جایگاه علمی حضرت معصومه(س) در منابع تاریخی و کلام اهل بیت(ع)

حضرت فاطمه معصومه(س)، دختر امام کاظم و خواهر امام رضا(ع) است. او برترین دختر امام موسی کاظم(ع) دانسته شده و در میان فرزندان ایشان، پس‌ از امام رضا(ع)، کسی همپای وی نیست. در منابع تاریخی، اطلاعات زیادی درباره زندگی‌ حضرت معصومه(س) از جمله تاریخ تولد و وفات وی ثبت نشده است. درباره ازدواج ایشان نیز اطلاعات چندانی در دست نیست، اما مشهور این است که او هرگز ازدواج نکرد. معصومه و کریمه اهل‌ بیت(ع)، لقب‌های مشهور وی هستند. دختر امام موسی کاظم(ع) در سال ۲۰۱ هجری قمری به درخواست برادرش، امام رضا(ع) و برای دیدار ایشان از مدینه راهی ایران شد، اما در راه به سبب بیماری و به درخواست بزرگان شیعیان قم به این شهر رفت و پس‌ از ۱۷ روز در آنجا درگذشت. برخی از علما بر این باورند که حضرت معصومه(س) در ساوه مسموم و شهید شده‌ است. بررسی جایگاه و شأن علمی حضرت معصومه(س)، علت عدم ازدواج ایشان تا سن ۲۸ سالگی، چگونگی سفر دشوار و طولانی آن حضرت به‌عنوان یک دختر به ایران و سؤالاتی دیگر از این دست سبب شد تا خبرنگار ایکنا در اصفهان برای یافتن پاسخ آنها، گفت‌وگویی با زهرا کلباسی اشتری، عضو هیئت علمی دانشگاه معارف قرآن و عترت(ع) انجام دهد.

کلباسی اشتری در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان به بیان شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر دوران زندگی حضرت معصومه(س) پرداخت و بیان کرد: اختناق و فشار سیاسی حاکم بر جامعه آن روز سبب قلت جمعیت شیعیان شده بود. لذا، امام موسی کاظم(ع) به این علت و بعضی علل دیگر، ازدواج‌های متعددی انجام داد. برای ایشان تا ۲۳ دختر نیز در تاریخ ثبت‌ شده است، ولی حضرت معصومه(س) بین تمام دختران حضرت از جایگاه اجتماعی، علمی و معنوی ویژه‌ای برخوردار بود.

وی افزود: اوج اختناق و فشار سیاسی بر شیعیان را می‌توان در زندانی کردن شخصیت درجه اول شیعیان، امام موسی کاظم(ع) به مدت ۱۴ سال تصور کرد. لذا، اطلاعات، روایات و احادیث این زمان اکثراً یا از بین می‌رفت یا مجال انتقال و انتشار پیدا نمی‌کرد. به همین دلیل، برای درک دقیق‌تر شخصیت و زندگی حضرت معصومه(س) با کمبود مظلومانه‌ اطلاعات مواجهیم، اما با همین بضاعت محدود نیز می‌توان جایگاه رفیع علمی، اجتماعی و معنوی حضرت معصومه(س) را دریافت کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه معارف قرآن و عترت(ع) اصفهان ضمن پرداختن به موضوع جایگاه علمی رفیع حضرت معصومه(س)، به ذکر نشانه‌های این موضوع در میان منابع تاریخی آن زمان پرداخت و اظهار کرد: یکی از القاب ایشان، محدثه است. محدث کسی است که تخصص و تبحر زیادی در علم حدیث داشته، صاحب کرسی تدریس بوده و از وی نقل روایت صورت می‌گرفته است. در طول تاریخ، تعداد بسیار محدودی از زنان موفق به کسب جایگاه محدثی می‌شدند و حضرت معصومه(س) یکی از این بانوان بود. احتمالاً تعداد بسیار زیادی حدیث از ایشان نقل‌ شده، ولی متأسفانه آنچه به دست ما رسیده، محدود به پنج حدیث است.

