مبانی ابن‌عاشور در تاریخ‌گذاری آیات و سوره‌های قرآن

دانش تاریخ‌گذاری قرآن از جمله علومی است که با استفاده از قرائن، زمان نزول آیات و سوره‌های قرآن را تعیین می‌کند. هدف اصلی این دانش، فهم دقیق آیات با توجه به زمان نزول و شرایط فرهنگی و اجتماعی آن دوران است. بنابراین، دانش تاریخ‌گذاری توانایی آن را دارد که به‌صورت علمی و منطقی به بسیاری از پرسش‌ها درباره قرآن جواب دهد. در این علم، با به‌کارگیری داده‌های تاریخی و قرائن علمی، جزئیات نزول آیات مشخص می‌شود.

به‌مناسبت هفته پژوهش و به‌منظور ارج‌گذاری به تحقیقات پژوهشگران موفق و نیز آشنایی بیشتر با دانش تاریخ‌گذاری و کاربرد آن در تفسیر و فهم آیات، خبرنگار ایکنا از اصفهان گفت‌وگویی با مرضیه سعیدی، فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان که از پایان‌نامه خود با عنوان «مبانی و روش ابن‌عاشور در تاریخ‌گذاری آیات و سوره‌ها» و با راهنمایی و مشاوره امیر احمد‌نژاد و محمدرضا حاجی اسماعیلی، اعضای هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان در تیرماه سال جاری دفاع کرده، انجام داده است.

سعیدی در ابتدا به اهمیت دانش تاریخ‌گذاری آیات قرآن اشاره کرد و گفت: علم تاریخ‌گذاری سبب آشنایی بیشتر با جزئیات و سبب نزول آیات می‌شود و به بررسی روایاتی همچون سبب نزول و مکی و مدنی بودن پرداخته و فهرست‌های ترتیب نزول سوره‌ها و آیات، بافت و سیاق آنها و گزارش‌های تاریخی مثل زمان وقوع جنگ‌های پیامبر(ص) را به‌طور کامل مورد تحقیق و کاوش قرار می‌دهد. توجه به بستر تاریخی آیات و سوره‌ها، یکی از مهم‌ترین روش‌های فهم بهتر قرآن شناخته‌ شده است. لذا، تعدادی از مفسران سعی در بهره گرفتن از این دانش داشتند تا در پرتو شرایط تاریخی زمان نزول، به تفسیر آیه و بیان دیدگاه‌های خود بپردازند.

وی در ادامه ضمن معرفی ابن‌عاشور، به علل انتخاب کتاب تفسیری او یعنی تفسیر التحریر و التنویر برای واکاوی مبحث تاریخ‌گذاری آیات پرداخت و افزود: محمدطاهر ابن‌عاشور، مفسر، ادیب و فقیه مالکی‌مذهب بود. این مفسر معاصر تونسی حدود ۴۰ اثر تألیف کرد که تفسیر التحریر و التنویر، شاهکار علمی وی محسوب می‌شود. او این تفسیر را در طول ۳۹ سال و ۶ ماه تدوین کرده و با استناد به منابع متعدد، زوایای مختلف آیات را مورد بررسی قرار داده است. همین موضوع، یکی از وجوه تمایز این تفسیر با دیگر تفاسیر است. ابن‌عاشور اهداف نزول و مفهوم آیات را در بستر تاریخی آنها نمایان می‌کند. لذا، گزاره‌های تاریخی در این تفسیر جایگاه ویژه‌ای دارند.

نزول پیوسته و تدریجی قرآن

این پژوهشگر ادامه داد: نزول تدریجی قرآن، مهم‌ترین مبانی ابن‌عاشور در تاریخ‌گذاری آیات و سوره‌های قرآن است. این مفسر معتقد است قرآن در مدت ۲۳ سال به‌طور پیوسته و تدریجی نازل شده‌ و در این مدت، وقوع حوادث یا عوامل دیگر باعث نزول آیاتی شده که معمولا محتوای تربیتی یا احکام جدید در بر داشته و به توقیف پیامبر(ص)، در سوره‌ای مشخص جای گرفته‌‌اند. به‌طور مثال، نزول سوره بقره از اواخر سال نخست هجری آغاز شد و تا سال هشتم هجری استمرار داشت، اما در این فاصله زمانی، اتفاقات و جریان‌هایی خارج از محتویات این سوره به وقوع می‌پیوندد که منجر به نزول آیاتی می‌شود، مثل جنگ بدر که در 17 رمضان سال دوم هجری و در زمانی که هنوز نزول سوره‌ بقره‌ به اتمام نرسیده بود، اتفاق افتاد. در این زمان، آیات سوره انفال در خصوص این جنگ نازل شد و پیامبر(ص) با فرمان جبرئیل، هر کدام از این آیات را در سوره‌ای قرار داد. بنابراین، ابن‌عاشور معتقد است که نزول یک سوره جدید به‌ معنای اتمام نزول سوره قبل نبوده و تمامی آیات و سوره‌ها با نظارت و توقیف نبوی، تدوین شده است. منتهی صحابه به دو شیوه متفاوت آیات را در مصحف‌های خود ثبت می‌کردند، عده‌ای بر اساس ترتیب نزول و عده‌ای بر اساس تعداد آیات.

وی اضافه کرد: ابن‌عاشور در حالی‌ که چینش براساس ترتیب نزول را بر چینش براساس تعداد آیات ترجیح می‌دهد، معتقد به‌ درستی هر دو شیوه است. هم حجم بالای بلاغت قرآن و هم تناسب معانی آیات، شاهدی بر این مطلب است. او اذعان می‌کند که اگر قرآن کنونی با قرآن اصلی فرق داشت، حجم بالایی از بلاغت آیات از بین‌ رفته بود. بنابراین، نزول گسسته آیات هر چند در بازه‌های زمانی مختلفی صورت گرفته، اما این امر باعث نبود انسجام تناسبی و معنایی آیات نشده است.

