.

حجت‌الاسلام الهی‌دوست در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان، هدف از تألیف این کتاب را نگارش یک تفسیر آموزشی با گرایش ادبی بیان کرد و گفت: یکی از علومی که در تفسیر قرآن نقش دارد، علوم ادبی است که چهار شاخه صرف(ساختارشناسی واژه‌ها)، نحو(نقش کلمات در جمله)، بلاغت و لغت را شامل می‌شود. در این کتاب، نمونه‌هایی از نقش مباحث صرفی، نحوی، بلاغی و لغت در تفسیر قرآن نشان داده شده است که به ترتیب، بخش‌های اول تا چهارم کتاب را در بر می‌گیرد.

وی افزود: مباحث کتاب در قالب 28 درسنامه تدوین و در پایان هر درس، بخشی با عنوان پرسش و پاسخ از مباحث همان درس و پژوهش به‌منظور معرفی منابع دیگر در نظر گرفته شده است.

نویسنده کتاب «بر کرانه ادب قرآن» تصریح کرد: پیش از این، کتاب‌هایی از نوع تفسیر آموزشی نگارش شده که همه کلمات را از ابتدای قرآن مورد بررسی قرار داده‌اند، ولی در این کتاب فقط آن دسته از مباحث صرفی، نحوی، بلاغی و لغت که در تفسیر قرآن نقش دارند، بررسی و موضوع از دریچه مباحث ادبی دنبال شده است. همچنین کتاب‌هایی مثل اعراب القرآن همه کلمات را مورد بررسی قرار داده‌اند، ولی به نقش تفسیری این کلمات نپرداخته‌اند که در کتاب «بر کرانه ادب قرآن»، به نقش تفسیری مباحث ادبی پرداخته شده است.

وی ادامه داد: این کتاب، مقدمه‌ای بر تفسیر قرآن محسوب می‌شود و اگرچه در تفسیر قرآن، علوم دیگر نیز نقش دارند، ولی نقش مباحث ادبی نیز بسیار پررنگ است. در مجموع، 600 آیه قرآن در این کتاب تفسیر و در توضیح مطالب از آنها استفاده شده است.

حجت‌الاسلام الهی‌دوست به بیان نمونه‌هایی از نقش مباحث ادبی در تفسیر قرآن پرداخت و گفت: در آیه 29 سوره مؤمنون، «وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبَارَكًا وَ أَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ؛ و بگو پروردگارا مرا در جايى پربركت فرود آور كه تو نيک‌ترين مهمان‏‌نوازانى»، واژه «مُنْزَلًا» می‌تواند اسم مفعول، اسم مکان، اسم زمان یا مصدر عینی باشد که هر کدام از این موارد در معنا تأثیر دارد و با آنها می‌توان آیه را تفسیر کرد.

وی اضافه کرد: قاعده‌ای بلاغی وجود دارد که طبق آن، اگر واژه‌ای که متأخر است، متقدم شود، افاده حصر می‌کند، مثلاً در آیه «إِيَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاکَ نَسْتَعِينُ؛ بارالها تنها تو را می‌پرستيم و تنها از تو يارى مى‏‌جوييم»، «کَ» مفعول است و باید بگوییم «نَعبُدُکَ»، ولی چون «إِيَّاکَ» به‌عنوان مفعول مقدم شده است، افاده حصر می‌کند، یعنی فقط تو را می‌پرستیم. در آیه وضو، «...وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ...؛ و سر و پاهاى خودتان را تا برآمدگى پيشين هر دو پا مسح كنيد»، ماده مسح، متعدی است و قاعدتاً باید گفته شود، «وَامْسَحُوا رُءُوسِكُمْ»، ولی «بِ» در اینجا افاده تبعیض و بعضیت می‌کند و به معنای این است که بخشی از سر و پا را باید مسح کرد.

نویسنده کتاب «بر کرانه ادب قرآن» تأکید کرد: مطالعه این کتاب برای دانشجویان رشته علوم قرآن و حدیث اعم از حوزوی و دانشگاهی و علاقه‌مندان به ادبیات عرب سودمند است.