حضرت معصومه(س)؛ بانویی فعال در عرصه‌های اجتماعی

وی ادامه داد: نمونه‌ای دیگر که نشان‌دهنده شأن علمی ایشان است، به سفر این بانوی بزرگوار به ایران مربوط می‌شود. همان‌طور که می‌دانیم، در سال ۲۰۰ هجری قمری، امام رضا(ع) به اجبار مأمون، به مرو سفر کرد و ولایتعهدی را پذیرفت. از یک طرف، حضرت معصومه(س) و امام رضا(ع) با وجود مادری مشترک، علقه‌ فراوانی به همدیگر داشتند و از طرف دیگر، با توجه به اینکه حضرت معصومه(س) بانویی فعال در عرصه‌های اجتماعی بود و توانایی و مهارت کافی برای حمایت علمی از برادر خود، امام رضا(ع) را داشت، تصمیم به عزیمت به ایران گرفت تا به برادر خویش در مرو ملحق شود. توضیح اینکه مأمون به‌واسطه علاقه شخصی به مباحث علمی و به‌دلیل تحت فشار قرار دادن امام رضا(ع)، مناظره‌هایی با دیگر ادیان در محضر امام ترتیب می‌داد. اگر حضرت معصومه(س) به مرو می‌رسید و به امام ملحق می‌شد، می‌توانست به‌عنوان بازوی مستحکم علمی در کنار ایشان باشد. احتمالاً به‌علت عدم تحقق این هدف بود که به دستور مأمون، افراد ناشناسی به کاروان حضرت معصومه(س) در ساوه حمله کرده، تمام برادرها و برادرزاده‌های ایشان را شهید و بنا به روایتی، خود ایشان را نیز مسموم کردند.

کلباسی اشتری با بیان اینکه نشانه دیگر منزلت علمی و اجتماعی حضرت معصومه(س)، اقامت ایشان در شهر قم پس‌ از تهاجم ساوه بود، گفت: گروهی از راویان، قائل به انتخاب شهر قم توسط خود حضرت برای درمان و سکونت هستند. در این‌ صورت، انتخاب قم و سکونت در جوار شیعیان این شهر، نشان از اشراف کامل ایشان بر شرایطی سیاسی و اجتماعی ایران و توانایی این بانو در اتخاذ تصمیمات درست در شرایط بحرانی دارد، اما در روایات دیگر، علت اقامت در شهر قم، دعوت جمعی از بزرگان شیعه آن شهر بیان شده‌ است. در این‌ صورت نیز این امر نشان‌دهنده شخصیت شناخته‌ شده و ممتاز حضرت معصومه(س) نزد بزرگان شیعه و آوازه‌ ایشان در بین مسلمانان و شیعیان است.

وی افزود: نمونه دیگر از شأن علمی حضرت معصومه(س) را می‌توان در مضمون مشترک پنج حدیث روایت شده از ایشان جستجو کرد. محور اصلی همه این روایت‌ها، ولایت حضرت علی(ع) و بیان فضایل امام است. با در نظر گرفتن شرایط خفقان آن روزگار، درمی‌یابیم که نقل روایت با این مضامین در شرایطی که پدر، برادر و برادرزاده‌های ایشان به شهادت رسیده بودند، نشان از درک صحیح اولویت‌ها، شجاعت و جسارت ایشان دارد.