سعیدی بیان کرد: ابن‌عاشور با دو روش، زمان نزول آیات و سوره‌ها را به‌صورت دقیق یا تقریبی مشخص کرده‌ است. او در مرحله اول، تمام توجه خود را به روایات سبب نزول و مکی و مدنی، فهرست ترتیب نزول جابر بن زید و گزارش‌های تاریخی معطوف کرده‌ است. البته در مواردی هم با استناد به سیاق آیات یا قرائن دیگر، در برابر تعدادی از روایات موضع انتقادی گرفته است. برای نمونه، از قتاده این‌گونه روایت شده که آیه ۲۸ سوره ابراهیم در روز جنگ بدر نازل شده و مخاطب آن، مشرکان هستند. ابن‌عاشور سیاق آیات را دال بر نزول این سوره در مکه دانسته و این روایت را نپذیرفته است. در مواردی نیز با اشاره به ضعف سندی روایت، آن را مورد قبول نمی‌داند. مثلا، از ابن‌عباس و مقاتل روایت شده که آیات ۲۳ تا ۲۷ سوره شوری در خصوص انصار و در مدینه نازل شده است، اما ابن‌عاشور ضمن اشاره به ضعف سندی این روایات، نزول سوره شوری را حدودا در سال هشتم بعثت و در مکه می‌پندارد و معتقد است، نزول این سوره تقریبا سال نهم بعثت به پایان رسیده و چنین روایاتی، حاصل برداشت و فهم اشتباه مفسران بوده است. او جایگاه سوره شوری را قبل‌ از سوره ابراهیم و بعد از سوره کهف، به‌عنوان شصت‌ونهمین سوره قرآن مشخص کرده‌ و سیاق آیات را نیز دلیلی برای نزول مکی این سوره دانسته است.

بررسی روایات مربوط به مکی و مدنی بودن آیات و سوره‌ها

وی اظهار کرد: ابن‌عاشور در شروع تفسیر هر سوره، با استفاده از روایات و دیدگاه سایر مفسران، محل و زمان نزول سوره را تعیین کرده‌ است. به‌نظر می‌رسد او در این خصوص، سه معیار کلی مدنظر قرار داده که اولین و مهم‌ترین معیار، زمان هجرت پیامبر(ص) از مکه به مدینه است. تکیه بر سیاق و استناد به تاریخ، معیار‌های دیگر او برای تعیین محل نزول آیه است. برای مثال، بنا به روایتی، آیه ۸۵ سوره قصص در منطقه‌ای به نام جحفه در مسیر سفر پیامبر(ص) به مدینه نازل‌ شده است. ابن‌عاشور با بررسی بستر تاریخی این آیه، اعتقاد به مکی بودن آن ندارد، چون منظور از آیات مکی، آیاتی است که قبل‌ از ورود پیامبر(ص) به مدینه نازل شده‌ و منظور از آیات مدنی، آن دسته از آیاتی است که بعد از ورود ایشان به مدینه نازل شده‌ است.

این پژوهشگر ادامه داد: ابن‌عاشور روایات صحیح سبب نزول را یکی از مهم‌ترین منابع برای تشخیص بهتر مفهوم آیات می‌داند. هر چند در این‌ راستا نیز مقدمه‌ای با عنوان «فی اسباب النزول» تدوین کرده‌، اما تا حد امکان از بهره‌گیری از روایات ضعیف نیز اعراض کرده‌ است. او بعضی از این دست روایات را با تاریخ ابن‌اسحاق و سایر گزارش‌های تاریخی، سیاق و روایات، تطبیق داده‌ است.

توجه به زمان غزوات

وی افزود: این مفسر تونسی از زمان وقوع غزوات پیامبر(ص) به‌عنوان روشی برای تاریخ‌گذاری آیات بهره گرفته و پس‌ از بررسی جزئیات وقوع غزوات، زمان نزول آیات و سوره‌ها را مشخص کرده‌ است. ابن‌عاشور در تفسیر خود از ۲۲ غزوه و سریه پیامبر(ص) یاد کرده و با توجه به آنها، نزول آیات و روایات را به قبل یا بعد از نبردها نسبت داده است. همچنین از این منظر، به هدف نزول آیات اشاره می‌کند. او آنچنان جزئیات جنگ را به تصویر می‌کشد که گویی مخاطب، خود را در میدان جنگ حاضر دیده و علت نزول آیه را با توجه به سیر تاریخی آن با تمام وجود درک می‌کند.

سعیدی در پایان، تنظیم و ارائه دو جدول ترتیب نزول و اعلام زمان نزول بعضی از آیات را از نتایج و دستاوردهای این پایان‌نامه دانست و گفت: در جدول اول، به زمان دقیق یا تقریبی نزول ۱۰۳ آیه و تعدادی سوره‌ اشاره‌ شده‌ و در جدول دوم، ترتیب نزول بر اساس تحقیق و اجتهاد ابن‌عاشور مشخص شده‌ است. مثلا، سوره توبه در فهرست ترتیب نزول جابر بن زید، آخرین سوره قلمداد شده‌، ولی ابن‌عاشور سوره مائده را که نزول آن از سال 10 تا 11 هجری ادامه یافته است، آخرین سوره قرآن می‌داند، چراکه این نظریه با بسترهای تاریخی آیات و اهداف سوره، هماهنگ‌تر است.

الهه‌سادات بدیع‌زادگان