گفتوگو، تفکر و عقلانیت؛ مؤلفههای مغفول تربیت در سیره رضوی
مجمع عالی حکمت اسلامی با همکاری کنگره بینالمللی امام رضا(ع) نشستی علمی با موضوع «تبیین مفهوم عقل و فرآیند تعقلورزی در روایات امام رضا(ع) و کاربست آن در تربیت عقلانی کودک» را برگزار کرد؛ نشستی که در آن، محمد خیاط زنجانی دانش آموخته حکمت و فلسفه اسلامی با تأکید بر تقدم عقلانیت بر دینداری، ظرفیتهای مغفولمانده روایات رضوی در بازاندیشی نظام تربیت، و ضرورت گذار از آموزشهای تقلیدی به تربیت تفکرمحور، به بررسی جایگاه عقل، تفکر، معرفت نفس و گفتوگو در تربیت کودک پرداخت و نشان داد و از بازخوانی سیره و آموزههای امام رضا(ع) در پاسخگویی به نیازهای تربیتی انسان معاصر سخن گفت.
به گزارش ایکنا، امروزه این مسئله بهطور جدی مورد وفاق اندیشمندان حوزه تعلیم و تربیت است که نظام آموزشی ما نیازمند تحول، بازنگری و دگرگونی بنیادین است؛ تحولی که بتواند متناسب با تحولات اجتماعی، فرهنگی، ادراکی و شناختی جامعه معاصر، حرکتهای متعالی در سطح فرد و جامعه رقم بزند. مشروح این نشست را که به موضوعاتی چون عقلانیت بنیاد دینداری و تعقل بهمثابه راه قرب الهی در تربیت تفکرمحور کودک مطرح شد و آن را امکانی برای طراحی نظام تربیتی مبتنی بر سیره اهل بیت(ع) دانسته شد را در ادامه میخوانیم:
یکی از مهمترین چالشهای نظام تعلیم و تربیت کنونی آن است که همگام با تحولات عمیق انسانی و معرفتی تغییر نکرده و در نتیجه، پاسخگوی نیازهای جدید تربیتی نیست. از این رو، ضرورت تحول در این زمینه امری اجتنابناپذیر است. با این حال، اگر بناست این تحول بر پایه مبانی تفکر اسلامی شکل بگیرد، چارهای جز بازگشت عالمانه و روشمند به گزارههای دینی و تفقه در دین نداریم؛ چراکه تربیت، فرایندی پیچیده و چندلایه است و دستیابی به یک نظام تربیتی صحیح اسلامی، مستلزم استخراج مبانی آن از منابع اصیل دینی است.
فرصت بازخوانی تربیت در پرتو روایات اهل بیت(ع)
شرایطی نظیر برگزاری کنگرههای علمی، از جمله کنگره بینالمللی امام رضا(ع)، فرصتی مغتنم فراهم میآورد تا بتوان با نگاهی روشمند، به روایات و آموزههای اهل بیت(ع) رجوع کرد و از غنای آنها برای بازتعریف نظام تعلیم و تربیت بهره گرفت. گزارههای دینی ما از ظرفیت کامل برای تبیین یک نظام فکری و فرایندی صحیح در حوزه تربیت برخوردارند. چالشهای موجود، نه از فقر آموزههای دینی، بلکه از فهم ما از نظام تربیت ناشی میشود. تعالی ادراکی بشر امروز، این امکان را فراهم کرده است که نقاط ضعف قرائتهای پیشین از تربیت را بهتر شناسایی کنیم.
جریانهای نوین تربیتی؛ ترمیم، نه بدعت
جریانهایی مانند «آموزش فلسفه برای کودکان و نوجوانان» را نباید صرفاً پدیدههایی نو و برآمده از نیازهای جدید دانست، بلکه باید آنها را جریانهایی ترمیمی تلقی کرد؛ تلاشی برای احیای امری که در بطن نظامهای تربیتی اصیل وجود داشته، اما به مرور کمرنگ شده است. این نوع نگاه، بهروشنی در گزارههای تربیتی اسلام و در سیره اهل بیت(ع) قابل ردیابی است. مشکل آنجاست که ما غالباً با عینک نقادانه به فرایندهای مرسوم تعلیم و تربیت ننگریستهایم و تلاش کردهایم با اتکای صرف بر یک نظام سنتی، پاسخگوی مسائل نوپدید باشیم؛ در حالی که بسیاری از این گذارهای فکری، بهروشنی در آموزههای دینی ما حضور دارند.
هدف سخن اشاراتی از روایات امام رضا(ع) است. بحث حاضر نه مدعی استخراج تمام ابعاد اندیشه تربیتی امام رضا(ع) است و نه ادعا دارد که پاسخگوی همه نیازهای نظام تعلیم و تربیت باشد. آنچه ارائه میشود، اشاراتی، سرآغازی و نشانههایی است برای گشودن مسیر پژوهشهای عمیقتر. هدف، مرور برخی از روایات منقول از امام رضا(ع) و نشان دادن ظرفیت آنها برای تغییر پارادایمها، روشها و نگاههای تربیتی و سپس بررسی کاربست این مفاهیم در تربیت عقلانی کودک است.