حضرت معصومه(س) در کلام اهل بیت(ع)

عضو هیئت علمی دانشگاه معارف قرآن و عترت(ع) اصفهان وجه دیگر منزلت و شأن علمی حضرت معصومه(س) را احادیث و عبارات صادر شده از حضرات معصومین(ع) راجع‌ به شخصیت ایشان خواند و گفت: یکی از این روایت‌ها، مربوط به زمانی‌ است که امام موسی کاظم(ع) به‌دلیل مسافرت در منزل حضور نداشت. در این هنگام، گروهی از شیعیان از شهرهای خود برای زیارت امام و دریافت پاسخ سؤالات دینی‌شان به منزل ایشان مراجعه کرده و به امید بازگشت امام و دریافت پاسخ‌های خود، پرسش‌ها را تحویل منزل ایشان دادند، اما هنگام مراجعت آنان، امام هنوز بازنگشته بود. حضرت معصومه(س) که حدودا ۱۰ ساله بود، پاسخ سؤالات را در ذیل آنها مرقوم کرده و تحویل کاروان داد. از قضا، کاروان در حین بازگشت با امام موسی کاظم(ع) مواجه شد و جواب‌های حضرت معصومه(س) را به ایشان عرضه داشت. امام ضمن مطالعه پاسخ‌ها، این جمله معروف را در شأن حضرت معصومه(س) فرمود: «فدا‌ها ابو‌ها، پدرش به فدایش.»

وی اظهار کرد: این روایت نشان‌ از تعلیم‌ و تربیت حضرت معصومه(س) از همان دوران کودکی دارد. همچنین نشان‌دهنده عزت‌ نفس و قدرت شخصیتی والای یک کودک است که به این شکل توانایی‌های خود را ابراز می‌کند. در روایت دیگری، امام صادق(ع) می‌فرماید: «خداوند حرمی دارد و آن مکه است؛ پیامبر خدا حرمی دارد و آن مدینه است؛ حضرت علی(ع) حرمی دارد و آن کوفه است و ما هم حرمی داریم که آن حرم در قم قرار دارد و یکی از دختران ما در آن دفن می‌شود.» امام رضا(ع) نیز هشت لقب ویژه در قالب زیارتنامه‌ به ایشان اختصاص داده‌ و در روایتی دیگر فرموده‌ است: «هر کس به زیارت خواهرم معصومه(س) برود، گویی به زیارت من آمده‌ است. در روایتی دیگر از امام موسی کاظم(ع) آمده‌ است: «دختری از ما در قم دفن می‌شود که قدرت شفاعت همه شیعیان را داراست.»

کلباسی اشتری ضمن اشاره به عدم ازدواج حضرت معصومه(س) تا سن ۲۸ سالگی، به بیان علت این موضوع پرداخت و گفت: اینکه در بعضی از منابع، علت عدم ازدواج ایشان را منع امام موسی کاظم(ع) بیان می‌کنند، کاملاً مردود و نادرست است، چراکه در حدیثی از ایشان نقل شده که چنانچه هر یک از دختران من تصمیم بر ازدواج داشتند، برادرشان امام رضا(ع) متکفل آنهاست. مجوز ازدواج حضرت معصومه(س) در وصیت‌نامه امام کاظم(ع) صادر و ثبت‌ شده بود. برخی هم علت عدم ازدواج حضرت را پیدا نشدن شخصیتی هم‌کفو ایشان در جامعه‌ آن روز می‌دانند، اما علت دیگر که از مقبولیت و توجیه بیشتری برخوردار است، خفقان حاکم بر فضای اجتماعی شیعیان آن زمان است. شرایط آن عصر چنان سخت و طاقت‌‌فرسا بود که هیچ‌ یک از شیعیان جرئت برقراری ارتباط با خاندان امام موسی کاظم(ع) را نداشتند، چراکه پذیرش ایجاد ارتباط سببی با امام موسی کاظم(ع)، مترادف با در معرض خطر قرار گرفتن جان آنها بود. طبق گزارش‌های تاریخی، از ۲۳ دختر امام موسی کاظم(ع)، فقط یکی از آنها به‌ علت مهاجرت به مصر، شرایط ازدواج را پیدا کرده بود.

گفت‌وگو از الهه‌سادات بدیع‌زادگان