از قرآنِ زندگیساز تا قرآنِ نمادین؛ نقد یک دینداری آیینی
نویسنده کتاب مهجوریت قرآن معتقد است این کتاب آسمانی در میان ما جامعه مسلمین حضور دارد اما مهجور و این مهجوریت دلایل متعدد و زمینههای بیشماری دارد. او از شکلهای پیدا و پنهان مهجوریت قرآن سخن میگوید و بر این باور است که بازگشت قرآن به زندگی نه با افزایش مناسک و محافل بلکه با تدبر، فهم، مسئولیت پذیری و التزام عملی ممکن است؛ بازگشتی که در ترجمه و تببین معارف قرآنی به زبان روز و نیازهای واقعی جامعه محقق میشود.
قرآن کریم در جامعه دینی و در محافل و آیینها حضوری پررنگ دارد، اما بهنظر میآید نسبت آن با زندگی اجتماعی، اخلاق عمومی و تصمیمگیریهای کلان همچنان محل پرسش است. احمدعلی افتخاری، نویسنده کتاب «مهجوریت قرآن کریم در حوزه دروندینی و بروندینی» در گفتوگو با ایکنا، از شکلهای پنهان و حتی مقدسنمای مهجوریت قرآن سخن میگوید؛ مهجوریتی که گاه در پوشش تلاوت، تبرک جستن و احترام ظاهری پنهان میشود. او بر این باور است که بازگشت قرآن به زندگی، نه با افزایش مناسک و محافل بلکه با تدبر، فهم، مسئولیتپذیری و التزام عملی ممکن است؛ بازگشتی که میتواند به تعبیری حیات طیبه را دوباره به متن جامعه دینی بازگرداند. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانیم:
ایکنا - شما از واژه مهجوریت قرآن در عنوان کتابتان استفاده کردید، با توجه به اینکه ما در جامعه اسلامی زندگی میکنیم و بهنظر میآید با وجود کثرت معارف دینی، چاپ کتاب، محافل انس با قرآن و همچنین برنامههای قرآنی وجود دارد اما چرا همچنان اهل معرفت از واژه مهجوریت استفاده میکنند؟
همانطور که اشاره کردید ما جلسات بسیاری از محافل انس با قرآن، انتشارات کتاب معارفی و آیینهایی در این حوزه داریم اما سخن گفتن از قرآن با عمل به آن متفاوت است. برای بسیاری از ما اغلب حضور فیزیکی قرآن در خانه، ماشین و یا جیبمان وجود دارد و در شادی و غم به آن رجوع میکنیم، اما با این حضور فیزیکی باز هم قرآن میان ما غریب است. اگر بخواهم توضیح بیشتری بگویم؛ به لحاظ مفهوم شناسی «مهجوریت» بهمعنای این است که انسان چیزی را دارد اما آن را ترک و به آن بیاعتنایی کند و آن را پشت سر بگذارد و این مسئله متأسفانه در جامعه ما مشهود است.
ایکنا - به نظر شما این مهجوریت به چه ساحتی متوجه است، ساحت تفسیری قرآن، تدبری و یا قرائتی؟
در این کتاب به همه این ساحتها توجه کردهام؛ به دیدگاه من مهجوریت در ترجمه، تفسیر و در عمل به قرآن و آموزههای دینی در حوزههای مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آن و نیز به جدایی قرآن و عترت وجود دارد.
در موضوع جدایی قرآن و اهل بیت(ع) مسئله اینجاست که خاندان عترت(ع) مورد خطاب وحی بودند و این مهجوریت سبب میشود ما در تفسیر قرآن و برداشت مفاهیم معارف حقیقی را نگیریم. نتیجه این موضوع ورود اسرائیلیات و احادیث جعلی به این حوزه است. در این گرفتاریها که جامعه اسلامی را تهدید میکند نیاز و مسئولیت ما این است که که با اصلاح این موانع در کسب معرفت حقیقی قرآنی، با رویکرد جدید و اثرگذار بپردازیم.
ایکنا - در تشریح مهجوریت قرآن کریم به حوزه بروندینی و دروندینی توجه داشتید، در این باره توضیح بفرمایید.
بله. در خصوص حوزه بروندینی، پژوهشی که صورت گرفته مستند به آیات قرآن کریم است. خداوند در قرآن به کافران، مشرکان، منافقین اشاره میکند که آیات قرآن را به استهزا گرفتند، نشنیدن، کفر ورزیدند و رویگردانی و تحریف کردند. در حوزه دروندینی اما با گستره بیشتری مواجه هستیم و عمده آسیبشناسی در همین حوزه است.
