دوگانه «فانی» و «باقی»

به گزارش ایکنا از خوزستان، سی و پنجمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب چهارمین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، چهارم اسفند، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح برداشتی تفسیری از شمس تبریزی در مقالات پرداخت که با توجه به آیات 75 تا 79 سوره انعام مطرح و به دوگانه «فانی» و «باقی» معطوف شده است: «وَ کَذلِکَ نُری إِبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنینَ؛ فَلَمّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأى کَوْکَباً قالَ هذا رَبِّی فَلَمّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الآفِلینَ؛ فَلَمّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّی فَلَمّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنی رَبِّی لاَ َکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّالِّینَ؛ فَلَمّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّی هذا أَکْبَرُ فَلَمّا أَفَلَتْ قالَ یا قَوْمِ إِنِّی بَریءٌ مِمّا تُشْرِکُونَ؛ إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الأَرْضَ حَنیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ» (انعام، ۷۵ـ۷۹).

ابراهیم خلیل شب‌هنگام ستاره را دید و آن را به پروردگاری گرفت تا این‌که ماه طالع شد و نور ستاره را از میان برد. ابراهیم گفت: پروردگار فرورونده (غارب) را دوست نمی‌دارم. بنابراین، ماه را پروردگارش گرفت تا این‌که خورشید طالع شد و نور ماه را از میان برد. ابراهیم گفت: پروردگار فرورونده (غارب) را دوست نمی‌دارم، بلکه خورشید را به پروردگاری می‌گیرم که از ماه بزرگ‌تر و [روشن‌تر] است تا این‌که خورشید نیز غارب شد و بنابراین، ابراهیم گفت: از این معبودهای فروشونده بیزارم و به سوی ستاره‌آفرین و ماه‌آفرین و خورشیدآفرین روی می‌کنم که هرگز از میان نمی‌رود. 

به گفته وی، شمس در این بخش از مقالات، با استفاده از این آیات می‌گوید: انسان‌ها انواع مطلوب‌های مادی در جهان پیرامونی، همچون ستاره و ماه و خورشیدند و هر کسی، چیزی را از این میان به خدایی گرفته است: «کو ابراهیم‌صفتی که به زبان حال گوید: لا احب الآفلین؟»

دوست نداشتن آفلان، به معنای دوست نداشتن فانیان است؛ یعنی در برابر، شایسته است که انسان باقیان را دوست بدارد. به گفته سعدی: «هر چه نپاید، دل‌بستگی را نشاید». شمس می‌گوید: بقای معبود، شرط دل‌بستگی به اوست وگرنه، معبود فانی، شایسته نیست که در برابرش سر بسپاری، اما دریغ که مردمان هر یک معبودی فانی را برگزیده است: «هر یکی چیزی می‌پرستند: یکی شاهد، یکی زر، یکی جاه، هذا ربی می‌گویند».

فردوسی مشهدی با شرح لغوی و محتوایی پاره‌گفتار برگزیده از مقالات شمس، با شرح موضوع ادب ابراهیم در نسبت دادن بیماری به خودش و شفا دادن به خداوند و مقایسه آن با ادب کردن آدم و حوا در اسطوره آفرینش پرداخت و با تأکید بر موضوع فناء و بقای خدایان و بت‌های انسان در این جهان، افزود: به گفته شمس تبریزی، اگر چشم باطن آدمیان باز شود، جهان ظاهر فانی و همه خوشی‌ها و زیبایی‌ها و بُت‌های آن را که دیر نمی‌پایند، مظهَر خداوند باقی می‌یابد و بنابراین، به جهان‌آفرین دل خواهد سپرد.

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند!