احسان و نیکوکاری در کلام امام سجاد(ع)

«در مسیر مهر، به‌سوی نور» عنوان پرونده‌ای خبری، تحلیلی است که می‌کوشد مرجعی برای بازتاب نیکی‌هایی باشد که در پیرامون ما و در گوشه و کنار شهر و دیارمان جریان دارد و ما را به‌سوی ساختن جهانی روشن‌تر رهنمون می‌کند. «در مسیر مهر» به انگیزه اصلی این اقدامات اشاره دارد که بر محور محبت به خلق خدا بنا شده است و «به‌سوی نور» هدف نهایی این مسیر را نشان می‌دهد که ساختن جامعه‌ای نورانی مبتنی بر رضایت پروردگار است. شماره هفتم این پرونده به واکاوی مفهوم احسان و نیکوکاری در صحیفه سجادیه اختصاص دارد.

صحیفه سجادیه، این میراث گرانسنگ شیعه، گنجینه‌ای سرشار از جلوه‌های اجتماعی، خیرخواهانه و نیکوکاری است. امام سجاد(ع) پس از حادثه عاشورا، از یک سو با خطبه‌های آتشین خود به تبیین اهداف قیام سیدالشهدا(ع) و افشای چهره بنی‌امیه پرداخت و از سوی دیگر، با انتخاب هوشمندانه راهبرد دعا و مناجات در دوران خفقان بنی‌امیه، معارف و آموزه‌های ناب اسلامی را نشر و گسترش می‌داد.

ادعیه به‌جامانده از امام سجاد(ع) در کتاب وزین صحیفه سجادیه، مشتمل بر ۵۴ دعاست. یکی از مهم‌ترین مضامین این کتاب، رعایت حقوق دیگران، نیکوکاری، دستگیری از نیازمندان و مشارکت مؤثر اجتماعی است. امام(ع) در صحیفه، نیکوکاری و انعام را روش و رویه خدا می‌داند و در فراز هفتم از دعای شماره ۳۷ چنین می‌فرماید: «بَلْ مَلَكْتَ يَا إِلَهِي أَمْرَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَمْلِكُوا عِبَادَتَكَ، وَ أَعْدَدْتَ ثَوَابَهُمْ قَبْلَ أَنْ يُفِيضُوا فِي طَاعَتِكَ، وَ ذَلِكَ أَنَّ سُنَّتَكَ الْإِفْضَالُ، وَ عَادَتَكَ الْإِحْسَانُ، وَ سَبِيلَكَ الْعَفْوُ؛ بلکه اى خداى من، تو کار ایشان را مالک و قادر بوده‌‌اى، پیش از آنکه بر بندگى تو توانا شوند و پاداششان را آماده کرده‌اى، پیش از آنکه به فرمانبری‌ات درآیند و این براى آن است که طریقه‌ تو، انعام و روش تو، احسان و نیکى و راه تو، عفو و گذشت است.»

بیشتر بخوانید:

• «یلدا»؛ نماد مشارکت در کار خیر
• نگاهی به برکات نیکوکاری در کلام علوی
• احسان و نیکوکاری در کلام مولای متقیان علی(ع)
• معنای نهایی احسان در قرآن
• تحلیل معناشناختی «احسان» در قرآن
• سیره نبوی؛ ترجمان عملی آیات احسان

بر این اساس، در یادداشت پیش رو، فراز‌هایی از صحیفه سجادیه که به موضوع نیکوکاری و دیگردوستی اختصاص دارد، بررسی و واکاوی می‌شود.

کسب رزق حلال؛ مسیر تحقق نیکوکاری

نخستین مضمون تبیین‌شده در صحیفه سجادیه در باب نیکوکاری، توجه ویژه به زمینه‌های رسیدگی و کمک به فقرا و نیازمندان است. برای نمونه، در فقره سوم از دعای سی‌ام چنین می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ احْجُبْنِي عَنِ السَّرَفِ وَ الِازْدِيَادِ، وَ قَوِّمْنِي بِالْبَذْلِ وَ الِاقْتِصَادِ، وَ أَجْرِ مِنْ أَسْبَابِ الْحَلَالِ أَرْزَاقِي، وَ وَجِّهْ فِي أَبْوَابِ الْبِرِّ إِنْفَاقِی، وَ ازْوِ عَنِّی مِنَ الْمَالِ مَا يُحْدِثُ لِي مَخِيلَةً أَوْ تَأَدِّياً إِلَى بَغْيٍ أَوْ مَا أَتَعَقَّبُ مِنْهُ طُغْيَاناً؛ خدایا بر محمد و آل او درود فرست و مرا از اسراف و زیاده‌روی بازدار، روزی‌های مرا از وسایل حلال روان گردان، انفاق و خرج‌کردنم را در راه‌های خیر و نیکی بگردان، آن دارایی را که برای من گردن‌کشی و خودبینی آورد، یا به ظلم و ستم بکشاند، یا در پی آن گرفتار طغیان و سرکشی شوم، از من بگیر.»