ما متأسفانه در حوزه دروندینی با افراد باورمندی مواجه هستیم که به سراغ تلاوت قرآن نمیروند و یا برخی قرآن را تلاوت میکنند اما ادب و آداب قرآنی را رعایت نمیکنند، گاهی حتی در افراد تحصیلکرده در حوزه تلاوت و استماع هم مشکل داریم. با توجه به جمعیت مسلمانان ببینید چه تعداد حافظ قرآن داریم؟ در حوزه نگارش با توجه به کاستیهایی که رسمالخط عثمان طه وجود دارد همچنان اهتمامی به اصلاح آن نداشتهایم با توجه به اینکه ما نهادهای متفاوتی در این حوزه داریم که میتوانند به یکسانسازی این رسمالخط و همچنین ترجمهها کمک کنند.
در حوزه تفسیر به مقوله روایی، روایی محض، باطنی، اجتهادی و تفسیر به رأی در این کتاب به آن پرداخته شده است. در ترجمه نیز با مشکلاتی مواجه هستیم که برای تحصیلکردهها هم دارای سختیهایی است، از جمله اینکه ما از مترجمانی بلند نام، واژههایی را داریم که نارسایی آن مشهود است که بهتر است به آن توجه و اصلاح شود.
ایکنا - از دیدگاه شما اصلیترین عوامل این مهجوریت چیست؟
میتوان به دلایل متفاوتی اشاره کرد، ظاهرگرایی، سبکشماری قرآن، سنگینی در شنیدن قرآن با توجه به آیاتی که در این زمینه وجود دارد و تفسیر به رأی و استفاده ابزاری و کورکورانه از آیات که هر گروه، جناح و حزب سیاسی از آن استفاده کنند. نداشتن باور قلبی و پیروی از هوا و هوس و دنیا پرستی. هر یک از عوامل هم پیامدهایی برای جامعه مسلمان داشته است.
ایکنا - از فحوای کلام شما بازگشت عملی از به حاشیه بودن قرآن به متن زندگی را برداشت میکنم، به نظر جنابعالی مسئولیت نخبگان، مجموعههایی قرآنی و حتی رسانه قرآنی مانند ایکنا در این زمینه چیست و از چه مسیرهایی این تغییر صورت بگیرد مؤثرتر است؟
اگر بخواهیم کارهایی آموزشی یا تربیتی انجام دهیم لازم است به مؤلفههای اثرگذاری در این حوزه توجه کنیم و زمینهسازی لازم را انجام دهیم، چرا که کار در این حوزه تدریجی است و نمیتوان از آن انتظار دفعی و یکباره داشت. در این زمینه باید به مسئله تربیت خانوادگی و نهادینه شدن این موضوع توجه کرد. رزق حلال در اثرگذاری مفاهیم الهی و تربیتی مهم است. در عاشورا امام حسین(ع) بعد از مواعظ بسیار میفرمایند که بطون شما از حرام پر شده است، به همین دلیل است آنچه میگویم در شما اثر نمیکند. این در حالی است که بعضی از آنها اهل نماز و عبادت بودند. در وهله بعد به جامعه، مدرسه و گروه دوستان و حتی در میان رسانهها و در مقام بالاتر الگوهای رفتاری در حاکمیت و رهبری جامعه است که باید در رفتار و عملکرد آنها عمل به قرآن را دید.
ایکنا - به نظر جنابعالی نقش نخبگان دینی و اصحاب رسانه در ترجمه معارف قرآنی به زبان روز و نیازهای واقعی جامعه چگونه بوده و آنها را تا چه اندازه در این زمینه موفق میدانید؟
دغدغه من نیز در این سالها همین موضوع بوده است. ما مساجد، حوزهها و کانونهای فرهنگی و گروههای معارفی دانشگاهی همه و همه در یک کشور قرآنی زندگی میکنیم و در این زمینه یا دانش کافی نداشتهایم و یا آسیب شناسی درستی نسبت به شرایط نداشتیم. جوانان ما کنجکاو هستند، پرسشهایی دارند که وقتی به آن دست پیدا نمیکنند دچار تناقض میشوند و متولیان فرهنگی برای این موضوع و کاستیهایی که در این زمینه وجود دارد باید اندیشه کنند تا بدانیم کجای غافله ماندهایم.
در این زمینه باید زمانه شناس بود، چیزی که بسیاری از متولیان این امر به آن توجه نداشتهاند. اسلام بر مبنای زمانه است؛ شما در تفسیر سوره عصر میتوانید این موضوع را ببینید. قرآن منشور الهی برای عمل و رساندن انسانها به سعادت است، در این زمینه باید استمرار داشت و در مواقع مختلف زندگی خود را به قرآن عرضه کرد و در محضر آن بود.
انتهای پیام
باتوجه به شرایط روزنیازاین بحث هاست وکتاب بسیار جامع به این اسیب هاپرداخته است. 
