دوگانه «اسلام» و «ایمان»

به گزارش ایکنا از خوزستان، سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی  با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه از فروردین امسال (1404) آغاز شده، در ماه پایانی امسال مقارن با ماه مبارک رمضان، بر «آیات مقالات» تمرکز کرده است.

مقصود از آیات مقالات، آیاتی از قرآن است که در متن مقالات، موضوع تأویل یا تفسیر شمس تبریزی بوده‌اند.

فردوسی مشهدی در سی و دومین نشست شرح مقالات شمس، با اشاره به حجم انبوه آیات قرآن در این کتاب، توضیح داد که گاهی آیات قرآن با صراحت و آشکار در متن آمده‌اند و شمس به توضیح و برداشت خودش درباره آن‌ها می‌پردازد و گاهی آیه‌ای در متن دیده می‌شود که شمس فقط از الفاظ آن بهره می‌گیرد و گاهی هیچ آیه‌ای در متن نیست، اما محتوای متن به شرح آیه یا آیاتی از قرآن ناظر است.

وی در نخستن جلسه با عنوان «آیات مقالات» که امروز سی‌ام بهمن‌ماه برگزار شد، به شرح بخشی از این متن درباره آیه 137 سوره نساء پرداخت و افزود: سخن شمس در این بخش به دوگانه «اسلام» و «ایمان» معطوف است. قرآن خودش (در سوره حجرات) این دو مفهوم را از یک‌دیگر جدا و تأکید می‌کند: کسانی «مسلم» به شمار می‌روند، اما هنوز «مؤمن» نشده‌‌اند، بلکه ایمان رتبه‌ای برتر از اسلام است و شاید هر مسلمانی به آن راه نیابد. شمس توضیح می‌دهد که «ایمان» به معنای عامش همان اسلام است که در سطح لسان (زبان) می‌ماند یا به تعبیر دیگر، ایمانی شناس‌نامه‌ای و نامؤثر است، اما «ایمان» به معنای خاص آن، هم‌راهی قلبی فرد مؤمن با موضوع ایمان به شمار می‌رود.

او با اشاره به ترکیب «ایمان بأس» در متن مقالات، افزود: مقصود شمس از ایمان بأس، همان ایمان اضطراری است که بر اثر رانه‌های بیرونی (مانند ترس) صورت می‌پذیرد و البته به گفته شمس: «ایمان بأس قبول نیست» وگرنه، فرعون هم مؤمن از جهان می‌رفت؛ زیرا در پایان کار در آستانه غرق شدن، گفت: ایمان می‌آورم به چیزی که بنی‌اسرائیل به آن ایمان آورده‌اند. بنابراین، به تعبیری می‌توان گفت که فرعون «مسلم» شد نه «مؤمن»؛ چنان‌که در پایان همان آیه (یعنی آیه 90 سوره یونس) می‌گوید: «أنا من المسلِمین». 

این استاد دانشگاه افزود: اسلام به معنای کرنش و پذیرش زبانی و ایمان به معنای گرایش و گشایش دلی است؛ اسلام به معنای پذیرش در سطح ظاهر و ایمان به معنای پذیرش در سطح باطن است؛ اسلام به معنای اقرار لسانی و ایمان به معنای اثبات قلبی است؛ اسلام به معنای تسلیم و ایمان به معنای تصدیق است.

در این جلسه، متن برگزیده از مقالات شمس از دید ادبی گره‌گشایی و مفهوم محوری آن؛ یعنی تقابل کفر و ایمان و مفهوم زیادت کفر بر ایمان، شرح داده شد. 

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.