دخالت دولت در فرهنگ عمومی، محافظهکارانه و تدریجی باشد
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران گفت: دولتها در خصوص تغییر رفتار جامعه باید پیامدهای پیشبینی نشده را در نظر بگیرند و تغییرات را بهصورت تدریجی و در مقیاس خرد اعمال کنند.
به گزارش ایکنا از اصفهان، محمدرضا جوادی یگانه، عضو هیئت علمی گروه جامعهشناسی دانشگاه تهران در نشستی با موضوع «محدوده نقشآفرینی دولت در فرهنگ عمومی» که عصر روز گذشته، ۲۲ اردیبهشتماه در کتابخانه مرکزی شهرداری اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: از اواخر دوره پهلوی و مخصوصاً بعد از انقلاب، دولت خود را متکفل بهبود وضعیت اخلاقی و رفتاری جامعه میداند. در اینجا، دولت به معنای قوه مجریه نیست و معنای عام آن مدنظر است. البته به گواه آمار و شواهد روزافزون، وضعیت اخلاقی جامعه ایران در این مدت زمان بدتر شده، البته در بعضی از مسائل اوضاع بهبود یافته، ولی این مسائل ربطی به دخالت دولت در عرصه فرهنگ نداشته است.
وی با بیان اینکه خانواده مهمترین و مقتدرترین نهاد اجتماعی ایران است و تقریباً جایگاه دولت در آموزش و اشتغال را پر کرده، افزود: نهاد دین نیز در موضوعاتی مانند اعتکاف یا اربعین موفق عمل کرده است. بنابراین، میتوان گفت نهادهای اصلی جامعه به وظایف خود عمل میکنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران بیان کرد: بحث تغییر رفتار جامعه همواره مطرح بوده است، ولی اینکه چه کسی باید این تغییر رفتار را انجام دهد، مسئله به وجود میآورد. به نظر میرسد در موضوع تغییرات، نکتهای را که در علوم اجتماعی به آن «پیامدهای پیشبینی نشده» میگویند، در نظر نگرفتهایم؛ یعنی دولت با نیت خیر قانونی را عملی میکند، ولی نتیجه دقیقاً خلاف آنچه انتظار میرفت، شکل میگیرد.
وی ادامه داد: یکی از معروفترین نمونهها در این زمینه، با نام «اثر کبرا» شناخته میشود. در گذشته، انگلیسیها برای کاهش تعداد مارهای کبرا در هند، دستور دادند به هر کس که مار کبرا بگیرد، مبلغی پرداخت شود. با گذشت زمان، شغلی بهعنوان پرورش مار کبرا بهوجود آمد که با پرورش مار و فروش آن به انگلیسیها، درآمد کسب میکرد. دولت محلی انگلیس با خبردار شدن از این موضوع، دستور به لغو پرداخت پول در ازای مار کبرا داد. در نتیجه، افرادی که به این کار مشغول بودند، مارهای خود را در طبیعت رها کردند که باعث شد تعداد مارهای کبرا افزایش یابد و اوضاع از قبل بدتر شود.
جوادی یگانه تصریح کرد: گاهی اوقات، سیستم مقوم رفتار مناسب مردم در جامعه است و گاهی نیز برعکس، با تغییر ساختار، شرایط طمع کردن برخی از افراد را به وجود میآورد که نام این رفتار را «بلاهت سیستمی» میگذارم. مثلاً، دولت به شهروندان توصیه میکند از وسایل نقلیه شخصی کمتر استفاده کنند، ولی زمانی که در شهر باران بیاید و ترافیک ایجاد شود، شهروندان دیگر نمیتوانند از وسایل نقلیه عمومی مانند تاکسیهای اینترنتی استفاده کنند. در این وضعیت، شخص احساس بلاهت میکند که چرا به این توصیه دولت گوش داده است.
وی اضافه کرد: قانون حمایت از بانوان و خانواده نیز باعث میشود کارفرمایان تمایل کمتری به استخدام بانوان داشته باشند. یعنی قانون حمایت از بانوان باعث کاهش حمایت از این قشر میشود و ساختارهای غیرعاقل، این شرایط را به وجود میآورند. البته ساختارهای عاقلانه میتوانند وضعیت جامعه را بهبود ببخشند. برای نمونه، مراجعان بانکها در گذشته شرایط بسیار آشفتهای داشتند، ولی با اضافه شدن دستگاه نوبتدهی این مشکل حل شد و آرامش به بانکها بازگشت.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: ما ایرانیها از لحاظ ویژگیهای شخصیتی و جسمی در حد متوسط جهانی هستیم. یعنی در این ویژگیها، بدتر از دیگر جوامع نیستیم و نمیتوانیم بگوییم این ویژگیها باعث افت اخلاق عمومی در جامعه شده است. ایرانیهایی که در سنین بالا مهاجرت میکنند، هیچگاه بهعنوان افراد تهاجمی و ضدجامعه شناخته نمیشوند. بنابراین، اگر تفاوتی میان ما وجود دارد، به حضور یا عدم حضور دولت مربوط میشود.
وی تأکید کرد: سیاستگذار باید توجه داشته باشد که همیشه نمیتواند تغییرات مدنظر خود را اعمال کند و باید پیامدهای پیشبینی نشده را نیز در نظر بگیرد. بسیاری از مشکلاتی که برای ما به وجود آمده، ناشی از در نظر نگرفتن همین پیامدهای پیشبینی نشده است. برای مقابله با این مشکل، توصیه میشود قوانین پیش از تصویب با ذینفعان به گفتوگو گذاشته شود. همچنین تغییرات بهصورت محافظهکارانه و تدریجی باشد. اصولاً با هر تغییر کلانی باید با احتیاط شدید برخورد کرد، چون تأثیرات پیشبینی نشده آن بسیار زیاد خواهد بود. بنابراین، بهتر است تغییرات در مقیاس خرد و بر پایه تغییرات قبلی باشد.
جوادی یگانه تصریح کرد: وقتی دولت راههای زیادی برای سوءاستفاده ایجاد کرده، عاقلانه است که در تغییرات احتیاط کند. مولوی میگوید: «گر نه موشی دزد در انبار ماست/ گندم اعمال چل ساله کجاست/ اول ای جان دفع شر موش کن/ وانگهان در جمع گندم کوش کن». این موش برای ما، ساختارهایی است که به بلاهت و عدم توجه به پیامدهای پیشبینی نشده منجر میشود.
انتهای پیام