امام(ع) با تأکید بر مدیریت صحیح کسب روزی، آن را به‌گونه‌ای می‌داند که از یک سو به انفاق در راه خیر بینجامد و از سوی دیگر، از اسراف و زیاده‌روی جلوگیری و مسیر تحقق نیکوکاری را ریل‌گذاری کند. همچنین در ادامه، انفاق در راه خدا را عاملی برای دوری از تکبر و ستمگری برشمرده‌ است.

حضرت زین‌العابدین(ع) در فقره چهارم دعای سی‌ام می‌فرماید: «اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَيَّ صُحْبَةَ الْفُقَرَاءِ، وَ أَعِنِّی عَلَى صُحْبَتِهِمْ بِحُسْنِ الصَّبْرِ.» در این فراز، امام(ع) از خداوند درخواست می‌کند تا همنشینی با فقرا را برای ایشان محبوب گرداند و در این همراهی، با عطای صبوری نیکو، حضرت را یاری فرماید. درخواست همنشینی محبت‌آمیز با فقرا نیز نشان از آن دارد که احتیاجات نیازمندان فقط مادی نیست، بلکه همراهی و توجه عاطفی به آن‌ها، عملی ضروری و فضیلتی مضاعف است. این همنشینی برای خود نیکوکار نیز فواید متعددی دارد؛ تقویت روحیه شکرگزاری، تضعیف غرور و جاه‌طلبی، تقویت حس مفید و مؤثر بودن و ایجاد شعف و سرور قلبی، بخشی از تجربه نیکو‌کار در این همراهی است.

در فقره ۲۳ از دعای بیستم صحیفه سجادیه نیز این مفهوم تأکید شده است: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ امْنَعْنِي مِنَ السَّرَفِ، وَ حَصِّنْ رِزْقِی مِنَ التَّلَفِ، وَ وَفِّرْ مَلَكَتِي بِالْبَرَكَةِ فِيهِ، وَ أَصِبْ بِي سَبِيلَ الْهِدَايَةِ لِلْبِرِّ فِيمَا أُنْفِقُ‏ مِنْهُ؛ خدایا بر محمد و آل او درود فرست و مرا از زیاده‌روی بازدار و روزی‌ام را از تباه‌شدن نگاه دار و دارایی‌ام را به برکت و زیادکردن افزون گردان و مرا به نیکویی آنچه از آن دارایی انفاق می‌کنم، به راه راست هدایت فرما.» در این بیان، امام(ع) هدایت را در گرو انفاق‌کردن می‌داند.

ایشان در فقره ۱۶ از دعای چهل‌وپنجم نیز بر صدقه‌دادن تأکید می‌ورزد: «وَ تَصَدَّقُوا لَكَ طَلَباً لِمَزِيدِكَ، وَ فِيهَا كَانَتْ نَجَاتُهُمْ مِنْ غَضَبِكَ، وَ فَوْزُهُمْ بِرِضَاك؛ بندگانت در راه تو صدقه دادند تا به ثوابشان بیفزایی و در صدقه‌دادن، رهایی آن‌ها از خشم تو و کامیابی‌شان به خشنودی تو وجود داشت.» این فراز، نتیجه صدقه را رهایی از خشم الهی و رستگاری می‌داند.

نیکوکاری و رعایت حقوق دیگران

اهتمام امام(ع) به رعایت حق دیگران و برقراری تعاملی منصفانه با مردم به‌حدی است که ایشان در فقره سوم از دعای هشتم، از رفتارهای ناشایست اجتماعی به خدا پناه می‌برد: «وَ الْإِزْرَاءِ بِالْمُقِلِّينَ وَ سُوءِ الْوِلَايَةِ لِمَنْ تَحْتَ أَيْدِينَا وَ تَرْكِ الشُّكْرِ لِمَنِ اصْطَنَعَ الْعَارِفَةَ عِنْدَنَا؛ از خوار شمردن فقرا و نیازمندان، بدرفتاری با زیردستان و شکر به‌جا نیاوردن از کسی که به ما نیکویی کرده است، به تو پناه می‌برم.»

در این میان، توجه امام(ع) به حقوق والدین جایگاهی ویژه دارد، چنانکه در فراز ششم و هفتم دعای بیست‌وچهارم می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ خَفِّضْ لَهُمَا صَوْتِي، وَ أَطِبْ لَهُمَا كَلَامِي، وَ أَلِنْ لَهُمَا عَرِيكَتِي، وَ اعْطِفْ عَلَيْهِمَا قَلْبِي، وَ صَيِّرْنِي بِهِمَا رَفِيقاً، وَ عَلَيْهِمَا شَفِيقاً، اللَّهُمَّ اشْكُرْ لَهُمَا تَرْبِيَتِي، وَ أَثِبْهُمَا عَلَى تَكْرِمَتِي، وَ احْفَظْ لَهُمَا مَا حَفِظَاهُ مِنِّي فِی صِغَرِی؛ خدایا صدایم را در برابر ایشان آهسته و سخنم را خوشایند و خویم را نرم کن، دلم را بر آن‌ها مهربان کن، مرا به ایشان سازگار و بر آنان رحیم گردان، خدایا آنان را به پرورش من جزا ده و در گرامیداشتم پاداش ده و آنچه در کودکی از من محافظت کرده‌اند، برای آن‌ها حفظ فرما.»

ترسیم جامع چهره نیکوکاری

جلوه اعلای نیکوکاری و خیرخواهی در فقره ۱۰ از دعای بیستم ترسیم شده است؛ جایی که امام(ع) از خداوند درخواست توفیق در فضائل گسترده اجتماعی و اخلاقی را دارد: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ حَلِّنِي بِحِلْيَةِ الصَّالِحِينَ، وَ أَلْبِسْنِی زِينَةَ الْمُتَّقِينَ، فِي بَسْطِ الْعَدْلِ، وَ كَظْمِ الغَيْظِ، وَ إِطْفَاءِ النَّائِرَةِ، وَ ضَمِّ أَهْلِ الْفُرْقَةِ، وَ إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ، وَ إِفْشَاءِ الْعَارِفَةِ، وَ سَتْرِ الْعَائِبَةِ، وَ لِينِ الْعَرِيكَةِ، وَ خَفْضِ الْجَنَاحِ، وَ حُسْنِ السِّيرَةِ، وَ سُكُونِ الرِّيحِ، وَ طِيبِ الْمُخَالَقَةِ، وَ السَّبْقِ إِلَى الْفَضِيلَةِ، وَ إِيثَارِ التَّفَضُّلِ، وَ تَرْكِ التَّعْيِيرِ، وَ الْقَوْلِ بِالْحَقِّ وَ إِنْ عَزَّ، وَ اسْتِقْلَالِ الْخَيْرِ وَ إِنْ كَثُرَ مِنْ قَوْلِي وَ فِعْلِي، وَ اسْتِكْثَارِ الشَّرِّ وَ إِنْ قَلَّ مِنْ قَوْلِي وَ فِعْلِی؛ خدایا، بر محمد و آلش درود فرست و مرا به زیور شایستگان بیارای و زینت پرهیزکاران را به من بپوشان‌ که زیور و زینت شایستگان و پرهیزکاران در این امور است: گسترش عدالت، فروخوردن خشم، خاموش‌کردن آتش فتنه، جمع‌کردن پراکنده‌شدگان، اصلاح بین مردم، آشکارکردن کارهای خوب مردم، پوشاندن عیوب انسان‌ها، نرم‌خویی، فروتنی، خوش‌رفتاری، آرامش، وقار، خوش‌اخلاقی، پیشی‌گرفتن به‌سوی فضیلت، انتخاب نیکی و احسان، ترک سرزنش، خوبی‌کردن به غیرمستحق، حق‌گویی گرچه سنگین باشد، اندک‌شمردن گفتار و کردار خوبم، هر چند زیاد باشد و زیادشمردن گفتار و رفتار بدم، هر چند اندک باشد و همه این امور را به دوام اطاعتم از حضرتت و همراهی با مسلمانان و دست‌برداشتن از اهل بدعت و آنان که رأی ساختگی در دین را به‌کار می‌گیرند، کامل کن.»

افزون بر این‌، سراسر دعای بیست‌وششم که با عنوان «وَ كَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ لِجِيرَانِهِ وَ أَوْلِيَائِهِ إِذَا ذَكَرَهُمْ» ذکر شده، مشتمل بر توجه وافر به حقوق دیگران است.