چند راهکار عملی برای علاقهمند کردن کودکان به روزهداری
پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ گفت: ایجاد تصور ذهنی مناسب، قرار گرفتن در محیط معنوی، نقاشی کشیدن، شعرخوانی، قصهگویی روزه کله گنجشکی و بیدار کردن کودک هنگام سحر و افطار ازجمله راهکارهای علاقهمند کردن کودکان به تمرین روزهداری است.
از نظر شرعی، روزه گرفتن بر کودکان تا رسیدن به سن تکلیف واجب نیست اما بسیاری از خانوادهها تمایل دارند فرزندانشان را بهتدریج با این فریضه دینی آشنا کنند. کارشناسان تربیتی نیز توصیه میکنند که این آشنایی باید تدریجی، بدون اجبار و متناسب با شرایط جسمی و روحی کودک باشد.
روایات دینی نشان میدهند که ائمه معصومین(ع) اهمیت ویژهای برای آموزش مسائل دینی، بهویژه روزهداری در سنین کودکی قائل بودند. آنها بر این باور بودند که آموختن مفاهیم دینی در دوران خردسالی، مانند حک شدن نقش بر سنگ است و ماندگاری بیشتری دارد. براین اساس، تشویق کودکان به روزهداری از سنین پایین میتواند زمینهساز انس و علاقه آنها به این فریضه باشد و برای اینکه کودک و نوجوان با رغبت و علاقه روزه بگیرد، لازم است که مسیر یادگیری برای او آسان و لذتبخش باشد.
خبرنگار ایکنا در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین مرتضی دانشمند، پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ایام ماه مبارک رمضان به تبیین راهکارهای عملی برای علاقهمند کردن کودکان به روزهداری پرداخت. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانیم:
ایکنا- چه راهکارهای عملی برای علاقهمند کردن کودکان به روزهداری(روزه خردسالان یا روزه کلهگنجشکی) دارید، بهطوری که برای آنها جنبه بازی و تنبیه نداشته باشد؟
آموزش تمام عبادتها و احکامی که در دین مطرح میشود از روشهای مشترکی پیروی میکند یعنی اگر بخواهیم نماز یا روزه و یا آموزههای دینی را آموزش دهیم از روشهای مشترکی برخوردار است؛ برخی از این روشها از مبادی تصوری و برخی نیز از مبادی تصدیقی آغاز میشود.
ابتدا برای اینکه با کودک درخصوص نماز و روزه صحبت کنیم باید تصور ذهنی از نماز و روزه داشته باشد، برای مثال درخصوص روزه اینکه کودک تصور کند پدر و مادر که هر روز ناهار میخوردند، چرا در ماه مبارک رمضان سفره ناهار نمیاندازند.
ایکنا- چگونه این تصورات در کودک ایجاد میشود؟
این تصور با قرار دادن کودک در محیطی که این نیایشها انجام میگیرد، ایجاد میشود.پیامبر اکرم(ص) به یاران خود میفرمود: «صَلوا کما رَأَیتُمُونِی أُصَلی؛ نگاه کنید به من و همانگونه که من نماز میگذارم شما هم نماز بخوانید.»
اگر از پدر و مادر یا پدربزرگ و مادربزرگ بخواهید که از تصورات ذهنی خود درخصوص ماه مبارک رمضان در زمان کودکی سخن بگویند، از ربنای قبل از اذان مغرب خاطرات زیبایی دارند. یکی دیگر از شیوههایی که قرآن برای انتقال آموزههای دینی پیشنهاد میکند، این است که کودکان را به محیطهایی ببریم که ندای ایمان سرمیدهند.
«رَّبَّنَآ إِنَّنَا سَمِعۡنَا مُنَادِيࣰا يُنَادِي لِلۡإِيمَٰن» مومنین میگویند پروردگارا ما شنیدیم یک منادی ندای ایمان سرمیدهد. اگر کودک در جایی قرار بگیرد که صدای اذان را بشنود یا کودک همسن خودش بلندگو به دست بگیرد و اذان بگوید، این کودک از آن محیط تصور ذهنی درونش ایجاد میشود.
«أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا» یعنی نتیجه شنیدن ایمان آوردن است. بر اساس این آیه قرآن برای اینکه کودکان یک تصور ذهنی از آموزههای دینی پیدا کنند؛ پدر و مادر باید آنها را به مسجد ببرند. نقاشی کشیدن و یا شعرخوانی از دیگر روشهای انتقال آموزههای دینی است.
در خصوص روزه کله گنجشکی آنچه در روایات از جمله از امام صادق(ع) تاکید شده با نام روزه تدریبی بوده است که به معنای تمرین میباشد یعنی خداوند بهطور جدی از کودک نخواسته که روزه بگیرد زیرا قدرت بر روزهگیری شرط تکلیف است و چون کودک توان روزهگرفتن کامل ندارد از او خواسته شده که تمرین روزهداری کند.
