لرستانی‌ها برای «شب یلدا» چه رسومی دارند

به گزارش ایکنا از لرستان، آئین شب یلدا از گذشته‌های دور تاکنون با برگزاری آداب و رسوم سنتی در نقاط مختلف ایران فرصتی برای همدلی و همنشینی با اقوام و بزرگان فامیل و جشنی برای آغاز فصل سرما و زمستانی سپیدپوش و نمادی از همدلی اقوام ایرانی و اتفاق نظر بر گرامیداشت این شب است.

علاوه بر جذابیت آیین‌ها و سنن مختلف شب یلدا، سرکشی به خانواده و دید و بازدید یکی از بارزترین ویژگی‌های این شب آیینی است که در دین مبین اسلام نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

شب یلدا یا شب چله که مردم این خطه در گویش لری خود به آن «اول قاره یا قهاره» می‌گویند به همراه آداب و رسوم ویژه‌ای اجرا می‌شود که از گذشته‌های دور نسل به نسل انتقال یافته است.

وجه‌تسمیه شو اول قاره و شو چله

در فرهنگ‌ عامه مردم لرستان، شب یلدا به «شو چله» و «شو اول قاره» یا «شو اول قهاره» معروف است، به‌طور کلی در باور مردم ایران و از جمله مردم لرستان، زمستان به دو چله یا چهله تقسیم می‌شود، چله بزرگ و چله کوچک. چله بزرگ، 40 روز است و از اول دی‌ماه تا دهم بهمن‌ماه به طول می‌انجامد و چله کوچک، 20 روز است که از دهم بهمن‌ماه تا بیستم اسفندماه ادامه دارد و به این علت آن را چله کوچک می‌گویند.

واژه «چله» نیز برگرفته از چهل و مخفف «چهله» و صرفا نشان‌دهنده گذشت یک دوره زمانی معین (و نه الزاما 40 روزه) است.

اصطلاح «شو اول قاره» فقط در استان لرستان و برخی مناطق ایلام و خوزستان که پیوستگی تاریخی و فرهنگی با مردم لرستان دارند، رایج است و وجه‌تسمیه آن کمی در پرده ابهام است.

واژه قاره gara در گویش لری به دو معنا به‌کار می‌رود: یکی به‌ معنای فریاد و بانگ بلند و دیگر شب اول زمستان و به نظر می‌رسد، اساسا شب اول زمستان هیچ تناسبی از لحاظ معنایی با فریاد یا صدای بلند نداشته باشد.

واژه قار در فرهنگ‌های فارسی به‌ معنای قیر و سیاه آمده است. در فرهنگ لغت دهخدا در این باره آمده است: قار( ع اِ) قیر. (برهان) (قاموس). قیر که بر کشتی و جز آن مالند و چنین به نظر می‌رسد که باز تناسبی میان شب اول زمستان با معنای فارسی آن وجود نداشته باشد و برخی معتقد هستند که این واژه باید از زبان‌های دیگر چون زبان عربی یا ترکی وارد زبان لری شده باشد.

در زبان عربی واژه قار به‌ معنای سرد و خنک است و اصطلاح «لیله القاره» و «یوم القاره» به‌ معنای شب سرد و روز سرد است. همچنین در زبان ترکی واژه «قار» به‌ معنای برف است. بنابراین، واژه «اول قاره» باید به‌ معنای اول سردی یا اول برف و یخبندان باشد و به احتمال زیاد این واژه باید از زبان عربی اقتباس شده باشد، چراکه هم از لحاظ معنایی و هم از لحاظ آوایی واژه قار در زبان لری بیشترین قرابت را با زبان عربی دارد.

برخی نیز این واژه را «اول قهاره» تلفظ می‌کنند که نادرست به نظر می‌رسد، چراکه قهار در فرهنگ‌های لغت از صفات خداوند بزرگ، صیغه مبالغه به‌ معنای غلبه، بسیار چیره شونده و سخت است. بنابراین، نامیدن شب اول زمستان به شب اول قهاره سنخیتی با هم ندارند.

چارشو یا شال دُر کُنی

در شب یلدا بسیاری از پشت‌بام منازل این شهر مملو از جوانان و نوجوانانی است که با شور و شوق فراوان عبارت «امشو اول قاره» (امشب شب یلدا است) را در شهر طنین‌انداز کرده و حال و هوای خاص شب یلدا را دو چندان می‌کنند.

در این شب نوجوانان و جوانان با تاریک شدن هوا به پشت‌بام منازل همسایه رفته و شالی را به حیاط منزل آویزان می‌کنند و با سردادن شعار جمعی «امشو اول قاره، خیر دِ هونت بواره، نون و پنیره و شیره، کیخا حونت نمیره» از صاحبخانه می‌خواهند تنقلات شب یلدا را در شال آنها بریزد.

تهیه گندم، کنجد و شاهدانه که به اصطلاح عامیانه به آن «گندم شادونه» می‌گویند، نخود، کشمش، پسته، بادام، گردو و انواع شیرینی‌های محلی از جمله تنقلاتی است که مردم این دیار در شب یلدا از آنها استفاده می‌کنند.

فال «چهل سرو»

در قدیم بزرگ‌تر‌ها در شب یلدا حتما آیین «چهل سرود» را در آخر شب برگزار می‌کردند، که این کار نوعی فال گرفتن بود، چهل سرود به نیت‌های مختلف از جمله بیشتر به نیت پسران و دختران جوان گرفته می‌شد، زمانی که چهل سرود می‌گرفتند، اگر فال که همان بیت آخر است، معنی خوبی داشت، همه شروع می‌کردند به خواندن ابیات شاد و شادی می‌کردند.

شوهنومه خونی(شاهنامه‌خوانی) و متل‌گویی (قصه تعریف کردن) از دیگر رسوم مردم لرستان در این شب است که اغلب توسط بزرگان فامیل برای جمع حاضر صورت می‌گرفت و در این بخش بزرگ فامیل با لحنی جذاب و محلی، قصه‌های کهن را برای جمع تعریف می‌کرد و این کار مورد استقبال اعضای خانواده به‌ویژه کودکان قرار می‌گرفت.