معنای تربیت؛ از فعلیت بالقوّات تا سیر استکمالی
برای سخن گفتن از تربیت عقلانی، نخست باید معنای تربیت را بهطور دقیق روشن کرد. اگر «تربیت» را از ریشه «رَبَب» به معنای آشکار شدن و برآمدن بگیریم، میتوان آن را بهدرستی فعلیتبخشی به استعدادهای بالقوه دانست؛ خواه این استعدادها فردی باشند، خواه نوعی. اما این فعلیتیابی باید در مسیر خاصی رخ دهد؛ مسیری که در حکمت اسلامی از آن به سیر استکمالی و «حرکت جوهری» تعبیر میشود. تربیت، امری تدریجی، مستمر و امتدادی است که بر بستر تغییر مداوم انسان شکل میگیرد، بیآنکه وحدت وجودی او مخدوش شود.
در انسان غایت این سیر تربیتی، رسیدن به مقام قرب است؛ مقامی که نه به معنای قرب مکانی، بلکه به معنای تحقق و فعلیت یافتن صفات الهی در وجود انسان است. صفاتی که بهصورت بالقوه در نهاد انسان نهاده شدهاند و در فرآیند تربیت باید ظهور و بروز یابند. از این رو، وقتی در اسناد تربیتی از «انسانِ مقرب» سخن گفته میشود، مقصود انسانی است که این استعدادهای الهی در او به فعلیت رسیده است.
تربیت نوعی و جایگاه عقل
اگر تربیت را از منظر نوع انسان بنگریم، عنصر مشترک و فصل ممیز انسان، عقل (نفس ناطقه) است. همین ویژگی است که امکان سخن گفتن از یک نظام واحد تربیتی را فراهم میآورد. بر این اساس، تربیت انسان بماهو انسان، جز با رشد عقلانیت محقق نمیشود. بهدرستی است که شهید مطهری، رشد تعقل و اخلاق را کلیدیترین عناصر تربیت میداند.
در این چارچوب، روایت مشهور امام رضا(ع) معنا پیدا میکند که میفرمایند: «عبادت به کثرت نماز و روزه نیست، بلکه عبادت حقیقی تفکر در امر خداوند است.» این روایت نشان میدهد که تعقل و تفکر، محور اصلی تربیت و مسیر حقیقی قرب الهی است. منظور از «امر الهی» نه ذات خداوند (که تعقل در آن ممکن نیست)، بلکه عالم امر، نظام هستی و غیب است؛ همان ساحتی که ایمان و معرفت در آن شکل میگیرد.
معرفت نفس؛ محور تعقل و تربیت عقلانی کودک در روایات دیگر، امام رضا(ع) بر معرفت نفس بهعنوان عالیترین مرتبه تعقل تأکید میکند. توجه به درون، کلید ورود به معرفتهای عمیق فلسفی و الهی است؛ امری که در سنت حکمی ما نیز جایگاهی بنیادین دارد. کودک، اگر به درون خود توجه داده شود، میتواند تمایز ظاهر و باطن را درک کند، به حقیقت، هویت و وجود خود بیندیشد و زمینه ورود به تفکر فلسفی را بیابد این مسیر، کاملاً با مبانی فلسفه برای کودکان قابل جمع است، البته با رویکردی حکمی و اسلامی.
تقدم تربیت عقلانی بر تربیت دینی از منظر امام رضا(ع)، دینداری بدون عقلانیت فاقد ارزش تربیتی است. آن حضرت تصریح میکنند که به دینداریِ فاقد عقل نباید اعتنا کرد. این بیان، بهروشنی از تقدم تربیت عقلانی بر تربیت دینی حکایت دارد. دینورزیِ پایدار، زمانی شکل میگیرد که بر بستر رشد عقلانیت بنا شده باشد؛ در غیر این صورت، دینداری به سطح ظواهر تقلیل مییابد.
در روایات امام رضا(ع)، علم مقدم بر عمل و هدایتگر آن معرفی میشود. عمل، تابع معرفت است و اصلاح رفتار، بدون اصلاح باور و اندیشه ممکن نیست. این نکته، هشداری جدی برای نظامهای تربیتی است که صرفاً بر ظاهر رفتار تأکید میکنند و از پرورش عقل و اندیشه غافلاند. تعقل در بستر اجتماع و گفتوگو بُعد اجتماعی تربیت عقلانی نیز در روایات مورد تأکید قرار گرفته است. بهنقل از امیرالمؤمنین(ع): «نیمی از خرد، مدارای با مردم است.» تعقل، در خلأ شکل نمیگیرد؛ بلکه در بستر گفتوگو، ارتباط اجتماعی و تعامل انسانی رشد میکند و این نگاه، با رویکردهای گفتوگومحور در فلسفه برای کودکان همسویی عمیق دارد.
مطالب مرتبط