همانگونه که در این شعر آمده: چیدن با هم یه سفره مامان و آبجی زهره روزه می گیرم ولی روزه ی من تا ظهره از سحری تا افطار روزه میگیرم دو بار روزه نصفه روزه خدا خودش بدوزه بیدار کردن کودک هنگام سحر از دیگر روشهای آموزش روزهداری به اوست و چنانچه کودک سحری خورد به او آموزش دهند که میتوانی تا ظهر چیزی نخوری و روزه بگیری و ظهر بعد از خوردن ناهار تا غروب چیزی نخوری. یکی از شیوهها شیوه دعوت از طریق فرماندادن است.
در قرآن آمده:«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا» یعنی خانواده خودت را به نماز دعوت کن و بر اینکار پایورزی کن. برای مثال پدر بگوید بیا با هم نماز بخوانیم. بعد از تصور ذهنی نوبت به تصدیق میرسد یعنی کودک آنها را باور کند که چرا روزه میگیرد.برای باور کردن کودک میتوان با او صحبت کرد یا از شیوهی قصهگویی استفاده کرد. اگر کودک پرسید که چرا ما روزه میگیریم باید توضیح دهیم برای اینکه هم صبر و تحمل ما زیاد شود هم و گرسنگان و فقرا را درک کنیم.
البته این استدلالها باید متناسب با سن کودک باشد. باز برای آشنایی کودکان با روزه میتوان از روشهای موقعیتی مثل موقعیت سحر یا افطار استفاده کرد. زمانیکه کودک میبیند سفره افطار پهن شده و خانواده دور سفره نشستهاند و دعای «اللَّهُمَّ لَکَ صُمْتُ وَ عَلَی رِزْقِکَ أَفْطَرْتُ وَ عَلَیْکَ تَوَکَّلْتُ» میخوانند، تصور زیبایی در ذهنش ایجاد میشود. اگر درباره دعای افطار پرسیدند یعنی چه؟ میتوانیم خیلی ساده توضیح بدهیم چون خداوند گفته روزه بگیر ما روزه میگیریم و به فرمان او نیز افطار میکنیم و از غذایی که به ما داده میخوریم.
ایکنا- چگونه میتوان فضای خانه را در ماه رمضان به گونهای مدیریت کرد که همه اعضای خانواده حتی نوجوانان اشتیاق بیشتری برای نماز جماعت و دعا پیدا کنند؟
هرچه فضای خانه را مهربانانهتر و معنویتر کنیم و کودک و نوجوان حس کنند در ماه رمضان در رفتار و اخلاق پدر و مادر تحول اساسی صورت گرفته است، تاثیر بیشتری در اشتیاق کودکان و نوجوانان به روزهداری دارد. اینکه پیامبر اکرم(ص) در خطبه شعبانیه فرمود: «هُوَ شَهْرٌ دُعِیتُمْ فِیهِ إِلَی ضِیَافَةِ اللَّهِ» یعنی شما در ماه مبارک رمضان به یک میهمانی دعوت شدهاید.
این مفهوم میهمانی را ابتدا پدر و مادر باید درک کنند که در ماه مبارک رمضان واقعا میهمان خدا هستند و ثانیا این ماه در کردار پدر و مادر تاثیر بسیاری مثبتی بگذارد که این موارد موجب اشتیاق بیشتر کودکان و نوجوانان به روزهداری میشود.
نوجوان بیشتر با گروه همسالان رفت و آمد دارد یعنی از آن حالت کودکانهای که با مادر یا پدر به مسجد میرفتند فاصله گرفتند زیرا در نوجوانی به سن استقلال رسیدهاند و میخواهند خودشان تصمیم بگیرند بنابراین با دوستان و گروه همسالان رفت و آمد میکنند.
اگر پدر و مادر با کسانی رفت و آمد کنند که فرزندانی همسنو سال نوجوانشان داشته باشند که با هم به مسجد یا هیئت یا مراسم مذهبی بروند این همراهی میتواند به آنها کمک کند که با فضاهای معنوی بهتر آشنا شوند.
ائمه جماعات مساجد نیز در صورتی که با زبان کودک و نوجوان آشنا باشند و با همان زبان با آنان سخن بگویند و آنها را در کارها و امور مسجد شرکت دهند و تشویقشان کنند نقش موثری در جذب آنان به مساجد و در نتیجه حضور در نماز جماعت دارند.
ایکنا- شاخصههای تربیت نسل روزهدار چیست؟
اگر با کردار، اعمال و رفتار خود تصور صحیحی در ذهن کودک و نوجوان در خصوص نماز و روزه ایجاد کردیم، این باور را بهوجود میآوریم که نماز و روزه حالت معنوی خاصی دارد و آنها را وارد دنیای زیبایی میکند که قرآن به آن عالم غیب میگوید.
قرآن در این راستا میفرماید: «الࣤمࣤ ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ؛ آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد؛ و مایه هدایت پرهیزکاران است.»(سوره مبارکه بقره/ آیه ۲). سپس در معرفی پرهیزکاران میفرماید: «الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ؛آنان که به غیب ایمان دارند»(سوره مبارکه بقره/ آیه ۳). دقت در این آیات نشان میدهد که سیر طبیعی برپایی نماز مبتنی بر ایمان به غیب است و باید فضا را به گونهای فراهم کنیم که ایمان به غیب و جهان دیگر در ذهن کودکان شکل بگیرد.
انتهای پیام
